Er gebeurt van alles in de wereld en ik ben er regelmatig confuus van. Wie werkt samen met wie, welke belangen hebben de landen, waar gáát het om? Religie? Geld? Grondstoffen? Macht? Autocratie BV van Anne Applebaum uit 2024 zet de geopolitieke ontwikkelingen op een rijtje en maakt duidelijk wat er in de niet-zo-democratische wereld gebeurt, en, belangrijker nog, waaróm. Ik werd er bepaald angstig van.

De oorlog in Oekraïne gaat niet om Oekraïne, maar om de wereldorde, stelt Anne. Als de eigen burgers gaan roepen om transparantie, verantwoording, rechtvaardigheid, democratie, dan is dat een bedreiging voor de autocratische heersers. Alle autocratieën, wat hun specifieke ideologie ook is, zijn tégen democratie, en daarmee tégen het Westen. En daarom werken ze samen. Ze zijn aan de winnende hand. Althans, dat denken ze. Deze georkestreerde bedreiging van de democratische landen én wat deze (= wij) ertegen kunnen doen is de kern van het boek.

Het maatschappijboek Autocratie BV …

… maakt duidelijk dat autocratie in vele vormen komt, maar dat het gaat om persoonlijke rijkdom en macht. Wereldwijd wordt er door de autocratische landen onderling veel samengewerkt, het lijkt wel een multinational! Vandaar: Autocratie BV. Kijk maar eens naar Belarus en Venezuela, hun dictators worden veracht in eigen land. Ze zouden eerlijke verkiezingen verliezen want in deze landen is er een sterke oppositie. Maar deze dictators krijgen hulp van andere autocratieën: China, Rusland, Cuba. Rusland op haar beurt heeft lak aan alle internationale afspraken, en krijgt daarin steun van de andere autocratieën. Ze hebben allemaal verschillende ideologieën maar een gemeenschappelijke vijand: wij. Moeten wij, alle democratieën en democratische opposities, dan niet ook de handen ineenslaan? Is dat nou nodig, vroeg ik me af. Toen ik uitgelezen was, dacht ik: Ja!

Hebzucht

Anne begint met een nogal confronterend hoofdstuk, dat Verbonden door hebzucht heet. Ze begint met onze naïviteit in de 60er-70er-80er jaren. West-Duitsland drijft handel met Oost-Duitsland, met het idee dat zo de politieke situatie daar veranderd kan worden. Daar viel ook ‘mensenhandel’ onder: West-Duitsland betaalde voor de vrijlating van dissidenten, in 1989 alleen al 3 miljard DM. Verder natuurlijk de inkoop van gas uit de Sovjet-Unie. ‘Wandel durch Handel’. De economische invloed van de Sovjet-Unie op het Westen was daardoor best groot. Natuurlijk was er sprake van politieke verandering, maar óók financierden we onderdrukking en de opbouw van het Rode Leger en de KGB. En het was natuurlijk niet alleen handel die invloed had op de Sovjet-Unie, er waren ook de Amerikaanse militaire bases in Duitsland die mogelijke Russische aanvallen afschrikten.

Hetzelfde betrof China: de toetreding tot de WTO zou er toe leiden dat ze ‘vanzelf’ een democratie werden. Natuurlijk waren er sceptici, die zeiden dat open grenzen er óók voor zorgden dat China impact op de Westerse democratieën kon hebben.

Moneyland

Poetin was al vanaf de 80-er jaren, toen hij in Dresden gestationeerd was, bezig met autocratische macht en kleptocratie. De Westerse bedrijven én banken deden daar bewust aan mee. Een dubbele moraal dus: de westerse democratieën predikten in eigen land de liberale waarden, maar hielpen elders gretig met het opbouwen van onvrije regimes. Naomi Klein’s bestseller De shockdoctrine geeft hiervan een gedetailleerd overzicht.

De internationale financiële gemeenschap hielp met het opzetten van een alternatief universum, Moneyland, met lege vennootschappen, offshore belastingparadijzen, de aankoop van allerlei bedrijven met zwart / gestolen geld, met Holdings waarvan de uiteindelijke eigenaren anoniem blijven, die enorme hoeveelheden onroerend goed kopen in de VS en het VK. Die financiële gemeenschap hielp de eigen rechtsstaat ondermijnen en gaven de autocratieën macht. Door onze welwillende tolerantie (en natuurlijk onze hebzucht). Hierover schreef Oliver Bullough een fascinerend boek: Moneyland.

Kleptocratie

Het tweede hoofdstuk, Uitgezaaide kleptocratie, begint ook met hebzucht. Toen Hugo Chavez in 1998 aan de macht kwam, was Venezuela een sterke democratie en een rijk land door de olie. Tegelijkertijd was er nepotisme en corruptie. Chavez had beloofd daar een einde aan te maken. Maar al een jaar na zijn verkiezing bleek zijn regering net zo corrupt. Chavez maakte dezelfde keuze als Poetin: voor zijn eigen (permanente) macht. Hij wist dat corrupte ambtenaren kneedbaarder zijn dan integere. Wat volgde waren grootschalige verduisteringen van olie-inkomsten, en het ontmantelen van de pers en de rechtbanken. In de 14 jaar van zijn bewind werd van de 800 miljard aan olie-inkomsten, 300 miljard verduisterd. Vanaf 2002 ging het bergafwaarts met de olie-industrie, door ontslag van stakende arbeiders, sancties, valutafraude en nog zowat. De economie stortte in. Was dit het einde van het regime?

Nee hoor, Autocratie BV schoot te hulp. In 2013 overleed Chavez en kwam Maduro aan de macht. Wat volgde was cocaïnesmokkel, en handel met landen die zich niks aantrokken van sancties. Westerse bedrijven trokken zich terug vanwege de hoge risico’s en Russische bedrijven namen hun plaats in. China leende geld en leverde bewakingsapparatuur en wapens, Cuba leende politiemensen en zorgpersoneel uit en leerde Maduro hoe hij rantsoenen politiek konden inzetten. Loyalen kregen voedsel, tegenstanders niet. Turkije leverde dat voedsel in ruil voor goud. En ook Iran deed mee. Venezuela en Iran hebben historisch, geografisch en ideologisch niets gemeen, maar wat hen bindt is anti-Amerikanisme, anti-democratie.

Overbruggende rechtsgebieden

Iets anders zijn de ‘overbruggende rechtsgebieden’: hybride staten die een legitiem onderdeel zijn van het internationale financiële systeem, reguliere handel drijven met democratieën, maar óók bereid zijn crimineel geld wit te wassen, of hulp te bieden aan gesanctioneerde landen. Vandaar ‘brug’. De VAE is zo’n staat. Turkije ook. En Kirgzië en Kazachstan, als doorvoerlanden naar Rusland van goederen die onder sancties vallen. Tegelijkertijd worden die laatste twee landen steeds autocratischer.

Zimbabwe

Zimbabwe is vergelijkbaar met Venezuela. In 2008 staat het land er slecht voor. Mugabe kan kiezen voor economische hervormingen zoals voorgesteld door de oppositie, maar nee, hij kiest voor geweld: mishandeling, ontvoering, verdwijningen, verkrachtingen en natuurlijk moord. Mnangagwa verdrijft Mugabe in 2017 en ontmantelt wat nog resteert van de rechtsstaat. Nog meer onderdrukking, gevolgd door sancties, en hup, daar is China. China krijgt grondstoffen, Zimbabwe bewakingstechnologie. En ook de relatie met Rusland is prima. Want ‘Slachtoffers van sancties moeten samenwerken’.

Desinformatie

Het derde hoofdstuk heet Greep op het verhaal, en gaat over beheersing van de informatievoorziening in een autocratisch land: de ‘geestelijke vervuiling’ vanuit democratische landen moet worden gestopt. Ik dacht dat de Chinese ‘Great Firewall’ een verzinsel uit een roman was (Red Moon, om precies te zijn), maar die muur bestaat dus echt. Het bestaat uit filters en blokkades die alles dat de autoriteiten niet aanstaat, verbieden, inclusief #Tianmen. Westerse bedrijven hielpen natuurlijk mee, pasten hun software aan, verkochten apparatuur. Facebook, Instagram, TikTok zijn verboden in China.

De andere kant van de medaille is natuurlijk propaganda. Autocratieën zijn gericht op het zwart maken van de democratieën: die zijn zwak, gedegenereerd, verdeeld. Rusland besteedt enorm veel zendtijd op de staatstelevisie aan de cultuurverschillen in de VS, met name de discussie over gender. Poetin herhaalt zijn boodschap van het traditionele gezin niet alleen in Rusland maar ook onder de nationalisten en rechtse stemmers in het Westen. Die anti-lgbtq+ emoties zijn overgenomen in andere autocratieën, zoals Oeganda.

Een andere methode is het verspreiden van schaamteloze leugens. De kijkers hebben geen idee meer wat waarheid is en wat niet en worden cynisch, gaan de politiek mijden. De Russische staatstelevisie zendt trouwens ook in Afrikaanse landen uit, waardoor deze ook de vaak verkondigde leugens geloven: Oekraïners zijn Nazi’s, NAVO is de schuldige van de oorlog, etc. Deze Russische propaganda wordt ook door China verspreid, die miljoenen abonnees heeft op haar in diverse Afrikaanse talen vertaalde programma’s. En ook werkt China samen met media van andere autocratieën, Telesur van Venezuela, PresTTV van Iran, Russia Today. Tegelijkertijd zijn de Westerse media óf heel duur, of gewoon niet beschikbaar.

Deze autocratische media maken ook videoclips speciaal voor de westerse social media. Ze promoten het wereldbeeld van Autocratie BV en sturen nepnieuws de wereld in om verkiezingen te verstoren en het democratische systeem te ondermijnen, zoals de berichten over biolabs in Oekraïne. En vele Westerlingen geloven dat, door de gecombineerde propaganda van China, Rusland en Amerikaans extreem-rechts.

Het democratische systeem aanvallen

Het vierde hoofdstuk, Een nieuw besturingssysteem, zoomt in op de aanvallen op het democratisch systeem. Je kunt hierbij denken aan de Rechten van de Mens. Dit verdrag en andere verdragen wil men ‘herschrijven’, naar het ‘Recht van Staten op Ontwikkeling en Soevereiniteit en Multipolariteit’, wat dus het einde betekent van de rechten van de individuele persoon, een waarde van de westerse democratie die men niet wil overnemen. En daarbij wil men de situatie van slechts één grootmacht (het Westen) beëindigen, want die is ‘ontaard en in verval’.

Het negeren van de Rechten van de Mens is trouwens geen ver-van-ons-bed verhaal, steeds vaker worden vluchtelingen of dissidenten in het Westen opgepakt of vermoord, waarbij internationale (westerse) regels en voorschriften worden overtreden, zoals de gedwongen landing van een Ryanair vlucht in Belarus, om een dissident uit het vliegtuig te halen. Maar democratieën lijken dit geweld tegen politieke bannelingen te accepteren en er gewend aan te raken, er wordt nog nauwelijks over gerept in de pers.

Kwaadspreken

Het vijfde hoofdstuk is Democraten in een kwaad daglicht. Daar kan ik kort over zijn, de autocratieën hebben geleerd hoe democraten in alle landen zich verenigen, hoe activisme werkt. Ze bespotten nu de symbolen van de activisten, maken hun leiders zwart, verspreiden complottheorieën, elimineren invloedrijke bannelingen, beschuldigen activisten agenten te zijn van de VS. Of ze snijden ze in stukken in een buitenlandse ambassade.

Dit alles is ook een boodschap aan de gewone mensen: dit is een wedstrijd die je niet kunt winnen. Het houdt ze weg van de politiek. Verder zijn er de verboden op burgerorganisaties, ngo’s, etc. om elk activisme in de kiem te smoren. Politieke tegenstanders worden gearresteerd wegens corruptie, en de bevolking die dagelijks corruptie bij politici ziet, denkt al snel ‘waar rook is, is vuur’.

Verenigde democraten

Inmiddels ben ik volledig murw gebeukt en voel ik me hopeloos. Wat kun je hiertegen doen? Daar heeft Anne een Epiloog over geschreven: Verenigde democraten. Zij stelt dat er een verenigde tegenkracht moet komen, omdat oorlogen, moordaanslagen, festival-ontvoeringen en dergelijke geen op zichzelf staande kwesties zijn, maar onderdeel van de (informele) strategie van de autocratieën om maximale chaos te creëren, een multicrisis om democratieën overal te beschadigen.

Strijden tegen autocratisch gedrag

Het is geen Koude Oorlog 2.0 met twee blokken om uit te kiezen, zegt Anne. Veel landen zijn noch democratie noch autocratie. Sommige autocratieën willen samenwerken met democratieën (VAE, Saoedi-Ariabië, Vietnam) en zien het voordeel van de VN en internationaal recht. Sommige democratieën (Turkije, Israël, India) hebben leiders die mensenrechten schenden. We moeten dus niet oorlog voeren tegen autocratische landen, maar tegen autocratisch gedrag. Daarvoor hebben we netwerken nodig: van advocaten en ambtenaren, militaire inlichtingencoalities, strijders tegen sanctie-overtredingen en andere economische delicten, en mensen die campagnes organiseren. We kunnen ze stoppen!

Wat moeten we doen? 1. Een einde maken aan transnationale kleptocratie; 2. De informatie-oorlog ondermijnen. 3. Ontkoppelen, risico verminderen, opnieuw opbouwen (onze afhankelijkheid van handel verminderen). 4. Ons verenigen, verbonden voelen over landsgrenzen heen, de liberale wereldorde vergeten, maar gaan voor liberale samenlevingen. De eerste drie liggen voornamelijk in de handen van onze democratische overheden. De vierde is aan ons, burgers. We moeten niet doof en blind zijn voor wat er in de wereld gebeurt, niet vluchten naar isolationisme (zoals de Brexit). We moeten andere democratieën helpen, zoals Oekraïne. En liberale samenlevingen kunnen gered worden, maar alleen als we ons inspannen om ze te redden.

Mijn evaluatie van Autocratie BV.

Ik kan niet zeggen dat alles nieuw voor me was, sterker nog: veel niet, door diverse boeken die ik eerder las. Maar Anne heeft alle ontwikkelingen op een rijtje gezet, en laten zien waar ze verbonden zijn. Ze duidt welke gedachte erachter zit, en dát was wel redelijk nieuw voor mij. Het resultaat vond ik … deprimerend. Ik kan mij moeilijk voorstellen dat we ons tegen de autocratieën kunnen verweren. We weten immers al jaren van desinformatie en kleptocratie, en we doen er veel te weinig aan. We gaan steeds rechtser stemmen.

Ik voelde dus veel weerstand tijdens het lezen. Ik was echt bang, mijn hart klopte in mijn keel, en ik moest het boek regelmatig wegleggen. Het zijn zovéél staten die al een autocratie zijn, of hard op weg. Ben ik gek, zijn wij gek, of is de rest van de wereld gek? De verkiezing van Trump heeft dat gevoel nog eens extra gevoed. Die emotie wordt natuurlijk opgeroepen door de overtuigende opsomming van Anne, ze bagatelliseert het allemaal niet, is ook geen doem-prediker, maar zet het stevig neer met feitelijke onderbouwing.

De Epiloog moet oproepen tot tegenstand, maar is te kort en legt de nadruk op zaken waar we al jaren mee bezig zijn. Gaat dat ons dan helpen? Is de urgentie nog niet groot genoeg? Ik had graag wat nieuws en inspirerends gelezen, iets hoopvols. Iets activerends. Maar dat is er niet echt in te vinden.

Opeens dacht ik aan de Borg. Resistance is futile. Met overmacht tegen een minderheid. Al assimilerend de ruimte door. En toch overwonnen door ‘de goeden’, met Jean-Luc voorop.

Strijdbaar blijven dus, en goede leiders vinden. Ursula en Mark?

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Koop Autocratie BV

o.a. bij

Managementboek.nl

of

Bol.com

of

Libris.nl, steun je lokale boekhandel

Voor bovenstaande links krijg ik een beetje provisie. Zonder provisie en lekker duurzaam:

• Boekwinkeltjes, lekker duurzame exemplaren-met-ervaring
• Of lees het gratis via Kobo-Plus….. (dat deed ik ook)
• Haal het uit een minibiebje
• Bestel het bij je lokale bibliotheek of lees via de online bieb!

Keus genoeg!

Elly Stroo Cloeck schrijft recensies en samenvattingen van management- en maatschappijboeken.

Abonneer je hier op de kwartalige nieuwsbrief of op de wekelijkse blog-updates!