ESCIA – 1001boeken | Samenvattingen, recensies en meer van Maatschappij- en Managementboeken

Recensie: Dit is fascisme – compact betoog

Geplaatst op 2 februari 2026 door estroocloeck

Het fascisme is terug. Niet met nazivlaggen, maar met MAGA-petjes. En niet alleen in de VS, wereldwijd. Dat is de ongemakkelijke boodschap van Dit is fascisme van Rosan Smits uit 2025. En zij is niet de enige die het zegt: veel deskundigen slaan alarm, omdat zij het patroon herkennen. Rosan zag het eerder in andere landen, die zij als wetenschappelijk conflictonderzoeker bezocht: Iran, Palestina, Soedan, Rwanda. En toen zag ze de eerste tekenen in het westen … Ze stapte over naar de journalistiek, omdat ze zó meer impact kan maken. En met dit boek máákt ze impact.

Het heeft nut om fascisme te herkennen en te benoemen, ook al roep het weerstand op (‘zo erg als Hitler is hij toch niet’). Het laat zien wat we er tegen kunnen doen. Want het fascisme krijgt geen kans als er voldoende mensen zijn die begrijpen wat het is en zich mobiliseren. Dit boek weet kort (140 pagina’s) en krachtig duidelijk te maken wat het is, hoever het al doorgedrongen is in de westerse wereld (spoiler: vér) en wat er nog aan gedaan kan worden. Die acties vond ik eerder symptoombestrijding dan het aanpakken van de oorzaak. Maar dat laatste is dan ook een meer ideologische opgave, en levert weinig handelingsperspectief op. En dat laatste is óók belangrijk voor ons verzet tegen het fascisme.

Het maatschappelijke boek Dit is fascisme …

…. geeft dus handvatten hoe we ons kunnen mobiliseren, ons ertegen kunnen verzetten, in de laatste 3 hoofdstukken. Maar eerst besteedt Rosan 5 hoofdstukken aan een analyse van het hedendaagse fascisme. Ik pikte er wat highlights voor mezelf uit.

Een keiharde definitie geven van fascisme is lastig, het is eigenlijk een vergaarbak van ideologieën waar de fascisten selectief in winkelen, zo stelt Rosan in hoofdstuk 1. Je herkent het aan wat ze met die ideologieën doen, hun acties. Het fascisme ontvouwt zich stap voor stap, Robert Paxton (van The Anatomy of Fascism) onderscheidt 5 stadia.

Ontstaan: voedingsbodem leggen in tijden van crisis of onvrede
Organisatie: een partij en een leider
Machtsverwerving: toegang tot politieke macht via verkiezingen
Machtsuitoefening: regeringsmacht, afbreken van grondrechten
Radicalisering of verval

Het radicaal-rechtse populisme zien we al in de eerste 2 stadia. Als ‘normaal’ rechts dit populisme accepteert om kiezersgunst te verkrijgen zitten we al in stadium 3. Dat antidemocraten democratisch gekozen worden, is cynisch, maar sinds mensenheugenis de realiteit. Als de oppositie onschadelijk wordt gemaakt is dat alweer stadium 4, de democratie wordt afgebroken. Een illiberale democratie als eindpunt, zoals we in Turkije of Hongarije zien, is een vorm van radicalisering. Het kan uitmonden in extreem gewelddadig gedrag, in binnen- en buitenland. Zoals Hitler, inderdaad.

Draaiboek

Fascisten gebruiken een draaiboek met 10 instrumenten om ‘het volk’ te mobiliseren, volgens Jason Stanley in How Fascism Works:

Mythisch verleden.
Propaganda en leugens
Anti-intellectueel, het ondermijnen van wetenschappers, journalisten, kunstenaars
Alternatieve waarheid creëren, consistentie is niet noodzakelijk
Hiërarchie in de maatschappij, witte/ man versus zwarte/ vrouw, discriminatie
Slachtoffer spelen van een complot
Gendernormativiteit, traditionele genderrollen
Arbeidsideaal, verschil maken tussen hardwerkende burgers en profiteurs
Kloof stad – platteland
Van het recht een wapen maken, zichzelf boven de wet stellen

Ik zie het Trump doen, maar schrik van de voortgang in Nederland. Daar móéten we wat aan doen, voor het te laat is.

Fascisme in de VS

Over Trump gaat hoofdstuk 2. Rosan geeft een overzicht van de gebeurtenissen van zijn 1^e jaar. De voedingsbodem voor het ontstaan lag al klaar, maar er is niets gedaan om het te voorkomen, door partijbelangen van de ‘gematigde’ Republikeinen en de Democraten. Het verzet groeit, maar brengt ook grote risico’s met zich mee.

Fascisme in Europa

Hoofdstuk 3 gaat over Europa. De ‘rechtse’ landen, Hongarije, Italië, werken samen om de EU te ontmantelen. In 2024 behalen de rechtse partijen in de EU een aanzienlijke verkiezingswinst, de drie rechtse fracties hebben samen 25% van de zetels. En ze krijgen het midden mee. Er zijn veel extreem-rechtse events die door Trump en Vance worden gesteund, zij willen natuurlijk ‘regime change’ in de EU. The Heritage Foundation, de denktank achter Trump’s beleid, heeft ook een document geschreven voor Europa: The Great Reset. Onderdeel hiervan is de internationale rechtsorde ondermijnen. Die is al wat gehavend door de genocide in Palestina, waar geen land tegen optreedt. Stel je voor dat je voor antisemitisch wordt uitgemaakt! Project Esther, ook van de Heritage Foundation, zet protest tegen genocide weg als terrorisme. Ook in Europa worden demonstraties onderdrukt en vreedzame demonstranten gearresteerd.

Maar: waaróm wordt de internationale rechtsorde ondermijnd? Omdat de landen met liberale economieën en vrije marktwerking dit als norm opdrongen aan alle andere landen: Rusland China, Iran, Venezuela. Voor deze autocratische landen is ‘winstbejag het hoogste geopolitieke streven’, en zij steunen elkaar om hun macht te vergroten. Ook Trump en Orbán bewegen die kant uit. En de staatskas plunderen verhoudt zich niet met internationale afspraken. De miljardairs in de VS hebben zich dáárom verbonden met Trump. Onze verdedigingslinies, de Europese instituties, zijn robuust maar liggen onder vuur. Lidstaten houden zich niet aan afspraken waar ze zélf voor tekenden.

Fascisme in Nederland

Hoofdstuk 4 zoomt in op Nederland. De PVV onder Wilders voldoet aan het 10-punten draaiboek. De vorige coalitie maakte van zijn ideeën ‘serieuze opties’. Dat was deels tactiek (‘we waren het eens’) om Wilders het slachtofferschap af te nemen. Maar hierdoor is het polder-fascisme weer een stap dichterbij.

Verzet in de samenleving

‘Samen tegen fascisme’ is de titel van hoofdstuk 5. Fascisme ontstaat vanuit de huidige existentiële bedreigingen van klimaatverandering, ongelijkheid en technologische revolutie. Eindtijd-fascisme noemt Naomi Klein het. Het heeft de vorm van een donkere wolk die overal aanwezig is en tegelijkertijd ongrijpbaar is, ‘cloud-fascisme’ volgens Ece Temelkuran. We kunnen het stoppen door: nooit op voorhand te gehoorzamen aan autocratische leiders, feiten boven fictie te stellen, verbinding boven verdeling, en medemenselijkheid boven ontmenselijking te stellen, morele moed te tonen, geweldloos verzet te bieden, en vooral stand te houden. Hiervoor zijn een aantal instituties nodig, zoals de politiek en journalistiek.

Verzet in de politiek

Hoofdstuk 6 gaat dan ook over strijdbare politiek. Denk aan het verbieden van ondemocratische politieke partijen (ja, dat is wél democratisch), het uitsluiten van samenwerking met uiterst rechts, alert blijven op alle instrumenten van het fascistische draaiboek, collega politici verdedigen tegen ongefundeerde verdachtmakingen, en het stoppen van zelfverrijking en witwassen. En: zaai hoop, geen haat. O ja, de rechtsstaat beschermen, last but not least.

Verzet in de journalistiek

Hoofdstuk 7 gaat over de journalistiek. En dat hoofdstuk begint met diezelfde rechtsstaat: journalisten moeten zorgen dat ze niet meewerken aan ondermijning ervan. Neutraliteit in dat kader bestaat niet, hoe kunnen ze neutraal staan tegenover vijanden van de democratie? Ze moeten niet normaal maken wat niet normaal is. Wederhoor mag geen zendtijd voor leugens worden. Live uitzendingen kunnen voor propaganda worden gebruikt. En ze moeten voorzichtig zijn bij fact-checken, niet doen alsof het waar had kúnnen zijn. De fascist debiteert alleen maar leugens om een bepaald frame te creëren, en door het serieus te nemen helpen ze daarbij. Interessant: Rosan herinnert deze beroepsgroep eraan dat minderheden op redacties ondervertegenwoordigd zijn. Denk je als journalist dat het allemaal wel meevalt, dan behoor je waarschijnlijk tot een bevoorrechte groep die de klappen (nog) niet voelt.

Verzet door onszelf

En dan wij, in hoofdstuk 8: Een solidaire samenleving. Mensen onderschatten het gevaar te lang. En als het misgaat denken ze dat ze er niets aan kunnen veranderen. Fout. Verzet je. Gebruik geen verhullende taal, zoals oorlog als het over genocide gaat, vrijheid van meningsuiting bij censuur. Maak contact met minderheden en andersdenkenden, bekend maakt bemind. Steun journalisten, de kunsten, goede doelen. Vorm een netwerk met gelijkgestemden, dat maakt je sterker.

En ga stemmen, maar niet op een fascist.

Mijn evaluatie van Dit is fascisme

Dit onderwerp is niet nieuw, de kranten en social media staan er vol mee. Rosan is er in geslaagd om dit brede onderwerp samen te vatten in zo’n 140 pagina’s (de rest is een bronnenoverzicht), dat vind ik knap. Elk punt wat wordt aangedragen wordt gelinkt aan wetenschappelijk werk (o.a. van Timothy Snyder, dé expert op dit gebied, en Anne Applebaum) en daadwerkelijke voorbeelden. Zo gaat het veel over Trump, maar ook over Europa en Nederland, en de parallellen zijn soms schokkend. Het draaiboek wordt ook hier uitgerold. Haar waarschuwing dat je nooit te vroeg kan zijn met ingrijpen is relevant, het lijkt er op dat de VS dat punt al zijn gepasseerd: er is al zoveel ontmanteld, dat wederopbouw van de democratie jaren kan kosten. Maar hoe relevant dit boek ook is, de gebeurtenissen gaan zo snel, dat er nu, 4 maanden na publicatie, alweer veel veranderd is, en niet ten goede. Misschien dat dit boek een leven gaat leiden als tijdsdocument: tóen was verzet nog mogelijk ….

De uitwerking van het betoog is grondig, met veel voorbeelden uit binnen- en buitenland. De acties van verzet zijn praktisch en haalbaar. Daar wringt voor mij iets, in het betoog wordt ook duidelijk gemaakt dat het onderliggende systeem van macht en geld, vooral geld, het fascisme faciliteert. Of er een systeemverandering moet komen, het weren van geld uit de politiek, de structuur van de EU, en het verminderen van ongelijkheid en al die andere zaken uit de ‘voedingsbodem’ waar ze haar betoog mee begint, daar geeft het boek geen antwoord op. Te groot? Te rigoureus? Verder is het betoog goed geschreven en qua structuur ook goed te volgen. Ik las het eBook, wat qua uitvoering sober is, maar goed geredigeerd.

Mis je iets als je dit boek niet leest? Nee. Maar als je niet overtuigd bent van de dreiging van het fascisme is dit een uitstekende inleiding om je er eens verder in te verdiepen.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -.

Ik gaf het boek 3 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees Dit is fascisme duurzaam …

via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!);
digitaal via Kobo;
of uit een minibieb!

Koop Dit is fascisme duurzaam …

bij de kringloop;
bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Maatschappij | Tags: Dit is fascisme, politiek, Recensie, Rosan Smits | Plaats een reactie

Familie: ‘neef’ Hans van der Loo

Geplaatst op 29 januari 2026 door estroocloeck

Ken je dit? Vroeger had je de posters van je favoriete popsterren aan je muur hangen. En nog steeds wil je naar al hun concerten. Je gaat naar alle films van je favoriete filmster. Je leest alles over ze en volgt ze op sociale media. Ze voelen als familie. Ja, dat heb ik ook, met mijn favoriete auteurs. Ik lees al hun boeken zonder recensies te lezen. Ik abonneer me op hun nieuwsbrieven en sociale media. Ze zijn familie, hun foto’s hangen aan de muur. Ik stel elke maand een nieuw familielid aan je voor. Deze maand is dat mijn ‘neef’ Hans van der Loo.

Waar schrijft ‘neef’ Hans van der Loo over?

Over teamdynamiek, motivatie en cultuurverandering. Energie en psychologische veiligheid. Aandacht en plezier. En ook over bijzondere mensen, zoals Elon Musk en Taylor Swift. Een paar boeken van de ongeveer 20 springen eruit: *Vaart maken: over teams die aan de Volvo Ocean Race, een zeilwedstrijd, deelnemen. *De race om het coronavaccin, wat in feite ook over vaart maken gaat. *Paradoxen van Modernisering, een academisch werk. *Buurt in balans Oudwijk wat zo specifiek is dat ik me afvraag of de auteur geen naamgenoot is geweest. Even ‘neef’ Hans bellen …

Op dit moment schrijft hij, samen met ‘buddy’ Patrick Davidson, een nieuw boek over Elon Musk. Na Musk Mania uit 2016, wat focuste op Musk’s succesfactoren, kijken de heren nu specifiek naar het aspect psychologische veiligheid. Het heet Musk Modus en komt in september 2026 uit.

Heeft ‘neef’ Hans van der Loo andere zakelijke activiteiten?

‘Neef Hans heeft zijn eigen adviesbureau, Vierloos, en is ook verbonden aan EnergyFinder, Bindje en Hi Teaming. Daarnaast is hij spreker en geeft seminars en cursussen, ik heb ook eens bij hem ‘in de klas’ gezeten. Recent was hij key note spreker op de Conferentie vitaliteit.

‘Neef’ Hans geeft ook regelmatig lezingen in het buitenland. Niet vreemd, want hij spreekt vloeiend Engels, Duits en Frans.

Verder is hij een zeer productieve en succesvolle auteur.

Hoe ziet het persoonlijke leven van ‘neef’ Hans van der Loo* er uit?*

‘Neef’ Hans is geboren in Luxemburg, in 1954 en inmiddels dus ruim boven de AOW-leeftijd. Maar gepensioneerd is hij niet, o nee!

‘Neef’ Hans studeerde aan de Sorbonne, deed een master sociologie aan de universiteit van Groningen en de Universiteit van Utrecht en studeerde daar af op Brand Management. Daarna studeerde hij aan Harvard.

Van 1978 tot 1992 werkte ‘neef’ Hans als universitair hoofddocent op het gebied van toekomstscenario’s aan de Universiteit van Utrecht. Daarnaast was hij tijdelijk gastdocent aan universiteiten in de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Zweden.

Als scenario- en marktonderzoeker zette hij zich enkele jaren in voor de researchafdeling van KPN, daarna maakte hij de switch naar het advies. Als partner bij &Samhoud van 1997 tot 2006, en bij Pentascope tot 2008, hield hij zich in binnen- en buitenland bezig met gedrags- en cultuurverandering. Visie- en merkontwikkeling, strategieformulering en de vertaling daarvan in aangepast gedrag en gewenste prestaties waren zijn hoofdthema’s. Hij verrichtte opdrachten voor bedrijven en organisaties in zo’n beetje alle economische en maatschappelijke sectoren.

In 2015 richtte hij samen met Patrick Davidson twee adviesbedrijven op: betterday (gericht op versneld veranderen) en EnergyFinder (gericht op het krijgen en behouden van energie).

‘Neef’ Hans woont in Utrecht. Hij is getrouwd en heeft twee zoons: Casper en Joran (deze werkt als adviseur duurzaamheid).

Welke boeken schreef ‘neef’ Hans van der Loo?

‘Neef’ Hans schreef zo’n 20 boeken, de laatste jaren elk jaar wel één. Ik las daar 9 van en schreef van 4 recensies. Zijn boek Giftig gedoe op de werkplek werd Managementboek van het Jaar 2024. En nummer 21 staat alweer op stapel.

Samen safe (2025)

Er is veel gezegd en geschreven over psychologische veiligheid, en er zijn ontelbare projecten opgetuigd. Toch heeft al die aandacht niet gebracht wat het zou moeten. ‘Neef’ Hans rafelt uiteen wat de oorzaak hiervan is en geeft ons een nieuwe aanpak, reset en update. De ondertitel verklapt de kern van de nieuwe aanpak: kleine gewoontes. Ik vond het boek lekker praktisch. Hans geeft het bouwen aan psychologische veiligheid ook 5 nieuwe uitgangspunten, 5 x S: Snel, Systemisch, Subtiel, Samenspel en Slagvaardig. Samen met 3 dimensies, 10 regels en 10 knoppen, plus 150 kleine gewoontes, heeft Hans een gestructureerde aanpak uitgewerkt. Lees mijn recensie | Koop bij Libris.

Taylor Swift (2024)

Ik las dit boek nog niet, daarom een deel van de flaptekst: Taylor Swift heeft zich ontwikkeld tot een muzikaal, maatschappelijk en zakelijk fenomeen. Hoe heeft ze dit voor elkaar gekregen? Taylor Swift is geen brutale rockchick. Ze is nog even bescheiden en vriendelijk als toen ze haar carrière begon, maar de girl next door is volwassen geworden. Dankzij haar vermogen om persoonlijke ervaringen om te zetten in songs, raakt ze honderden miljoenen mensen over de hele wereld. Met haar albums en concerten breekt ze alle records. Ze heeft een gigantische menigte fanatieke Swifties om zich heen verzameld. Met haar even originele als persoonlijke aanpak verdient ze als zakenvrouw miljarden. Koop bij Libris.

Giftig gedoe op de werkplek (2023)

Uit mijn recensie: Managementboek van het Jaar 2024! Dat zegt al genoeg, toch? Ik las het daarom met veel belangstelling alsnog. Want ik ben dan wel gepensioneerd, ook in vrijwilligers-omgevingen komt giftig gedoe voor. Is dit boek daarvoor ook bruikbaar? Jazeker, de analyses van giftig gedoe en de aanbevelingen om een veilige cultuur te scheppen zijn universeel toepasbaar. Daarbij heeft het heel veel voorbeelden van verschijningsvormen van giftig gedoe, die je waarschijnlijk zó herkent, en tips en tools om te komen tot een veilige omgeving. ‘Neef’ Hans schreef het met Caroline Koetsenruijter. Lees mijn recensie | Koop bij Libris.

Teaming (2022)

Uit mijn recensie: Dit moet toch wel het Magnum Opus zijn van ‘neef’ Hans en Patrick Davidson. Alles wat je over teaming zou kunnen bedenken staat in dit boek. Theorie, voorbeelden en een deel werkboek. Wat wil je nog meer? Naast volledigheid, sprak ook de structuur mij aan. Het geheel is opgehangen aan een fijn model. De theorie wordt afgewisseld met interessante, goed uitgewerkte cases. Elk hoofdstuk is prettig samengevat. Het werkboek is expliciet gelinkt aan de theoretische hoofdstukken. Verder uitgebreide referenties, een lange literatuurlijst en een indrukwekkend overzicht van geïnterviewde experts. Erg goed gedaan! Lees mijn recensie | Koop bij Libris.

De race om het Corona vaccin (2021)

Ik las dit boek (nog) niet, dus hierbij de flaptekst: Toen iedereen nog dacht dat het allemaal wel meeviel met corona, werkten vaccinmakers al maandenlang aan een nieuw vaccin. Daarbij wisten zij het bestaande ontwikkelrecord voor een werkend vaccin met een factor vijf te verpulveren. ‘Neef’ Hans vertelt het opmerkelijke verhaal van vaccinmakers die erin slaagden om tegen alle verwachtingen in pijlsnel een werkend vaccin te ontwikkelen, inclusief de vertragende bureaucratie rondom het daadwerkelijk vaccineren. Dit boek sleept je mee in de woelige wereld van wetenschap, politieke belangen, commerciële motieven en persoonlijke emoties. Koop bij Libris

Veldgids psychologische veiligheid (2021)

Dit boek, wat ‘neef’ Hans samen schreef met Joriene Beks, las ik nog niet. De flaptekst dus: Een boek boordevol praktische ideeën die écht werken! Het gevoel hebben erbij te horen. Zeggen wat je op je lever hebt. Fouten openlijk durven bespreken. Onbevreesd presteren. De boel uitdagen en in beweging brengen. En tegelijkertijd zorgen voor een positieve sfeer. Deze Veldgids biedt je praktische ondersteuning bij het ontwikkelen van safe zones binnen jouw organisatie met krachtige vragen, prikkelende werkvormen (‘nudges’), voorbeeldgedragingen en praktijkscripts. Een boek dat je aanspoort om meteen aan de slag te gaan. Concreet. Samen. Effectief. Koop bij Libris

Psychologische veiligheid (2020)

Ook dit boek, wat ‘neef’ Hans samen schreef met Joriene Beks, las ik nog niet. Dus ook hier de flaptekst: Het best bewaarde geheim om teams vleugels te geven? Psychologische veiligheid. Het zorgt voor een klimaat waarin onderling vertrouwen gekoppeld wordt aan vrijmoedigheid en het verlangen om verschil te maken. En waarin je ook in verwarrende tijden samen kunt overleven en aan de weg blijft timmeren. Psychologische veiligheid geeft medewerkers het gevoel erbij te horen, moedigt ze aan hun mening te uiten, gemaakte fouten openlijk te bespreken en veelbelovende ideeën aan te dragen. Het leidt tot aantoonbare verbeteringen in eigenaarschap, samenwerking, leren, creativiteit en presteren. Koop bij Libris

Werkvuur (2019)

Uit mijn recensie: Zoals alle boeken van deze auteurs, ‘neef’ Hans en Patrick Davidson, is dit weer een zeer vlot leesbaar boek met veel herkenbare voorbeelden en een aantal (ook herkenbare) stappen die je kunt nemen om in de Zinzone te komen. Daarom is het eerder een boek over persoonlijke effectiviteit dan over verandermanagement. Werkvuur is de energie die we hebben op het werk. Omdat we onze identiteit ontlenen aan het werk wat we doen, hebben we een brandend verlangen om aan werk te komen. Maar eenmaal aan het werk, lekt die energie weg. Hoe dat komt en wat er tegen te doen, zetten de auteurs uiteen in 3 delen: Werk, Vuur en Werkvuur. Mooi gevonden. Lees mijn recensie | Koop bij Libris.

Musk mania (2016)

‘Neef” Hans schreef dit boek samen met Patrick Davidson. Ik las dit boek vorig jaar, maar schreef geen recensie. Daarom de flaptekst: Elon Musk, de man achter Tesla, PayPal en SpaceX, is de ultieme wavemaker: een leider die niet alleen meesurft op de golven van vernieuwing, maar ze het liefst zelf veroorzaakt. Aan de hand van vijf even waanzinnige als toepasbare succesprincipes lees je over *De grensverleggende prestaties van Musk op een rij. *Een kijkje in de mindset en drijfveren van een wereldveranderaar. *Musk-Minimasterclass: pas de succesprincipes van Musk zelf toe. Koop bij Libris

Waar haal je de energie vandaan? (2016)

‘Neef’ Hans schreef dit boek weer samen met Patrick Davidson. Ik las het, maar schreef geen recensie, dat deed ik toen nog niet. Dus de flaptekst: Energie is de beste voorspeller van succes. Energieke mensen zitten beter in hun vel, gedragen zich actiever en presteren beter. Maar waar haal je die energie vandaan? In dit praktische boek lees je hoe je je mentale, emotionele en sociale energiebronnen vindt én activeert. Op basis van jarenlang onderzoek leggen de auteurs op heldere en aansprekende wijze uit hoe je dagelijks met 100% energie aan de slag kunt gaan. Koop bij Libris

Kus de visie wakker (2015)

‘Neef’ Hans schreef dit boek samen met Jeroen Geelhoed. Ik las het, maar láng voordat ik recensies schreef. Daarom de flaptekst: Visie is hot. Een visie bindt mensen en geeft richting. Het is een bron van energie en draagt bij aan een verhoogde effectiviteit. Het is het kloppend hart van een organisatie. Maar wat houdt visie nu precies in? Aan de hand van een inspirerende methodiek laten de auteurs zien hoe u met succes een visie ontwikkelt en realiseert en hoe u betrokkenheid en draagvlak creëert binnen uw organisatie. Naast de vele praktijkvoorbeelden geeft Kus de visie wakker een overzicht van alle relevante literatuur en van recente onderzoeksgegevens. Koop bij Libris

Vaart maken (2014)

En ja, ook dit boek van ‘neef’ Hans las ik zonder te recenseren. Dus de flaptekst: Dwars door de hoogste golven heen versnellen en to the max presteren. Dat is wat oceaanzeilers die aan de Volvo Ocean Race deelnemen doen. Onder loodzware omstandigheden en met een prestatielat die torenhoog ligt, weten ze telkens weer het onmogelijke te realiseren. Wat is hun geheim? Hoe slagen ze erin om onder grote druk continu op volle kracht vooruit te koersen en topprestaties te leveren? Koop bij Bol

Plezier en prestatie (2003, herziene uitgave 2014)

Nou ja zeg, dit boek is mij volstrekt onbekend! Dus de flaptekst: Plezier in het werk leidt tot betere bedrijfsresultaten. Dat laten meerdere succesvolle bedrijven zien. Gebrek aan plezier in het werk leidt tot verwaarloosde organisaties met slechte – of opgepoetste – resultaten. Hoog tijd dus voor een aanpak die plezier en prestatie structureel met elkaar verbindt.
Plezier & prestatie laat zien hoe plezier in het werk én het behalen van resultaten elkaar kunnen versterken, in goede en in slechte tijden. Centraal staat het concept dat de auteurs ‘pleziermanagement’ noemen: het managen van werkplezier met het oog op tevreden klanten en betere bedrijfsresultaten. ‘Neef’ Hans schreef het samen met Jeroen Geelhoed.
Koop bij Libris

Energy boost (2013)

En ja, ook gelezen, maar niet gerecenseerd. Flaptekst: Wat doe je als de prestatielat steeds hoger wordt gelegd en de omstandigheden alsmaar zwaarder worden? Je geeft plankgas, of je gaat juist op de rem staan. Beide reacties leiden tot fors energieverlies en tot afnemende prestaties. Gemiddeld lekt meer dan de helft van alle menselijke energie weg uit organisaties, zo blijkt uit onderzoek. ‘Neef’ Hans laat zien wat je kunt doen om energielekken te dichten, bestaande energie beter te benutten en nieuwe energie te creëren. Aan de hand van zestien praktische krachtlessen – en inspirerende voorbeelden van Accor Hotels, het Koninklijk Concertgebouworkest, Google, Handelsbanken, Starbucks en tal van andere organisaties – onthult hij hoe je de knop op groen zet. Koop bij Libris

We hebben er zin in! (2011?)

We hebben er zin in! Zo dus: – Aandacht in plaats van automatismen – Positieve verbinding in plaats van negativisme – Ambitie in plaats van aanpassing – Gedrevenheid in plaats van passiviteit. Zin is een gigantische, maar dikwijls onderschatte energiebron. Wanneer je er zin in hebt, ben je aandachtiger op ontwikkelingen in je omgeving. Dan ben je positiever gestemd en ga je eerder verbindingen met anderen aan. Dan ben je sneller geneigd om een zelfgekozen ambitie te verwezenlijken. En dan ga je met meer gedrevenheid aan de slag. In dit boek geen zware kost of zweverige praatjes. Naast een stevige theoretische basis bevat We hebben er zin in! een aantal eenvoudige principes om de slagkracht van je organisatie te vergroten. Koop bij Bol

Maak van je organisatie een crisiskampioen (2010)

Weer iets onbekends! Een luisterboek uit de serie ‘Management Topics’. Waar een crisis is, zijn verliezers. Maar er zijn ook altijd winnaars. Ondanks alle ellende die een crisis veroorzaakt. Denk maar aan Coca-Cola, Proctor & Gamble, IBM en Hero na de depressie van de jaren twintig, Southwest Airlines na de aanslagen op 11 september 2001. Ook in de huidige crisis staan er bedrijven op die zich als ware crisiskampioenen ontpoppen. De vraag is nu wat sommige bedrijven tot winnaar maakt. Waarom lukt het de één om van de crisis te profiteren, terwijl de ander alleen maar dieper in het moeras zakt? Wat kenmerkt de winnaars? Koop bij Bol

Buurt in balans Oudwijk (?)

Ik wist niet dat ‘neef’ Hans dit boek geschreven had, laat staan wanneer! En … heeft hij het wel geschreven? Ik ga op onderzoek uit …. De flaptekst: Oudwijk ontwikkelde zich de afgelopen jaren van een traditionele volksbuurt tot een bonte buurt. Deze Utrechtse buurt is een ontmoetingsplaats van bewoners met zeer uiteenlopende levensstijlen geworden. In veel vergelijkbare stadsbuurten in Nederland ging dit gepaard met blijvende conflicten en problemen. In Oudwijk echter, werd de plaats van oude omgangsvormen langzamerhand ingenomen door nieuwe. Oudwijk ontwikkelde zich tot een buurt in balans. Koop bij Bol.

Paradoxen van modernisering (1990?)

‘Neef’ Hans schreef dit boek samen met Willem van Reijen. Ik lees dat het een filosofisch / sociologisch boek is, maar meer informatie vind ik niet. .

Een wenkend perspectief (1984)

Hier heb ik zelfs geen cover van gevonden. ISBN
9789061842262. Is het wel van ‘Neef’ Hans? Al 42 jaar oud, zou het een bewerking van een afstudeerscriptie zijn? Ik ga het onderzoeken!

Wavemakers (2022?)

Samen met Martijn Arets en Patrick Davidson schreef ‘neef Hans het boek Wavemakers in 2017 of 2022. Er is weinig te vinden over dit boek, alleen de flaptekst bij Managementboek: De wereld golft en is woeliger dan ooit. Wavemakers gedijen niet alleen op golven van verandering, ze slagen er in zelf golven te veroorzaken en daarmee hun dromen te verwezenlijken, hoe waanzinnig die ook klinken. Het zijn leiders met specifieke leiderschapskwaliteiten die positieve en waarde gedreven energie kunnen opwekken. Met focus op ambities. En die slim gebruik weten te maken van de kracht van mensen. Jarenlang onderzoek en honderden interviews vormen de basis voor het framework dat de auteurs bieden om je te ontwikkelen tot een Wavemaker. Het boek is nergens leverbaar. Is het wel gepubliceerd? (ISBN 9789462761681).

‘Neef’ Hans schreef ook een bijdrage voor Perspectieven op leiderschap, uit 2018.

Verantwoording

Alle informatie is ontleend aan Goodreads, en diverse sprekerbureaus. Hans’ eigen website is al enige tijd off-line.

Meer weten over mijn familie?

In januari 2023 (update november 2025) stelde ik neef Menno Lanting voor.
En in februari nicht Jitske Kramer.
In maart was de beurt aan neef David Graeber.
April was voor nicht Naomi Klein.
In mei stelde ik neef Joris Luyendijk voor.
En in juni nicht Margriet Sitskoorn.
In juli was de beurt aan neef Daniel Pink.
Augustus was voor nicht Mariana Mazzucato.
In september stelde ik oom Jos Burgers voor.
En in oktober nicht Danielle Braun.
In november was de beurt aan oom Stephen R. Covey en zijn kinderen.
December was voor nicht Brené Brown.
In januari 2024 stelde ik neef Martin van Staveren voor.
En in februari nicht Japke-d. Bouma.
In maart was de beurt aan neef Walter Isaacson
April was voor nicht Kate Raworth.
In mei stelde ik neef Raymond de Looze voor.
En in juni nicht Roos Vonk.
In juli was de beurt aan oom Daniel Kahneman.
Augustus was voor nicht Rita McGrath.
In september stelde ik neef Berthold Gunster voor.
En in oktober nicht Barbara Baarsma.
In november was de beurt aan neef Adam Grant
December was voor nicht Susan Cain
In januari 2025 stelde ik neef Kees Klomp aan je voor.
En in februari nicht Nadine Maarhuis.
In maart was de beurt aan oom Robert Cialdini
April (update november 2025) was voor tante Jane Goodall
In mei stelde ik neef Jaap Bressers aan je voor
En in juni nicht Babette Porcelijn.
In juli was de beurt aan mijn neef Yuval Noah Harari
Augustus was voor nicht Robin Wall Kimmerer
In september stelde ik neef Rutger Bregman aan je voor
En in oktober nicht Roxane van Iperen
In november was de beurt aan neef Roman Krznaric.
December was voor tante Carol Dweck.
In januari stelde ik neef Hans van der Loo aan je voor.

Geplaatst in management, Persoonlijke effectiviteit, Teamwork | Tags: Familie, Hans van der Loo | Plaats een reactie

Recensie: Hoog spel – praktijklessen

Geplaatst op 26 januari 2026 door estroocloeck

Meer dan 200 mensen zijn omgekomen tijdens een beklimming van Mount Everest. Dat weet Katja Staartjes in 1999, als zij zelf een poging waagt. De teller staat dan al op 160. Ze speelt hoog spel met haar leven, weet ze, en haar boek over dit avontuur uit hetzelfde jaar heet niet voor niks Hoog spel. Waarom dan toch? Omdat de berg een enorme aantrekkingskracht heeft, omdat ze nieuwsgierig is, en voor de uitdaging, haar grenzen leren kennen. En onderweg leert ze ook over vertrouwen, en teamwork. Ze schrijft daar nóg 4 boeken over. Als ervaringsdeskundige ….

Ik las de laatste ervan: Top Teams, wat op de shortlist van Managementboek van het Jaar 2020 terecht kwam. Erg goed, en ik wilde wel wat meer over haar inspiratie ervoor weten. Nu pas realiseer ik me dat zij lessen geleerd heeft met gevaar voor eigen leven. Geen theorie, maar ijskoude, keiharde praktijklessen. Het boek leest als een trein, en naast de lessen over haarzelf en teams, leren we over de tradities van Nepal, de omgeving, de organisatie van zo’n tocht, en waarom het zo gevaarlijk is. En natuurlijk over haar succes: ze is de eerste Nederlandse vrouw op de top. Wát een prestatie!

Het biografische boek Hoog spel …

… dekt de periode 25 maart – 15 mei 1999 af. Ja, 6 weken, zoveel tijd is nodig voor de beklimming van de Everest. Het begint met een trekking van 2 weken, deels omdat de ingeplande vlucht door weersomstandigheden niet doorgaat. In die trek klimt het team van 2700 naar bijna 5000 meter, het is dus ook acclimatiseren.

Tradities

In die eerste 2 weken leren we ook veel over Nepalese tradities. Een paar maanden voor de start heeft Katja al toestemming aan de berg, Chomolungma, de Moedergodin van de Wereld, gevraagd om haar te mogen beklimmen. Dat is voor westerlingen niet gebruikelijk, begrijpt ze van de sjamaan. Maar zij voelt verbondenheid, bijna vriendschap met de bergen die ze beklimt. Ze krijgt via de sjamaan van de berg wat opdrachten mee, die ze, zo blijkt uit het boek, tijdens de beklimming. nauwkeurig volgt. Tijdens een rustdag op 1 april gaat ze naar een gompa voor een persoonlijke inzegening, uit liefde voor de berg én respect, want het wordt levensgevaarlijk. De ceremonie is mooi beschreven. Later volgt een groeps-inzegening, waarbij ook de uitrusting wordt gezegend.

Teams

Bij de kennismaking met de andere teamleden, 14 in totaal, moppert Katja wat af: niet iedereen is er, er wordt weinig informatie gedeeld door de gidsen, het komt allemaal niet zo professioneel over. Men lijkt door haar vragen geïrriteerd. En het verbetert niet, bijna elke dag is er wel iets wat haaks staat op Katja’s ideeën en ervaringen met klim-teams. Ze doet het immers niet voor het eerst. In je eentje in een compleet verlaten kamp aankomen, bijvoorbeeld, dat lijkt niet écht normaal. En na de beklimming is er de twijfel en het schuldgevoel. Want: één teamlid is verdwenen op de berg en dus dood. Had dat voorkomen kunnen worden? Hadden er betere afspraken gemaakt kunnen worden? Kenden ze elkaar wel goed genoeg om voor elkaar te kunnen zorgen? Zelf heeft ze ook ervaringen die met een hecht team vast niet waren voorgekomen: in je eentje verdwalen op een gletsjer, bijvoorbeeld. En na de beklimming is zomaar iedereen verdwenen, er is geen teamspirit.

Hoe belangrijk afspraken en zorgzaamheid zijn wordt duidelijk als zij over de Zone des Doods vertelt: het gebied boven de 7500 meter. Dan kun je niet meer helder denken, je bewegingen zijn bijna ongecontroleerd, onder meer door zuurstoftekort. Ad hoc beslissingen nemen is heel moeilijk. Wat ik niet wist: de meeste sherpa’s gaan niet mee naar grote hoogten. De expeditieleider werd ziek en was bovendien de persoonlijke gids van één teamlid, had dus niet zo heel veel aandacht voor de rest. Niet ideaal. Hoe eenzaam en onzeker kun je je dan voelen. En dat ze op een dag besluit in haar eentje iets verder omhoog te klimmen en dan dus ook alleen weer helemaal naar beneden moet, was ook niet zo heel verstandig. Want waar is het pad? En als ze nu een ongeluk krijgt … Had iemand haar moeten tegenhouden?

Stress en ziekte

Over haar persoonlijke omstandigheden en emoties is ze vrij uitgesproken. Ze heeft een heel recente scheiding achter de rug. Ze heeft haar baan opgezegd om deze uitdaging aan te kunnen gaan. En ze heeft net het echtelijke huis verlaten. Dat geeft de nodige onzekerheid hoe het ná de tocht verder moet. Verder krijgt ze gedurende de tocht bronchitis, door de stress waarschijnlijk. Ze wordt geadviseerd om op een minder hoog gelegen plek te herstellen, waar meer zuurstof is. Dat vertikt ze, omlaag en later weer omhoog zal erg veel energie kosten. Ze blijft, maar is bloednerveus.

Voorbereiding en motivatie

De organisatie en omstandigheden zijn gedetailleerd omschreven en superboeiend. Wel 8 liter vocht per dag moeten drinken. En dan ’s nachts moeten plassen, de tent uit, alle lagen dons uit, op grote hoogte. Bepaald geen pretje, maar ze klaagt niet, ze kent dit. Het klaarmaken van eten in je tentje, eerst sneeuw scheppen om te ontdooien. Ze komt zeer goed voorbereid en erg gedisciplineerd over.

Haar motivatie om te klimmen is erg aanstekelijk omschreven. De prachtige omgeving, blauwe lucht en witte toppen. Ze begint in 1983 met wandelingen in Oostenrijk, met vrienden wild kamperen, ver weg van toeristen. De trektochten worden zwaarder, en in begin jaren 90 komen er gletsjertochten bij. Later klimt ze op rots en ijs. In de bergen heeft ze het gevoel dat alles vanzelf gaat, het leven is heel simpel. Geen telefoon, geen drukke agenda. Fysiek inspannen, eten, slapen. Overweldigende natuur, relativering van dagelijkse problemen. Confrontatie met je zwakke kanten, rijker terugkomen.

Doorzettingsvermogen

Natuurlijk is het stuk waarin ze op 13 mei 1999 de top bereikt ontroerend. Na alle tegenslag en inspanning is het écht een prestatie, helemaal als je weet dat maar 6 van de 14 teamleden de top halen, en zij de enige vrouw in het team is. Goede voorbereiding ja, ambitie ja, maar ook en vooral veel doorzettingsvermogen. Petje af.

Mijn evaluatie van Hoog spel

Ik las het boek vooral als context voor Top Teams en Top Inspiratie, twee van haar latere boeken. Naast haar ervaringen rond het werken in teams en wat daarin belangrijk is, was ik vooral onder de indruk van haar minutieuze voorbereiding en haar opgaan in het leven in Nepal en de bergen, haar aanpassingsvermogen. Daarnaast leerde ik veel over zuurstoftekort, hoogteziekte, de Hillary steps, afval op de Everest en George Mallory, die misschien als allereerste de top bereikte, maar verdween. Interessant is dat zijn lichaam juist tijdens Katja’s beklimming gevonden werd aan de Chinese kant.

De beschrijvingen zijn in de vorm van een dagboek, en uiterst gedetailleerd. Niet alleen de omgeving, maar ook de teamleden leer je zo goed kennen. Het zou een prima filmscript zijn! Aan het begin van het boek zijn kaartjes opgenomen van de locatie, de verschillende kampen, en een tijdlijn met de verschillende hoogten. Opvallend is hoe vaak (5x!) het team teruggaat naar een lager kamp om te herstellen, voordat uiteindelijk de top-poging wordt gedaan. En midden in het boek is een serie kleurenfoto’s van het hele traject opgenomen, leuk om te zien. Katja weet alle klimervaringen goed te beschrijven, zonder zichzelf als de heldin te profileren, ze is juist heel bescheiden.

Mis je iets als je dit boek niet leest? Nee, maar als je een fan bent van Into Thin Air mag je dit boek niet laten liggen.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant 0, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -.

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees Hoog spel duurzaam …

via de (online) bibliotheek;
uit de bibliotheek van een vriend (dat deed ik);
of uit een minibieb!

Koop Hoog spel duurzaam …

bij de kringloop;
bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
bij Libris (aff);
bij Katja zelf;
of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Biografie | Tags: Hoog spel, Katja Staartjes, Recensie, Teambuilding | Plaats een reactie

Recensie: Een links verhaal – boeiend

Geplaatst op 21 januari 2026 door estroocloeck

‘Met het materieel verheffen van haar kiezers, verloor PvdA ze.’ Een zin die me raakte, uit het boek Een links verhaal van journalist Coen van de Ven uit 2025. Het verklaart veel, heeft zijdelings te maken met het onderwerp: het vierjarige proces om tot een fusie tussen PvdA en GroenLinks te komen. Met portretten van alle belangrijke spelers, zowel getekend als in tekst, de twijfels over wat de kiezers ervan zouden vinden, de ledenvergaderingen, en vooral: veel gesprekken en mooie sfeertekeningen. Zeer boeiend!

De cultuurverschillen tussen PvdA en GroenLinks spelen natuurlijk de hoofdrol. Want die verschillen waren overal: bij de politieke top, tussen de fracties, tussen de ledengroepen, tussen de kiezers. In kleding, manier van vergaderen, tempo. En natuurlijk in de politieke standpunten en speerpunten. Maar de noodzaak was duidelijk: er was een links blok nodig om tegenwicht te bieden. En de eerste verkiezing met een gezamenlijke lijst leverde inderdaad zetelwinst op: 1 + 1 = 2,5. Maar het was niet genoeg … Coen levert een puik stukje werk af, met veel aandacht voor de emoties gedurende die 4 jaar.

Het politieke boek Een links verhaal …

… begint bij Jesse Klaver. Inmiddels weten we dat het ook bij hem eindigt, maar het boek reikt zover niet. In 2017 boekt hij de hoogste zetelwinst voor GroenLinks (GL) ooit. Hij kan aanschuiven aan de onderhandelingstafel. Maar het doel is niet helder: meeregeren of vasthouden aan alle principes? Jesse laat het afhangen van de inhoud, en struikelt op … asiel. Zijn compromisvoorstel wordt niet eens besproken, GL heeft ‘geen politieke bereidheid’ zeggen de onderhandelingspartners. GL komt weer in de oppositiebankjes terecht, naast PvdA, die hun deelname aan Rutte II heeft moeten bekopen met enorm zetelverlies, van 38 naar 9. Ze concurreren. In 2021 draait alles om het toeslagenschandaal, wat tijdens Rutte II begon, met toen een PvdA-minister op Sociale Zaken: partijleider Asscher. Klaver gaat er hard in en dat verzuurt de relatie nog meer.

Toenadering in 2021

In 2021 is de verkiezingsuitslag voor PvdA weer niet best, en Lilianne Ploumen besluit dat samenwerking met GL de beste weg voorwaarts is. In het tuinhuisje van Lilianne, ook wel Camp David of de datsja genoemd, worden de uitgangspunten besproken. Jesse ziet in dat hij beter kan samenwerken dan concurreren. De verschillen tussen de partijen zijn direct duidelijk: Jesse bespreekt alles met zijn fractie, Lilianne twijfelt of zij genoeg steun heeft, en zegt niks. En inderdaad, als het uitlekt, wil haar partij er niet in mee. Lilianne vertelt het Jesse pas aan de formatietafel, en het resultaat is dat zij beiden uit de formatie worden gedrukt. Ook intern bij GL broeit het, niet iedereen is blij dat Jesse de kans om te regeren heeft laten lopen vanwege de samenwerking.

Verdeeldheid bij de leden

De volgende stap richting een fusie moet nu snel genomen worden, vindt GL. Als er voor medio 2022 geen voortgang is, stoppen ze ermee. Veel GL-afdelingsvoorzitters van grote steden, en de EU-delegatie zijn tegen. Binnen de PvdA is de verdeeldheid nog groter. Interessant zijn hier de beschrijvingen van de cultuurverschillen: bij de PvdA is veel debat, bonje, veroorzaakt door hun oorsprong uit de vakbonden. Bij GL gaat men meer uit van de relatie, zijn er intern wel open gesprekken, maar blijven de deuren naar buiten gesloten, door hun ontstaan vanuit de protestbeweging, zo stelt Coen.

Wie gaat de partij leiden?

Als de meningen steeds meer richting het doorzetten van de fusie gaan, komt natuurlijk het leiderschap ter sprake. Daarbij wordt Marjolein Moorman geïntroduceerd, die ik helemaal niet zo kende, dus mooi om haar te zien en over haar te lezen. De PvdA spreekt een veto uit over het leiderschap van Jesse, die heel graag wil. Zij kandideren Marjolein én Frans Timmermans. Maar 2 kandidaten is wat veel, GL dwingt hen tot een keuze. Ze laten Marjolein vallen, haar teleurstelling spat van de bladzijden.

Frans pakt de handschoen op

Frans zit dan nog in Europa, en twijfelt. Hij wordt gewaarschuwd voor het Kaag-effect: een haatcampagne. Frans wil de fusie laten slagen, en denkt dat hij met zijn PvdA achtergrond én groene passie beide partijen kan vertegenwoordigen. Jesse en Marjolein kunnen dan minister worden … Het komt geen moment bij ze op dat ook deze verkiezingen niet tot regeringsdeelname zal leiden.

Frans is een emotioneel mens en krijgt de boodschap die emoties onder controle te houden. Hij doet langzaam aan, wil vertrouwen wekken. Dit zet de toon, het ongetemde enthousiasme is weg. De fusiepartij gaat qua standpunten meer naar het midden, daar zitten de kiezers die gewonnen moeten worden. En dat lijkt te lukken … tot Het debat van Nederland, met Cindy. Vervolgens gaat een heel hoofdstuk over Cindy en haar achtergrond, boeiend!

Winst én verlies

De verkiezingen van 2023 lijken het succes van de fusiepartij te onderstrepen: 1 + 1 = 2,5! Maar de PVV is het grootst geworden, tot ontzetting van iedereen. De top zit met het hoofd in de handen, als de fracties nog staan te juichen over de zetelwinst. Ze gaan weer de oppositie in. Het heeft Frans nog onzekerder gemaakt, hij is snel gekwetst en voelt zich schuldig. De zetelwinst heeft er wel toe geleid dat de EU-delegatie om is, deze extreemrechtse beweging vraagt om een sterk links blok. Er komen ook veel nieuwe leden bij.

PVV-VVD-PvdA

Coen gaat het land in, met PvdA- en GL-leden praten. De PvdA-leden zijn nog steeds niet allemaal gecharmeerd van de fusie, vooral in Noord Nederland, vroeger het ‘rode bastion’. Hier stemmen nu veel mensen PVV. Die PVV-kiezers waren niet ex-PvdA-kiezers, maar komen wél uit een rood nest. Ze zijn helemaal vóór de PvdA-standpunten, maar missen de verbinding die ze bij PVV wel voelen. Dat is het grootste probleem voor links: de mensen voor wie ze het allemaal doen, moeten hen niet.

Coen bezoekt ook een paar Vinex-wijken, waar de ooit-VVD-stemmers nu PVV stemmen. Hij ziet grote huizen, 2, soms 3 auto’s per gezin. Huiseigenaren die het bovengemiddeld goed hebben. In de jaren ‘90, toen de wijken werden gebouwd, stemden ze vaak nog PvdA. Ze hadden hun eerste huis met premie-A gekocht, en waren zo opgeklommen. En hun stemgedrag veranderde. Wiegel zag het aankomen, schaterlachend vertelt hij het later aan Coen: ‘met het materieel verheffen van die (Vinex-)mensen, verloor PvdA ze’. Hoe cynisch!

2025: de fusie gaat door

De leden spreken zich medio 2025 positief uit: 90% is voor! De fusie zal in 2026 geformaliseerd worden. Het verhaal eindigt bij de mastodonten van de PvdA, die de partij verlaten omdat ze tegen de fusie zijn. Bij GL zijn het juist de gemeentefracties die niet willen fuseren. Die willen als ‘vooroplopers’ door, niet zo paternalistisch en volks zijn als de PvdA. En fuseren hoeven ze ook (nog) niet … Ze zullen er wel door hun eigen achterban toe gedwongen worden, denk de landelijke partijtop. Wanneer ook de Israël-Palestina kwestie niet meer zo’n splijtzwam is…….

Wat is de stand van zaken nu? Intussen is ook Frans opgestapt als partijleider, en is Jesse de nieuwe voorman. De cirkel is rond. Nu nog een keertje meeregeren …

Mijn evaluatie van Een links verhaal

Ik heb de fusieperikelen niet zo meegekregen eerlijk gezegd, dus bijna alles wat ik las was nieuw. Dat geeft me nu wel meer inzicht in de verhoudingen tussen de partijen, ook nu. In één fractie zitten wil niet zeggen dat je het overal over eens bent. De beschrijving van het hele proces is zeer gedetailleerd, en dat kan omdat Coen overal zelf bij is geweest, en daarnaast met veel spelers en ex-spelers heeft gesproken. Van sommigen moest hij wél 4 jaar zijn mond erover houden. De stukken over het debacle van 2017, waar het boek mee begint, zijn zinnig, het verhaalt over de tegenstrijdige adviezen die Jesse krijgt: regeren of principes volhouden. Impact kunnen maken als minister, of kiezers winnen als oppositie.

De beschrijvingen van de spelers zijn heel goed uitgewerkt, vooral die van Jesse, Marjolein en Frans. Leuk dat er ook getekende portretten bij staan, dat maakt het hele proces nóg meer mensenwerk. Het verhaal is chronologisch, alleen voor de persoonsbeschrijvingen wordt teruggegrepen op het verleden. De structuur met de afzonderlijke hoofdstukken, die ook fasen in het hele proces zijn, is prima. Verder is het boek goed verzorgd, geen typo’s of grammaticale fouten.

Ik zag één rare zin: in een speech van Monika Sie gaat het over haar bezoek aan het Nationaal Museum in Beijing, waar ook ‘De eeuw van Vernedering’ wordt belicht. ‘Die zou zijn ingeluid door de Britten die met kanonnen de opium kwamen halen die de Chinezen ze niet wilden geven’. Dat klinkt alsof de Britten Chinese opium wilden importeren, maar het is juist andersom. De Britten exporteerden het illegaal, maakten miljoenen Chinezen verslaafd. De Chinese overheid stopte de invoer en nam de voorraad in beslag. Die voorraad kwamen de Britten halen, en zij dwongen China op de knieën. Zo kregen ze óók het recht om opium te exporteren, nu legaal. Anyway, het is een verhaal van onmacht en pijn, dat wordt gevolgd door een nieuw verhaal: ‘De Weg naar Heropleving’. Na tegenslag is er voorspoed, dat is het verhaal dat erbij hoort, en daar moet links van leren. Welk verhaal gaan ze vertellen om de ‘diep pessimistische Nederlanders’ weer hoopvol te krijgen. Er moet een goed migratieverhaal komen, is de boodschap van Sie. Onmacht omzetten in controle.

Zou de nieuwe strijdkreet ‘Solidariteit’ nu ook de ‘verheven Vinexers’ aantrekken? Daar geeft het boek geen antwoord op. Maar ik ken iemand die ooit een premie-A-woning had, daarna even VVD stemde en inmiddels GL, dus het kan wél …. GL-PvdA als levensloopbestendige politieke partij. Best een goed idee, denk ik.

Mis je iets als je dit boek niet leest? Niet direct.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -.

Ik gaf het boek 4 *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees Een links verhaal duurzaam …

via de (online) bibliotheek;
digitaal via Kobo;
of uit een minibieb!

Koop Een links verhaal duurzaam …

bij de kringloop;
bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Maatschappij | Tags: Coen van de Ven, Een links verhaal, politiek, Recensie | Plaats een reactie

Recensie: De tech coup – relevant

Geplaatst op 19 januari 2026 door estroocloeck

Dit is een boek over de impact van digitale disruptie op de democratie, zegt auteur Marietje Schaake over haar De tech coup uit 2024. We hoeven niet te kiezen wie de meeste schade aan de democratie toebrengt: een autocratische leider of Big Tech. Ze versterken elkaar. Technologie kan niet worden tegengehouden, en het kan ons veel brengen. Maar er is wel een goede balans tussen technologie en democratie nodig, en die is er nu niet.

De impact van Big Tech en digitalisering in het algemeen op de democratie wordt gedetailleerd uiteengezet, met een internationale blik. Ook haar overzicht van het gebrek aan wetten, of de ineffectiviteit ervan, is zeer leerzaam. Marietje was 10 jaar Europarlementariër en werkte o.a. aan de Europese Digitale Agenda, ze weet dus waarover ze spreekt. Ze eindigt haar betoog met een aantal aanbevelingen, die hoopvol stemmen, maar toch wat beperkt aanvoelen: wetten, regels, voorwaarden, verantwoordelijkheden. Systeemgericht dus. Ik vond het erg interessant, schreef veel op, en maakte daar eerder Booknotes van.

Het maatschappelijke boek De Tech Coup …

…. laat zien dat Big Tech meer macht heeft dan overheden. Dat dit ten koste gaat van de democratie. En dat we door het gebruik van allerlei technologie moreel afglijden. Want: democratische landen verkopen én onderhouden monitoring-technologie en -software aan autocratische landen die het gebruiken voor mensenrechtenschendingen. Sterker nog: die (zogenaamd) democratische landen gebruiken het zelf óók, tegen verdachten én tegen leden van de oppositie. Wetgeving rond gebruik loopt achter, de overheden besteden hun toezichtstaken uit aan Big Tech en krijgen geen inzicht in wat software nu precies doet, dat wordt afgeschermd onder het mom van Intellectuele Eigendom.

De macht van de tech-bedrijven moet genormaliseerd worden, en Marietje stelt voor inspiratie te halen bij …. de auto, eens óók zo’n disruptief product. We hebben rijbewijzen, veiligheidsvoorschriften, milieu-eisen, duidelijkheid rond de verantwoordelijkheid van de producent. Er zijn normen en regels. We doen testen en audits. Waarom kan dit niet voor digitale technologieën? In de volgende hoofdstukken gaat Marietje gedetailleerd in op een aantal onderwerpen. Ik geef je de hoofdlijnen:

De code

De digitale wereld is vanaf het begin vrij van toezicht geweest, tech-pioniers wilden de wereld veranderen: niet via politiek maar via hun softwarecode. De grondleggers van Internet, Cerf en Berners-Lee, hadden een ideaal: het internet zou emanciperen en de grote gelijkmaker worden. Voor én door iedereen. Organische groei zonder centrale controle, en gericht tégen de staat. Ze voorzagen de macht en dwang van het huidige Big Tech niet.

De stack

Tussen de mailapp op onze telefoon en die van de ontvanger van je mail zit een behoorlijke laag infrastructuur: de stack. Van microchip naar antenne naar GSM-mast of router naar glasvezelkabels naar datacenter, naar kabels etc. Onze afhankelijkheid van al die onderdelen is groot, en de politiek is nooit ver weg.

Wat betreft de microchips, er zijn maar een paar bedrijven die ze produceren, 90% wordt geproduceerd in Taiwan. Maar voor die productie zijn aardmetalen nodig en daarvan heeft China het monopolie. En voor de lithografiemachines die voor de productie nodig zijn, heeft de EU ASML. Daardoor staan microchips in het middelpunt van de huidige geopolitieke strijd.

Dan de kabels. Daar kunnen we kort over zijn: spionage, ondermijning, controleovername, vernieling, en politiek belang van de eigenaren van die kabels, voor 66% Big Tech.

Steeds meer data, meer cryptomining en steeds meer AI leidt tot steeds meer datacenters. Die slurpen energie en verbruiken veel water. Daartegenover staat maar een beperkte creatie van banen. De ‘clouds’ die erop draaien zijn in private handen, en 60% ervan is in handen van Amazon, Microsoft en Google.

Alles wordt een wapen

We sluiten allerlei slimme apparaten op het internet aan, en de cyberrisico’s vliegen omhoog. Alles wat gedigitaliseerd is, kan tot wapen worden gemaakt. De verantwoordelijkheid voor cyberveiligheid ligt niet duidelijk vast. Cyberveiligheid is een bedrijfsmodel geworden: black hat hackers (de ‘schurken’) verhuren zich aan wie er maar wil betalen, ook overheden die hun activiteiten onder de pet willen houden. Bedrijven maken winst door het verkopen van hun beveiligingsproducten en -mensen, maar de schade door falen komt ten laste van de samenleving.

Het einde van het publieke belang

Een aantal kerntaken van de overheid is in handen gekomen van de tech-bedrijven. Denk aan monetair beleid versus cryptovaluta, grondrechten van de burgers versus gezichtsherkenning-software en nationale veiligheid versus data integratie.

Door cryptovaluta is er een alternatief financieel systeem ontstaan wat buiten bereik is van overheidstoezicht. Maar veel overheden omarmen crypto: Dubai, El Salvador, Argentinië. (En inmiddels ook de VS). Niet toevallig landen met autocratische leiders. Cryptomining is bijzonder slecht voor het milieu. Overheden kunnen er wel wat tegen doen. Helemaal verbieden, zoals China. Zelf een cryptomunt uitgeven, mét garanties, zoals de CBDC.

Dan gezichtsherkenningsoftware. Wetshandhaving leunt nu óók al op Big Tech. En gezichtsherkenningssoftware maakt veel matchingfouten: tot 34% bij vrouwen van kleur! Dat heeft gevolgen, je zit zomaar onterecht in de gevangenis. Moeten we zulke onbetrouwbare en privacy-schendende software wel gebruiken?

Palantir is een grote naam als het gaat om data-integratie, het ontvangt data van veel verschillende instanties en analyseert en combineert deze tot bruikbare inzichten. Een bekende afnemer van die ‘inzichten’ is ICE, die hiermee immigranten zonder papieren opspoort. Maar ook de EU koopt bij Palantir, overheden hebben de mensen en de kennis niet (meer) om zelf dergelijke innovaties te ontwikkelen. En zo verliest de burger zijn rechten.

Technologie aan de frontlinie

Cyberoorlog valt niet onder de reguliere definitie van oorlog terwijl het door staten wel degelijk als zodanig gebruikt wordt. Bedrijven kunnen wel naar staten als Rusland en China wijzen bij cyberaanvallen en spionage (commerciële attributie), ze kunnen niets doen om de daders te straffen, dat kan alleen een overheidsinstantie (publieke attributie). Echter, de politieke wil daarvoor ontbreekt vaak en verantwoordingsmechanismen voor cyberspace ook. Willen we dat cyberspace een wetteloze, gevaarlijke plek wordt?

De framers

Cambridge Analytica was cruciaal bij de overwinning van Trump in 2016, de verhoren bij de Senaat en het Europees Parlement waren niet zo effectief als ze hadden kunnen zijn, maar wierpen wel de schaduw van regelgeving voor mondiale tech-bedrijven vooruit. Daar kwamen de tech-bedrijven tegen in het geweer. Ze gebruikten taal om zichzelf als helden te framen en wetgevende instanties als boosdoeners. De tweede verdedigingslinie was zelfregulering, maar die stelt in de praktijk weinig voor. Big Tech ging ook flink lobbyen om regelgeving tegen te houden.

Soevereiniteit terugwinnen

In 2019 kwam het initiatief voor een Europese cloud: Gaia-X, een poging om Europese soevereiniteit te creëren, maar Amazon, Google en Microsoft zijn er lid van, omdat inmiddels integratie en gedeelde cloud-standaarden wenselijk zijn.

De EU loopt wel voor qua regulering. In 2016 de AVG, die tot een stortvloed van lobbyactiviteiten leidde van Big Tech. Vele landen hebben regelgeving aangenomen die gemodelleerd was naar de AVG. Een probleem is de beperkte capaciteit voor handhaving, zeker in vergelijking tot de budgetten van Big Tech.

In China heerst digitale repressie. De VS wilde zich daarom ontkoppelen van Chinese technologie, maar de Tech-bedrijven zien daar niets in: in China hebben ze een miljard potentiële klanten. Daarnaast zijn Big Tech afhankelijk van zeldzame aardmetalen en goedkope arbeid.

Het publieke belang eerst

De AI-wetgeving in de EU is risk-based, het focust op de effecten van AI, niet op de techniek, die toch steeds verandert. De AI-wet richt zich dan ook niet op de tech-bedrijven, hun buitensporige hoeveelheid middelen, data en rekenkracht, niet op marktdynamiek, niet op systeemrisico’s. En dus ook niet op wat te doen als de tech-bedrijven de wetten trotseren. De tech coup, de machts-overname van de tech-bedrijven, moet teruggedraaid worden.

Marietje heeft een aantal voorstellen daarvoor:

Als eerste het voorzorgsbeginsel. Je wil zeker weten dat er geen schade aangericht wordt, en niet wachten tot die schade zich aandient.
Dan beheersing van antidemocratische technologieën zoals spyware, (persoonlijke) datahandel, gezichtsherkenning, cryptovaluta. Gebruik door bedrijven moet aan banden gelegd worden. Bij cryptovaluta kun je aan licenties met toezicht denken.
Transparantie is de derde maatregel. Het moet bekend zijn wie er achter datacenters zitten, wanneer AI is/wordt gebruikt (label) of juist niet (watermerk), bekendmaking wie investeerders en financiers van bedrijven zijn, publicatie van milieu-effecten van ontwikkeling en gebruik, verantwoordingsplicht van de overheid.
Als vierde: overheden kunnen hun inkoopmacht gebruiken om ‘goede’ technologieën te stimuleren, alleen met ethische partijen zaken te doen, en bij aanbestedingen effectieve ( dat wil zeggen niet-verouderde) standaarden op te leggen.
De vijfde maatregel is het vergroten van de kennis bij de overheid: niet alleen experts op het gebied van recht en financiën, maar ook technologie-experts binnenhalen voor input in het wetgevingsproces.
Zes: bedrijven die ‘too big to fail’ zijn, zouden aan extra eisen moeten voldoen, net zoals de grote banken extra eisen hebben qua liquiditeit etc.
Als zevende maatregel stelt Marietje een arbitragehof voor cyberincidenten voor, wat onderzoekt en bepaalt wie er voor een cyberaanval verantwoordelijk is. Hierbij is het ook nodig om definities en normen te hebben voor beveiliging en regelgeving van grensoverschrijdende publieke ruimten, denk aan de zeekabels en de satellieten.
En tenslotte nummer acht: gelijkgestemde landen moeten samenwerken, met een gezamenlijke missie, uitvoering en handhaving. Het ontwikkelen van wetgeving en handhaving moet op de schop. Er wordt te weinig gehandhaafd, deels door gebrek aan capaciteit, deels door te nauw mandaat. Meer personeel, geld en mandaat is nodig, met wetten die principle-based zijn, en sancties die overtuigend zijn.

Mijn evaluatie van De tech coup

Je zou denken dat er genoeg gepraat en geschreven wordt over de macht van Big Tech, en dat daar weinig meer aan toe te voegen is. Maar dat is niet zo. Dit boek zet op een bijzonder gestructureerde wijze de internationale afhankelijkheden en risico’s uiteen. Daarbij is Marietje, als ex-EU politica, bijzonder goed ingevoerd in de wet- en regelgeving, en vooral het gebrek eraan of de gaten er in. Dat vond ik héél verhelderend. Vooral vond ik het plezierig feitelijk: met zeer veel bekende en onbekendere voorbeelden toont ze de risico’s aan, alles is onderbouwd.

Terwijl ik dit schrijf, is er een golf van ‘Buy en Make European’ aan de gang, in verband met de snel verslechterende relatie met de VS. Dat de Amerikaanse Big Tech zich niet aan onze wetten wensen te houden is al erg genoeg, dat onze afhankelijkheid van hun systemen onverantwoord groot is, is pas echt een drama. Marietjes herhaalde oproep voor digitale soevereiniteit is hiermee relevanter dan ooit. Sterk van dit boek is dat zij ook concrete oplossingen voor die soevereiniteit aanlevert. Een grotere rol van de nationale, of EU-overheid is onvermijdelijk.

Het boek is heel prettig leesbaar, met name door alle voorbeelden die haar betoog ondersteunen. De schandalen kennen we nog, en Marietje pluist ze gedetailleerd uit. Als je ze allemaal achter elkaar voorgeschoteld krijgt, komt de ernst pas écht binnen.

Het boek is oorspronkelijk in het Engels geschreven, de vertaling is prima, ik kwam geen rare zinnen, typo’s of andere lelijkheid tegen. Wel is het sober, geen illustraties. Niet in het eBook dat ik las, en ook niet in de papieren versie. Het boek stamt uit 2024, en de recente ellende is dus niet meegenomen. Maar eigenlijk is dat gewoon meer van hetzelfde, en nu nóg opvallender. In de nieuwe uitgave van dit boek, uit medio 2025, is alleen een herzien voorwoord opgenomen.

Het betoog is duidelijk, en de aanbevelingen om de risico’s te verminderen vloeien er vrij natuurlijk uit voort. Veel wordt gehaald uit de ‘papieren’ wereld: regelgeving, handhaving, licenties. Misschien dat we zo langzamerhand ook naar andere, meer technische middelen moeten grijpen?

Mis je iets, als je dit boek niet leest? Nee, maar Marietjes aanbevelingen zijn zeer nuttig voor onze huidige problemen. Ik neem aan dat onze politici dit boek alláng gelezen hebben.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -.

Ik gaf het boek 4 *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees De tech coup duurzaam …

via de (online) bibliotheek;
digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
of uit een minibieb!

Koop De tech coup duurzaam …

bij de kringloop;
bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in IT, Maatschappij | Tags: De tech coup, Marietje Schaake, Recensie | Plaats een reactie

Recensie: Groene supermacht – persoonlijk

Geplaatst op 16 januari 2026 door estroocloeck

Diederik Samsom mag je gerust duurzaamheidsexpert noemen. Met name zijn rol als kabinetschef voor Frans Timmermans bij het in elkaar zetten van de Green Deal binnen de EU heeft hem veel geleerd over wat en hoe. En hoe juist niet, want in Groene supermacht uit 2025 beschrijft hij niet alleen de successen maar ook de mislukkingen, en welke rol hij daarin speelde. Naast veel weetjes over klimaatverandering, energietransitie en aanverwante zaken, gaat het ook, of voornamelijk, over politiek. En hoe een goed idee met een onderbouwd plan dan toch niet doorgaat, hoe sterk je je in draagvlak kunt vergissen, hoe weinig feiten er soms toe doen. Uiterst boeiend!

De aandacht voor duurzaamheid gaat in een golfbeweging, zegt Diederik. Duurzame technieken groeien exponentieel, de transitie vertraagt, maar klimaatverandering gaat gewoon door. Het boek gaat over de strijd hiertegen: heel veel initiatieven maar geen dirigent. Kan Europa die rol spelen? Diederik denkt van wel. Zijn betoog leunt op wat Europa in het verleden voor elkaar kreeg, en gaat gedetailleerd in op al die inspanningen. Het geeft inderdaad (wat) hoop voor de toekomst. En het is heel leerzaam, brengt op een aantrekkelijke manier ons wat kennis bij over de EU.

Het boek Groene supermacht …

…. heeft grotendeels de vorm van een memoir. Ik zeg er gelijk bij: er is absoluut geen sprake van borstklopperij, integendeel zelfs. Diederik gaat uitgebreid in op zijn miskleunen, stelt zich kwetsbaar op. Diederik is natuurkundige, en focust op feiten en ratio. De miskleunen komen door te weinig rekening houden met de politieke wind van de dag, en te veel uitgaan van mogelijke gedragsverandering van de burgers.

Stand van zaken rond CO2 uitstoot en hernieuwbare energie

Het boek begint met de stand van zaken rond zonne- en wind-energie. Zonne-energie is de laatste jaren enorm gegroeid, en qua volume zitten we nu op 3.000 gigawatt. Wind-energie is eerder gestart, maar is moeilijker schaalbaar, en zit nu ook op 3.000 gigawatt. Het streven is te komen tot een Europees elektriciteitsnet, want ‘het waait altijd wel ergens’. Maar de energieopwekking is nu nog te onregelmatig, en dus is er opslag nodig, in de vorm van batterijen en waterstof. In Nederland is Gasunie hiervoor verantwoordelijk, en Diederik zit daar in de Raad van Commissarissen. Hij is geen voorstander van kerncentrales, wel van kleine reactoren: die zijn veiliger en minder vervuilend. De techniek hiervoor zal pas rond 2040 klaar zijn, zo schat hij in en met name geschikt voor de megasteden in Azië en Afrika. China gaat enorm hard met hernieuwbare energie, naar verwachting zullen zij in 2025 PeakCO2 hebben bereikt. En nog wat goed nieuws: AI kan worden gebruikt om nieuwe materialen te ‘berekenen’, materialen die schoner zijn, goedkoper, efficiënter, beter te recyclen, en minder zeldzame aardmetalen bevatten. Het slechte nieuws: de daling van de CO2-uitstoot gaat nog steeds niet snel genoeg. Er is niet alleen innovatie in techniek nodig, ook in beleid.

Innovatie in CO2-beleid

Die innovatie in beleid moet op Europees niveau bedacht worden. Een goed voorbeeld hiervan is het ETS (het emissiehandelssysteem) uit 2005. Het heeft echter alleen betrekking op de industrie, nog niet op andere uitstoters: auto’s, kantoren, huizen. Dit is één van de onderwerpen van de Green Deal. Diederik is in 2019 aangetreden als kabinetschef van Frans Timmermans. Hij vind het gewéldig: zóveel jonge, ambitieuze experts die aan het werk zijn. En er ligt al heel veel, er hoeft ‘alleen maar’ een overkoepelend plan uit gedestilleerd te worden. Dat plan, de Green Deal dus, bestrijkt wél 6 departementen en 7 commissarissen en 27 kabinetschefs …… Maar in december 2019 is de Green Deal aangenomen, en wordt gestart met het onderdeel Klimaatverandering, met 13 wetsvoorstellen. De Green Deal bevat ook de onderwerpen biodiversiteit, vervuiling, grondstoffenverbruik, en meer, die later in detail moeten worden uitgewerkt. En het betreft niet alleen de EU intern, maar ook de relaties met andere landen. Op 18 december 2022 zijn de 13 wetten voor Klimaatverandering uitonderhandeld. Het hele besluitvormingsproces is bijzonder interessant om te lezen en de ‘ontknoping’ bijna ontroerend (‘tranen over de wangen’).

De COP’s

Het boek gaat verder over de diverse COP’s, te beginnen met die van 2009, in Kopenhagen. Ik lees een geweldig stuk over de mislukking daar en ik vraag me af of dit allemaal publiekelijk bekend is /was. Of geeft Diederik een stiekem kijkje in de keuken? In Parijs volgt de ‘reparatie’, Europa trekt de kar, bemiddelt en geeft het goede voorbeeld. Diederik is er dan niet bij, hij is inmiddels partijleider van de PvdA. In 2020 in Glasgow is hij er natuurlijk wél weer bij, als kabinetschef bij de EU. Die COP klinkt als een circus, alleen Europa hield zich aan zijn ambities. Maar ja, zijn de Europese inzet en het idealisme oneindig voorradig? De politieke wind waait inmiddels uit een andere hoek, en de bereidheid neemt af.

Corona en de Green Deal

En dan is er Corona! Alleen de Klimaatwet is dan nog maar gepasseerd, alle andere maatregelen nog niet, en per 17 maart 2020 gaat iedereen in lockdown. De Europese Commissie doet héél veel aan corona, maar dat krijgt in de pers nauwelijks aandacht. Het geeft Diederik en zijn team wel de tijd en de rust om diepgravend werk te doen. Met resultaat: uiteindelijk is de Green Deal de basis voor het investeringsplan voor Corona-herstel. Er komt 750 miljoen beschikbaar voor groene en digitale investeringen. Dit levert veel bureaucratie op, want de lidstaten vertrouwen elkaar niet, Nederland voorop. En na Corona is er direct een andere crisis: in de zomer van 2021 blijkt Gazprom de gasopslagen van de EU niet te vullen, het bedrijf is verantwoordelijk voor wel 40%. Dit is de start van Project 40, de afhankelijkheid van Rusland moet naar beneden. De Lidstaten zijn niet zo overtuigd … tot 24-2-2022, als Rusland Oekraïne binnenvalt. Project 40 wordt hernoemd in RePowerEU. Corona en Oekraïne hebben de Green Deal vooruitgeholpen, maar de steun, het gevoel van urgentie in de samenleving verdwijnt. De golf waarop de Green Deal surfte, stort in.

De urgentie is weg

Greta Thunberg’s Fridays for Future heeft veel impact in België, en dus in de Brussel: vanaf 2019 beginnen kinderen hun ouders met moeilijke vragen te bestoken. maar in 2024, bij Trump’s herverkiezing is ook die driver weg. De onderdelen circulariteit en biodiversiteit uit de Green Deal hebben geen urgentie meer. Met techniek tegen klimaatverandering is geld te verdienen, bij circulariteit en biodiversiteit is dat niet het geval. Maar de staat van de Europese natuur is erg slecht. De Natuurherstelwet is veel ingewikkelder dan de Klimaatwet, en kan rekenen op héél veel weerstand vanuit de agrarische sector. Hij komt maar nét door het Europees Parlement. Dan vertrekt Frans Timmermans, zijn vervanger Wopke Hoekstra krijgt maar een klein deeltje van zijn portefeuille. Diederik verliest 90% van zijn team.

Draghi en de Green Deal

Door Biden’s IRA met grote subsidiestromen is er druk ontstaan op de Europese industrie. Europa reageert met de Net-Zero Industry Act. De EU wil zelf groene technologie ontwikkelen, en zo 40% van wat het nodig heeft, zélf produceren. Op EU niveau is hiervoor nauwelijks geld, dat moet dus uit de lidstaten komen. Het resulteert in veel problemen en een gebrek aan samenhangende oplossingen. Draghi schrijft vervolgens eind 2024 een gewéldig rapport, een ‘page turner’, volgens Diederik. Het bevat maatregelen voor concurrentieversteviging én klimaatambities. De innovatie moet omhoog, we kunnen onze eigen uitvindingen onvoldoende opschalen omdat Europa niet één markt is. We moeten meer investeren, want bedrijven verkassen naar de VS omdat de financiering hier vastloopt, en met name die in AI, wat de innovatie kan verhogen. Draghi wil ook de afhankelijkheid en de kosten van productie verlagen door ‘decarbonisatie’, de duurzaamheids-voorstellen zijn nu meer economisch dan moreel gedreven. Het rapport heeft een gedetailleerde analyse en een handleiding voor vervolgstappen. Nodig zijn gezamenlijk schulden van 800 miljard per jaar, waarvan 200 miljard uit publieke middelen. Diederik ziet wel wat omissies in het rapport: alleen Europa zit in de plannen, onze buren en de rest van de wereld lijken ‘een vijandige wereld’ te zijn. Verder wordt er niet gesproken over biodiversiteit omdat daar geen businesscase van te maken is. En een derde omissie is het ontbreken van een sociaal verhaal voor de samenleving, die alle veranderingen moet accepteren.

Onze buren

Diederik trakteert ons op wat persoonlijke verhalen over ‘de buren’, met wie we mooie dingen kunnen doen. Zo kwam Mauretanië met een voorstel om groen staal (ruwe ijzer) voor de EU te maken. Diederik rolt bijna van zijn stoel, hij had zo’n initiatief niet van het kleine landje verwacht. Binnen de EC zijn er steun én dilemma’s: creëren we geen nieuwe afhankelijkheden, en is dit niet een vorm van nieuw kolonialisme. Maar feit blijft dat in Afrika álles groener en goedkoper geproduceerd kan worden dan in Europa, zeker staal en chemische producten. Met Oekraïne kunnen we (later) goede zaken doen m.b.t. aardmetalen, biogas, zonne- en windenergie. Met Marokko sloten we een ‘groen partnerschap’, met Egypte praten we over zonne-energie en waterkracht. Een innige relatie met Noord-Afrika is van belang voor de economie van de EU, rond producten én migratie.

Diederik en Wopke

Nu horen we over de afstand tussen Wopke Hoekstra en Diederik: ze kennen elkaar nauwelijks, ze hebben verschillende politieke opvattingen en Hoekstra heeft nauwelijks passie voor de Green Deal. Diederik zwaait dus ná de 2040-doelstellingbepaling af als kabinetschef. Ik lees weer een mooie, wat cynische beschrijving van het proces, met lobby-groepen en consultants. In het 2040-doel zijn zowel voorstellen qua techniek als qua gedragsverandering bij burgers (LIFE) opgenomen. Wat minder vlees eten scheelt namelijk miljárden aan investeringen. Maar ja, de boeren roeren zich … en Frans is er niet meer om de EC te overtuigen. Diederik realiseert zich dat hij het taboe op dit onderdeel heeft onderschat. Wopke haalt zonder overleg met Diederik het LIFE onderdeel uit het voorstel. Je proeft de irritatie van Diederik, maar misschien was hij wel blind en doof voor de weerstand?

Degrowth en donut

Diederik vertelt altijd degrowther te zijn geweest, maar rond 2006 tot de conclusie komt dat dit helemaal niet kán, en de uitgangspunten in Kate Raworth’s donut óók niet haalbaar zijn. De impact op overheidsfinanciën, oplopende werkeloosheid, sobere sociale voorzieningen, het kán gewoon niet. Er is politiek nooit steun voor te krijgen. Wat wél kan, is de energietransitie. Er is nog heel veel zon wat niet gebruikt wordt, en we moeten tempo maken. Verder focussen op duurzame mijnbouw voor lithium en het recyclen daarvan, plus inzet van biotechnologie voor vleesproducten uit plantaardig eiwit.

Rechtvaardige transitie

De energietransitie moet wél rechtvaardig gebeuren, betoogt Diederik in het volgende hoofdstuk. Warmtenetten en ‘van het gas af’ halen levert veel weerstand op, bij bewoners en bij de politiek. Veel mensen kunnen de investering in isolatie en warmtepomp niet betalen. Verduurzaming hier is technisch haalbaar, maar de samenleving kan deze verandering niet absorberen. En daarbij: bij elke technische revolutie stijgt de ongelijkheid, het zijn steeds minder mensen die ervan profiteren en de rest wordt op kosten gejaagd en krijgt het ‘gedoe’, ook al is er een Transitiefonds. Dit verklaart de opkomst van de populisten. De aversie tegen verandering moet worden aangepakt, dat kan met gemeenschappelijke initiatieven zoals energie-coöperaties. Diederik geeft ook een voorbeeld van een radicale aanpak die goed heeft gewerkt: de wijk Wielepôlle.

Klimaatleiderschap

In het laatste hoofdstuk zet Diederik zijn visie uiteen voor het klimaatleiderschap van Europa. Onze relatie met Trump wordt gekenmerkt door afhankelijkheid, onderdanigheid en naïviteit. Dat hoeft niet, we zijn sterker dan we denken. We kunnen ons met tarieven (invoerrechten, denk ik) tegen de overproductie in China verdedigen, wat Draghi ook zegt. De relatie met China op het gebied van energie is goed, EU heeft daarin altijd een leidersrol gehad. China heeft daar nu steeds meer economisch profijt van. In het algemeen doet Europa al 30 jaar steeds de eerste stap, en doorbreekt patstellingen, ze heeft verantwoordelijkheidsgevoel. Diederik is daarom hoopvol, er zijn heel veel initiatieven die veelbelovend zijn. We hebben wel een nieuwe golf van milieu-urgentie nodig, wat zou hiervoor de aanleiding kunnen zijn? De eerste twee kwamen vanuit een Amerikaanse president en een Zweedse tiener. Misschien dat het klimaat nu zélf aan de bel trekt? Met overstromingen, en andere rampen? Hoe dan ook, er is iets nodig om weer genoeg politieke en maatschappelijke moed te creëren.

Ik ben benieuwd … ik hoop dat het géén ramp wordt!

Mijn evaluatie van Groene supermacht

Wat ontzettend knap om zóveel informatie in zo’n compact (232 pagina’s) boek te krijgen. Ik vond het bijzonder nuttig om te lezen hoe het er bij een COP en bij de EU aan toe gaat. Misschien is die informatie bekend, maar Diederik dist het met veel persoonlijke observaties, met humor en met wat cynisme smakelijk op. Ik zág de tranen bij de Tjech, ik zág Obama zoeken naar het zaaltje. Daarnaast: ik heb me nooit zo verdiept in hoe het er bij die instanties nu precies organisatorisch aan toe gaat, ik mopper alleen over het resultaat, ha ha. Uit Diederiks beschrijvingen blijkt heel goed hoe complex het besluitvormingsproces bij de EU is. Niet zozeer bureaucratisch, maar complex: 27 landen op één lijn krijgen met een onderwerp dat allerlei commissies en departementen raakt, het is een wonder dat er überhaupt nog wat uitkomt. Met de Green Deal zijn we voorlopig nog niet klaar, en met de complexe besluitvorming ook niet, dus deze kennis zal voor mij nuttig blijven.

Hoe de wereld- en landenpolitiek invloed heeft op elk onderwerp is misschien niet verrassend, maar ik schrok hoe snel meningen en voornemens kunnen veranderen, en hoeveel er van persoonlijk statuur en passie afhankelijk is. Heel leuk is te lezen hoeveel waardering Diederik heeft voor zijn voormalige team, als er al iets niet gaat zoals het moet legt hij niet de schuld bij hen of een ander neer, behalve een beetje bij Hoekstra, wat me niet verbaast, en bij Von der Leyen, die steeds haar herverkiezing in het achterhoofd lijkt te hebben.

Diederik maakt duidelijk onderscheid tussen feiten, zoals het vermogen aan hernieuwbare energie, het Draghi-rapport en formele besluiten, en zijn persoonlijke observaties bij COP-en en Commissie-vergaderingen. Ik vond zijn terugtrekking van degrowth en donut verrassend (ik ben zelf fan), en had daar graag nog wel wat meer over willen lezen. Maar daar zoek ik dan een ander boek voor, dat kan ook niet in een hoofdstukje. Ook over het vertrek van Frans Timmermans en het aantreden van Wopke Hoekstra is hij redelijk kort. Er wordt geen kwaad woord gezegd, maar ook weinig inzicht gegeven in de effecten.

De schrijfstijl vond ik geweldig, kort en krachtig, heel persoonlijk, soms grappig of ontroerend. Nergens saai, best knap voor zo’n ‘bureaucratisch’ onderwerp. De vorm, een mix van memoir en betoog, werkt heel goed. De beschrijving van de mensen is prima, niet teveel namen, maar wel het typische gedrag (zoals de tranen van de Tjech, of de verwarring van de Deense COP-voorzitter). Ik noemde al een paar keer de kwetsbaarheid ( ‘…. achteraf schaam ik me ….’) en het gebrek aan borstklopperij, dat is gewoon heel prettig lezen, terwijl het toch voelt alsof Diederik het over zijn levenswerk heeft, en de trots als iets lukt ook duidelijk voelbaar is.

Ik las het eBook, en dat is, zoals ook de papieren versie, sober uitgevoerd. Geen kleurgebruik, wel een aantal illustraties, zoals een golvende lijn met hoogtepunten, en een bol die uit veel verschillende maten blokjes bestaat (de Green Deal). Verder is het goed geredigeerd en verzorgd. De structuur werkt goed, elk hoofdstuk is chronologisch voor het onderwerp opgezet, waardoor Diederik een aantal keren terug in de tijd gaat. En tot mijn blije verbazing: geen typo’s of rare zinnen.

Geloof ik nu in Europa als Groene Supermacht? In veel landen schuift de regering op naar rechts, en dat heeft invloed op de prioriteiten van de EU. Aan de andere kant vind ik de initiatieven die nu ontplooid worden, zoals samenwerken met Afrikaanse landen op het gebied van groene productie heel positief, ook al is het voornamelijk economisch gedreven. Niks mis mee.

En liever dat, dan een paar rampen om de golf voor milieu-urgentie weer omhoog te stuwen….

Must Read? Niet per sé, maar meer kennis van de organisatie van de EU is voor iedereen nuttig. En dit is voor mij het eerste boek waarin dat op een duidelijke, prettige manier uit de doeken wordt gedaan. In andere boeken is het vaak een black box.

En we mopperen wat af op de EU, goed om dat voortaan met meer kennis van zaken te doen.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties 0, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO 0.

Ik gaf het boek 4 1/2*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees Groene supermacht duurzaam …

via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!);
digitaal via Kobo;
of uit een minibieb!

Koop Groene supermacht duurzaam …

bij de kringloop;
bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Biografie, Sustainability | Tags: Diederik Samsom, EU, Groene supermacht, politiek, Recensie | Plaats een reactie

Recensie: Freakonomics – geweldig leuk

Geplaatst op 12 januari 2026 door estroocloeck

Regelmatig lees ik een ouder boek, en vraag me af: relevant of (inmiddels) rotzooi? Pareltje of papierbak? Freakonomics van Steven D. Levitt en Stephen J. Dubner uit 2005 stond al een tijdje in mijn boekenkast, evenals twee van de drie opvolgers. Opvolgers … dat moet dus een leuk boek zijn (geweest). En dat klopt! Ik leerde er veel van en moest regelmatig hardop lachen. Mijn geliefde snapte er niks van: Waar lees je over? O, over abortus en drugsdealers ….. Ja, een pareltje, nog steeds!

Levitt is econoom, maar houdt zich bezig met het dagelijks leven, stelt zichzelf vragen die een andere econoom zich nooit zou stellen. Die vragen zijn verwerkt in de titels van de hoofdstukken: Wat hebben leraren en Sumo-worstelaars gemeen? Waarom lijkt de Klu-Klux-Klan op een groep makelaars? Waarom wonen drugsdealers nog bij moeders thuis? Waar zijn alle criminelen gebleven? Zeg eens eerlijk: zou je dit ook niet willen weten? Niet alleen zijn de hoofdstuktitels grappig, het hele boek is met veel humor geschreven door econoom Levitt en journalist Dubner. En alles onderbouwd door onderzoek en statistieken.

Het maatschappelijke boek Freakonomics …

… geeft bij elk onderwerp uitgebreid de achtergronden en de cijfers en statistieken weer, en zoekt dan samen met de lezer naar de verklaring voor rare ontwikkelingen. Zo leest het bijna als een detective. Zelfs al krijg je de ‘oplossing’ aan het begin, het hele detectivewerk wordt uitgesponnen om de juistheid van die oplossing te onderbouwen.

Waar zijn alle criminelen gebleven?

Bijvoorbeeld bij de vraag over de verdwijnende criminelen. Dat hoofdstuk begint bij Roemenië anno 1966. Ceaușescu maakt abortus illegaal. Een foetus is het eigendom van de hele samenleving, beargumenteerde deze communistisch dictator die beslissing. Hij wilde bevolkingsgroei. Het geboortecijfer nam inderdaad snel toe. Maar de kinderen die in of na 1966 werden geboren, deden het op alle gebieden slechter dan de kinderen die in 1965 werden geboren: hun schoolresultaten waren minder, hun kans op werkeloosheid was hoger en de criminaliteitscijfers onder deze groep was hoger. Die kinderen gingen in 1989 de straat op, en zorgden voor de val van het regime. Karma.

In de VS was de criminaliteit in 1989 op z’n hoogst. Het was in de 15 jaar ervoor bijna verdubbeld, en na 1989 begon het weer te dalen. Supersnel! Experts konden het niet verklaren. Ze bedachten van alles: een sterke economie en lage werkloosheid? Nee, dat heeft alleen invloed op financiële misdaden zoals diefstal, niet op moord en verkrachting. En dan volgen 3 pagina’s met onderzoek en uitleg hierover. Oke, strengere straffen dan? Nou, meer gevangenisstraf een beetje, de doodstraf niet. Een andere aanpak van de politie en meer blauw op straat dan? Nee. Enzovoorts enzovoorts. Tot ze bij demografische factoren kwamen: er waren veel minder arme jongeren dan 15-20 jaar eerder. O?

Roe vs Wade

In 1973 speelde de rechtszaak Roe vs Wade voor de Hoge Raad in de VS (SCOTUS), en in het hele land werd abortus gelegaliseerd. De achtergrond: vrouwen die een abortus willen, hebben meestal goede redenen daarvoor: slecht huwelijk of ongetrouwd, verslaafd, te jong, te arm. Vooral dat laatste is belangrijk, want met wat geld was er vóór 1973 nog wel een illegale abortus te regelen. Een kind in een arm of één-oudergezin heeft een grotere kans om crimineel te worden. Dáár kwamen er dus veel minder van.

Het hoofdstuk vervolgt met een discussie over de afweging meer abortus – minder criminaliteit, omdat dat natuurlijk niet het doel van abortus is. En kun je aan een verloren leven, dat van een foetus, en dat van een moordslachtoffer, een economische waarde toekennen? Conclusie is wel dat een vrouw goed zicht heeft of ze de foetus in kwestie een goed leven kan geven … of niet. Ik vond dit een interessant hoofdstuk, zowel de economische als de filosofische kant. En vraag me nu natuurlijk af wat het effect van het recent terugdraaien van Roe vs Wade over 15-20 jaar voor de VS zal hebben. Ik denk niet dat Trump er dan nog zit ….

Waarom wonen drugsdealers nog bij hun moeder?

Het hoofdstuk over de drugsdealers deed me erg denken aan het ‘gewone’ bedrijfsleven. De mensen op de werkvloer zijn de dealers op de straathoeken. Die verdienen een schijntje. De CEO en de topman van de drugsbende, ja, die verdienen smakken geld. En natuurlijk denken alle mensen op de vloer en de straathoek, dat zij later CEO of topman kunnen worden. Leuk van dit hoofdstuk is dat het verhaal wordt onderbouwd met de werkelijke boekhouding van een bende. Je ziet precies wat de kosten en opbrengsten van de topman is. Interessant!

Auto-ongelukken versus vliegtuig-ongelukken

Verder: de kans dat je een ongeluk krijgt in een auto is vele malen groter dan in een vliegtuig. Maar als je het bekijkt op basis van de tijd die je er in doorbrengt, in de auto véél meer dan het vliegtuig voor dezelfde afstand, is de kans ongeveer gelijk.

Welke naam is garantie voor succes?

En ook: heeft je naam invloed op succes in je leven? Er zijn inderdaad typisch ‘zwarte’ en ‘witte’ namen, en typische namen voor rijke en arme, en hoogopgeleide versus laagopgeleide sociale milieus. De naam is dus vaak een indicator van je sociale achtergrond. En die achtergrond is wél een indicator van succes in je leven (denk aan Joris Luyendijk’s De 7 vinkjes). Maar een naam die als ‘witte’ of ‘rijke’ naam begint, wordt al snel door de armere buren aan hun baby’s gegeven. En die naam wordt dan vanzelf minder succesvol. De rijke buren verzinnen weer andere namen. Grappig: een familie gaf hun zoontje de naam Winner. En drie jaar later gaven ze zijn broertje de naam Loser. Nou, dat moet toch zeker impact hebben! Ja, Loser maakte een mooie carrière bij de politie, zijn collega’s noemden hem Lou. Winner werd crimineel. Het gezin kwam uit een arm milieu, maar dat snapte je al.

Het boek heeft veel van dit soort verhalen, alles gebaseerd op statistiek en met leuke anekdotes. Ook de Q&A aan het eind heeft grappige weetjes.

Mijn evaluatie van Freakonomics

Het boek is wat gedateerd, en alle onderzoeken zijn gedaan op universiteiten in de VS. Daarvan kun je zeggen dat de relevantie dus niet zo hoog is voor Nederland anno 2026. Maar dat klopt niet. De vele verklaringen en onderzoeken zijn m.i. zó algemeen geldend voor de westerse wereld dat je ook in het hier en nu er veel van kunt leren. Wat ikzelf met name leerde is dat voor de hand liggende verklaringen vaak niet juist zijn. Als je de oplossing hoort denk je: ja, natuurlijk. Maar het is meestal niet het eerste wat bij je opkomt. Het leerpunt is dus met name om je meningen eens goed te onderzoeken en met statistieken te staven. En dat is een tijdloos uitgangspunt.

Ik vond het boek geweldig leuk geschreven, een beetje in de stijl van Malcolm Gladwell, die later bekend werd (zijn Outliers/Uitblinkers is van 2008). Heeft hij zich laten inspireren door de freaks? Zou zomaar kunnen. De voorbeelden in Freakonomics zijn vaak hilarisch, of juist met zoveel detail uitgewerkt dat je je helemaal inleeft (zelfs in de Sumo-worstelaars). De schrijfstijl is grappig, cynisch, als een conference, en de berg statistieken nergens saai. Juist die cijfermatige onderbouwing, vaak in tabellen, geeft het detective-gevoel. Je wilt zélf ontdekken wie er fraudeert (van de leraren). En de hoofdstuktitels zijn leuk gevonden. Ik zie nu wat Sumo-worstelaars en leraren gemeen hebben, en waarom drugdealers nog thuis wonen. Iets meer outside-the-box denken, en onderbouwing zoeken, daar ben ik weer aan herinnerd.

Mis je iets, als je dit boek niet leest? Nou, het is een bekende klassieker, ik kom het vaak tegen. Dus wil je erover meepraten, dan zéker lezen.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties 0, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO +.

Ik gaf het boek 4 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees Freakonomics duurzaam …

via de (online) bibliotheek;
digitaal via Kobo;
of uit een minibieb (dat deed ik ook)!

Koop Freakonomics* duurzaam …*

bij de kringloop;
bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Maatschappij | Tags: Freakonomics, humor, Recensie, Stephen D. Levitt, Stephen J. Dubner | Plaats een reactie

Recensie: Het spel van de populist – twijfelachtig

Geplaatst op 9 januari 2026 door estroocloeck

In Het spel van de populist uit juni 2025 doet Bas Erlings, de voormalige campagnestrateeg van Mark Rutte, uit de doeken hoe hij in de verkiezingscampagne van 2017 zorgde voor een ander geluid bij de VVD. Hij verdiepte zich in psychologie en analyseerde de aanpak van de populisten, met name de PVV. De resultaten herinner je je vast nog wel: ‘Normaal doen’ en ‘Pleur op naar je eigen land’. De VVD won van de PVV. Doel bereikt. En het doel heiligt de middelen. Toch? Ik heb zelf zo mijn twijfels …

Bas zelf is heel tevreden over zijn aanpak, want het leverde resultaat op. Tegelijkertijd distantieert hij zich wel opvallend van Dilan, die de ingezette koers enthousiast volgt. Praten als een populist is prima, maar met populisten in een regering gaan zitten, is voor Bas een brug te ver. Het grijze gebied ertussen, acteren als een populist, dus meegaan (of niet) met de populistische ideeën over o.a. immigratie en asiel, raakt hij nauwelijks. Het uiteindelijke doel van het boek is mij dan ook niet helemaal duidelijk. Probeert hij zijn straatje schoon te vegen? Of hadden we hiermee in oktober door de propaganda heen kunnen prikken? In combinatie met een nogal arrogante toonzetting én het gebruik van spreektaal ging het boek mij steeds meer tegenstaan.

Het biografische boek Het spel van de populist …

… gaat expliciet over de campagne van 2017. Het kabinet Rutte II, bestaande uit VVD en PvdA heeft netjes de 4 jaar (2012-2016) volgemaakt. Maar eind 2016 spelen populisten al een grote rol: het VK heeft de EU verlaten in hun Brexit, en Trump is aan de macht gekomen. De VVD vreest te verliezen van de PVV en Bas haalt het bestuur over tot een gewaagde campagnestrategie: het spel van de populisten meespelen.

De menselijke behoeften

Wat is de motivatie van de kiezers van populisten om op zo’n partij te stemmen? Angst. Ze zijn niet dom, maar voelen zich in de steek gelaten, ze willen dat iemand hen begrijpt en expliciet hun zorgen uitspreekt. De wetenschappers Maslow en Deci & Ryan hebben de menselijke behoeften onderzocht, hiervan geeft Bas een kort overzicht. Wat bij de kiezers speelt is met name de behoefte aan zekerheid en veiligheid voor de eigen kleine cirkel, en verder bij een groep horen en het beter krijgen.

Apen

Een lid van het campagneteam verdiept zich in de mensapen (gorilla’s, chimpansees en bonobo’s), en hun leiderschap en groepsdynamiek. De ‘apendoctrine’ luidt: Mensen willen leiders die vechten, verbinden en duidelijke normen stellen. Ze testen het uit op een ledenvergadering: Rutte wordt van crisismanager opeens moreel leider. De kranten staan er vol van. Experiment geslaagd, want aandacht he? Bas schakelt daarna ‘echte’ gedragspsychologen in: SUE. (Inmiddels werkt hij daar zelf ook). Kahneman’s Systeem 1 en Systeem 2 passeren kort de revue, zelfs stemmen doen we met het snelle, oppervlakkige Systeem 1. En dan gaat het over milkshakes. Oh?

Milkshakes

Ja, je product moet een oplossing zijn voor het probleem van de klant, de ‘Job-to-be-Done’. Een fastfoodketen wil de verkoop van milkshakes verhogen. Welke smaken willen de klanten erbij? De antwoorden op dat onderzoek werden genoteerd, de smaken geproduceerd, en de verkoop … bleef gelijk. Een ander onderzoek keek naar het soort klanten: forenzen met een lange reistijd. Wat vonden ze belangrijk? Langdurig de tijd verdrijven, energie opdoen, met één hand vast te houden en niet knoeien. Men maakte de milkshake dikker, en sneller te kopen. De verkoopcijfers gingen omhoog.

Dit is géén manipulatie, stelt Bas. Het is produceren wat men toch al wil. Ook al weet men dat nog niet bewust … Het is goed luisteren naar je klant. Inspelen op zijn gevoelens, maar niet manipuleren, binnen morele grenzen blijven.

Het spel van de populisten

Wat doen de populisten? Ze benoemen ‘vijanden’: 1. Iedereen die anders is, dus Marokkanen, immigranten; 2. De elite, maar niet jóúw elite, dat kregen de bepaald elitaire Pim Fortuin en Trump toch voor elkaar; 3. Journalisten, want onderdeel van de elite. Het voordeel van journalisten als vijand bestempelen is dat je ze verdacht kunt maken, onwelgevallige berichten kunt uitschakelen, en vervolgens zélf nieuws via sociale media verspreiden, met desinformatie. (Ik vond het opvallend dat de beruchte VVD-desinformatie van nareis-op-nareis niet wordt genoemd.)

Populisten gebruiken ook simpele taal en ze framen. Bijvoorbeeld voor Brexit: Take Back Control. Verder spelen ze in op onze verlies-aversie. Denk aan de reactie op Kick Out Zwarte Piet: Ze nemen ons onze cultuur af! En ook is er directe actie, snelheid van reageren is belangrijk. Dit hoofdstuk over Bas’ onderzoek uit 2016 wordt gelardeerd met voorbeelden …. uit 2024. Die staan ons nog wel helder voor de geest, maar toch is het onlogisch, en lijkt het hele onderzoek ‘met hindsight’ geschreven.

Weinig vertrouwen in Rutte

Inmiddels is het vertrouwen van de kiezers in Rutte niet meer zo groot. Dat komt o.a. door verbroken beloften, zoals ‘geen geld naar Griekenland’. Als Rutte lijsttrekker blijft, moet dat vertrouwen hersteld worden. Bas grijpt hier naar een andere wetenschapper: Harvard hoogleraar Frances Frei. Zij identificeerde 3 dingen die nodig zijn om een leider te vertrouwen: 1. Je moet hem leuk vinden (Frei zelf noemt dit Authenticiteit, Bas zegt als toelichting dat het er om gaat dat je hem denkt te kennen); 2. Je moet denken dat hij het kan (Frei noemt dit Logica, Bas stelt dat je begrijpelijk praat en logische keuzes maakt); 3. Je moet hem empathisch vinden. Daar gaat het team mee aan de slag. Er komen een aantal mogelijkheden voorbij, zoals Rutte’s overnachting in het Glazen Huis, en het laten lakken van zijn vingernagels. Hij wordt er enorm toegankelijker door. Maar begin 2017 blijft de VVD weer hangen in de peilingen, de PVV ligt aan kop en ook het CDA zit in de lift. Hoe krijgt de VVD de aandacht terug?

De ‘premierbonus’ wordt ingezet, met een persoonlijke, handgeschreven brief van Rutte in alle dagbladen. De opbouw loopt volgens het handboek van de populist: een probleem, ‘het volk’ en de oplossing. Met wij-zij, niemand die normaal doet, we moeten onze waarden verdedigen, gaaf land. Was de toon van de brief achteraf gezien teveel anti-immigratie? Tja, maar dat leefde toen sterk, in 2017. Was de toon té populistisch? Misschien, maar de empathie voor de kiezer moest wél heel duidelijk zijn. Het resultaat van deze, en andere acties: VVD wint de Tweede Kamer verkiezingen. En verloor erna de ‘kleinere’ verkiezingen: Provinciale Staten (van FvD), Europees Parlement (van PvdA).

Hierna reflecteert Bas op de campagne, was de grote inzet van gedragspsychologie wel goed geweest? De populisten wonnen erna weer. Maar wat als ze het niet hadden gedaan? Dan had de PVV gewonnen. De campagne ging niet zozeer over goede ideeën, maar over stabiliteit versus populisme. De onderliggende problemen zijn niet aangepakt, en de groep ontevreden mensen blijft groeien, ze zien geen vooruitgang.

COVID herstelt het vertrouwen

Maar goed, VVD leidt de regering weer, en in 2019 is daar COVID. Veiligheid is opeens nog belangrijker, en er is vertrouwen in de VVD, als ervaren regeringspartij en in Rutte als crisismanager. In de VS verliest Trump het vertrouwen door zijn inadequate reactie, en in het VK gaat Boris Johnson nat op Partygate. Dat vertrouwen in de VVD komt voor de verkiezingen in 2021 mooi uit, er hoeft nauwelijks campagne te worden gevoerd. De VVD wint glansrijk, en Bas stapt over naar SUE.

Van Mark Rutte naar Dilan

Rutte IV start in 2021, maar valt in 2023. Het begint met een valse start over Omtzigt functie elders, en ‘geen actieve herinneringen’. De Covid-maatregelen duren nu al te lang en het volk mort. Uiteindelijk is asiel, en meer in het bijzonder, gezinshereniging, de reden voor de val. Rutte besluit te stoppen als lijsttrekker, en er ontstaat een vacuüm, dat ruimte geeft aan de andere partijen. De nieuwe partijleider Dilan sluit de PVV niet uit, zo lijkt het voor de VVD nu wél een acceptabele partij. De kiezers nemen die houding over en stemmen en masse voor PVV.

Wat kunnen we doen tegen polarisatie?

En zo zitten we nu op een glijdende schaal van polarisatie. Dat afglijden is nog te stoppen door goedwillende leiders met echte oplossingen, door politici, journalisten, en gewone mensen. Wat kunnen we doen? Allereerst luisteren naar mensen met een andere mening, niet direct in discussie gaan, maar proberen te begrijpen. Toch weer campagne voeren met populistische tools, maar op basis van de juiste mensen met de juiste ideeën, om te winnen natuurlijk, het doel heiligt de middelen. Maar niet meer regeren met populisten! Verder: een alternatief bieden voor die populisten, aantrekkelijk en optimistisch, met hoop en richting. En natuurlijk een invloedrijke, optimistische leider, zoals Barack Obama (Yes We Can). Verder noemt Bas als rolmodellen Conner Rousseau (België, sociaal democraat), Sanna Marin (Finland, sociaaldemocraat), Volodymyr Zelensky, Jacinda Ardern, Jesse Klaver (de versie van 2017). Allemaal hebben zij vooral ook energie. (zo’n 15 pagina’s later staat ook Rutte in dit rijtje, als enige liberaal).

Als laatste geeft Bas ons het Handboek van de optimisten. Hierin: 1. Stop met verdedigen, begin met domineren; 2. Bouw een positief Wij-verhaal; 3. Gebruik empathie in plaats van ratio; 4. Breng energie in de politiek; 5. Besef dat het om vertrouwen gaat; 6. Wees niet bang om te kiezen (voor je eigen visie).

Mijn evaluatie van Het spel van de populist

Wat ik het meest boeiend vond aan dit boek is het inkijkje in de campagne van de VVD. Wat je normaal ziet, zijn alleen de resultaten van onderzoeken en overleg, de uitingen dus, en het is leuk en leerzaam om de achterliggende strategie en organisatie te leren kennen. De onderdelen over psychologie vond ik vrij oppervlakkig, en voor het merendeel bekend. Zo’n verhaal over de milkshakes is natuurlijk smakelijk (pun intended) maar is niet nodig om de uitgangspunten van ‘het probleem van je klant oplossen’ te begrijpen. De toename van het populisme en de geopolitiek, met Trump als middelpunt, is natuurlijk ook niet nieuw.

Wat betreft de psychologie put Bas uit het werk van o.a. Kahneman, Frei en Christensen, voor de implementatie ervan lezen we voornamelijk veel over de campagne-optredens van Rutte, die vaak toevallig of ‘gelukkig’ waren, denk aan Zomergasten, het Glazen Huis, etc. Op zich wel relevant, maar hoe het precies ging en onze emoties erbij, weten we al niet meer, het is al 8 jaar geleden! En voorbeelden uit 2024 onderbouwen natuurlijk niet de strategie uit 2017.

De rode lijn in het betoog is duidelijk, hoewel ik toch wisselende boodschappen lees: is het overnemen van de communicatiestrategie van de populist nu wel of niet aan te bevelen? Uit de beschrijvingen van de discussies met Rutte zelf begrijp ik dat hij ook zijn twijfels had. En in Bas’ reflectie lees ik ook de nodige nuance. Alles bij elkaar komt het volstrekt niet authentiek over. Ik vraag me dan ook af of het communiceren als populist niet zó verwarrend werkt dat men denkt dat de VVD ook daadwerkelijk een populist ís. Maar inmiddels, met Dilan, lijkt dat er ook steeds meer op, en wat zou dat doen met de achterban? Bas’ gedachten hierover lezen we niet.

Ik ben geen fan van Bas’ schrijfstijl. Heel veel ‘ik’, waardoor het bijna een reclamefolder voor Bas zelf is (voorbeeld: ‘… want ik had het goed aangevoeld …’ bij een echte open deur), alsof hij de enige is die iets onderzocht, of iets aanvoelde, zowel binnen als buiten de VVD. Waarschijnlijk heeft zijn overstap naar SUE, nu SUE & The Alchemists, daar wat mee te maken. Het komt op mij irritant arrogant over, sorry. Verder is het wel vlot geschreven, geen jargon, vaak bijna spreektaal. En zijn bewondering voor Rutte straalt er wel van af. Dat snap ik ook wel, die moest zich in allerlei bochten wringen tijdens die campagne, en deed dat toch maar. Alles voor de verkiezingswinst.

En dat is ook mijn wat bittere afdronk van het boek: hoevéél uiteindelijk alleen maar gaat om de korte termijn, om de verkiezingswinst. Het was geen manipulatie, stelt Bas. Hij liet je alleen maar doen wat je onbewust al wilde … op de VVD stemmen. Onbewust … dus niet op basis van reële plannen, en haalbare beloften. Niet op basis van ratio, maar op basis van emotie. Dat lijkt me voor iets wat zo belangrijk is als verkiezingen niet de goede insteek.

Mis je wat, als je dit boek niet leest? Nee.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos -.

Vorm: Aansprekend 0, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl 0

FOMO -.

Ik gaf het boek 2 1/2*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees Het spel van de populist duurzaam …

via de (online) bibliotheek;
digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
of uit een minibieb!

Koop Het spel van de populist duurzaam …

bij de kringloop;
bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Biografie | Tags: Bas Erlings, Het spel van de populist, politiek, Recensie | Plaats een reactie

Samenvatting van Shonda Rhimes’ Een jaar lang Ja.

Geplaatst op 8 januari 2026 door estroocloeck

Shonda Rhimes is één van de bekendste schrijfsters en producenten van de VS, en één van de rijkste. Zij is onder andere verantwoordelijk voor Grey’s Anatomy en de twee Bridgerton-series. In 2015 schreef ze een hilarisch boek over een jaar uit haar leven, een jaar waarin ze zich voornam om overal Ja op te zeggen: Year of Yes, vertaald als Een jaar lang Ja. Dat past heel goed bij deze tijd: een maand van goede voornemens, die we wel of niet volhouden. Ik vond het boek verrassend, grappig, en óók leerzaam, want uit je comfortzone komen is absoluut niet makkelijk, en dat volhouden al helemaal niet. Daarom schreef ik er een Samenvatting van. Met 45 minuten en 7% van de omvang van het origineel leer je 100% van de inzichten. Voor maar € 1 !

Over de Samenvatting van Shonda Rhimes’ Een jaar lang Ja: Snel, goed en goedkoop

Snel

Je leest deze Samenvatting in 25 minuten. Dat is exclusief de inleiding, met allerlei metadata, en exclusief de ‘uitleiding’, waarin informatie over mijzelf en mijn andere producten te lezen is. Vergelijk dat een met de 6 uur van het oorspronkelijke boek! Is dat snel, of niet?

Goed

Mijn Samenvattingen hebben 8 jaar op diverse eBook verkoopsites gestaan, waaronder Bol, Kobo, Apple en Libris. De distributeur heeft besloten om met ingang van 2026 álle samenvattingen, van alle auteurs dus, niet meer te distribueren en reeds geplaatste uitgaven weg te halen. Dit vanwege de enorme toename van dergelijke boekjes (door AI), de wisselende kwaliteit ervan en mogelijke issues met auteursrecht. Mijn boekjes werden altijd goed gewaardeerd in de reviews, maar ja, die zijn nu óók weg.

Goedkoop

Je betaalt voor deze digitale Samenvatting € 1. Het oorspronkelijke boek kost ongeveer € 9 (tweedehands via Bol), en de Engelstalige jubileumuitgave die eind 2025 uitkwam € 29.

Je kunt de Samenvatting van Shonda Rhimes’ Een jaar lang Ja bij mij kopen en je krijgt hem dan in ePub maar ook in PDF. Zie mijn Samenvattingen-pagina voor bestel-instructies en andere informatie.

Geen AI

Ik gebruik geen AI voor mijn Samenvattingen. Enerzijds omdat ik daar zéér slechte exemplaren van heb gezien die absoluut niet weergeven wat er in het oorspronkelijke boek staat. Soms is het gewoon fout, wat er staat. En veel AI-gegenereerde Samenvattingen laten gewoon de helft van de onderwerpen weg. Anderzijds omdat ik denk een uniek smaakje aan een Samenvatting te kunnen geven, door mijn persoonlijke keuzes en een stukje humor. Ik lees het boek gewoon drie tot vier keer en zorg er bij een Samenvatting voor álle onderwerpen weer te geven en alleen te schrappen in de voorbeelden, waarbij ik die voorbeelden kies die mij met name aanspreken.

Over het oorspronkelijke boek Een jaar lang Ja

Natuurlijk wil je eerst weten waar dit boek nu eigenlijk over gaat. Lees dan vooral door!

In deze biografie van een jaar laat Shonda Rhimes ons zien hoe Ja zeggen haar leven veranderde. Met drie series op televisie en drie kinderen thuis had Shonda een goed excuus om alle uitnodigingen af te slaan. Hollywood feestje? Nee. Toespraken? Nee. Talkshows? Nee. Introverte Shonda beschrijft zichzelf als een muurbloempje op feestjes en iemand die in paniek raakt als ze een interview moet geven. Nee zeggen heeft dan zo zijn voordelen: geen nieuwe enge dingen.

En dan mompelt haar zus: Je zegt nooit ergens ja tegen. Dat schudt Shonda wakker – en het wordt een uitdaging. Shonda begint haar Ja-Jaar project: ze verplicht zichzelf om een jaar lang Ja te zeggen. Openbare Ja’s, zoals spreken voor duizend studenten en hun familie, en verschijnen op de talkshow van Jimmy Kimmel. En privé Ja’s: Ja, ze zou haar gezondheid serieus nemen en Ja, ze zou moeilijke gesprekken aangaan (met haar verloofde …). En dan waren er de belangrijkste Ja’s: het ontdekken, waarderen en houden van zichzelf.

Shonda bracht eind 2025 een update van het boek uit: ze vertelt hoe dit jaar van Ja-zeggen impact heeft gehad op haar leven. Ook zijn er een paar hoofdstukken toegevoegd.

Een jaar lang Ja (versie 2015) wordt goed gewaardeerd. Bol geeft 4 *, Goodreads ook 4*.

Elly Stroo Cloeck schrijft recensies en samenvattingen van non-fictie boeken, voornamelijk over management, zelfhulp, maatschappij en geschiedenis. Ze is te volgen op Substack, waar wekelijks een te lezen én te beluisteren blog-update verschijnt. Lees / luister via de app, of via je email.

Geplaatst in Biografie, zelfhulp | Tags: Een jaar lang Ja, Samenvatting, Shonda Rhimes, Year of Yes | Plaats een reactie

Goede voornemens: wat wil ik lezen in 2026?

Geplaatst op 1 januari 2026 door estroocloeck

Goede voornemens voor het nieuwe jaar, wie heeft ze niet? Ik wel, in ieder geval. En een aantal hebben natuurlijk te maken met boeken. Ik wil in 2026 weer 50% lezen van vrouwelijke auteurs. En dit jaar nieuw: een goede verdeling over auteurs uit Nederland, de VS en de Rest. Nog een nieuw voornemen: meer over de aarde, denk aan biologie, natuurkunde, sterrenkunde. Voorlopig kan ik putten uit een flinke leeslijst, die ik in 2025 opbouwde. Een lijst van 50 boeken, waarvan 9 met prioriteit. Lees je met me mee?

Deze 50 non-fictieboeken wil ik in 2026 lezen:

Vanuit Elly d’r Family

De recente publicaties van mijn ‘familie’ hebben natuurlijk voorrang. Mijn ‘familieleden’, dat zijn mijn favoriete auteurs, inmiddels 36! Elke maand stel ik er eentje aan je voor in Elly d’r Family. Over 2025 leverde dat 6 boeken op, die ik nu duurzaam (dat wil zeggen: niet nieuw kopen) in handen probeer te krijgen. De link verwijst naar de flaptekst op Bol of Libris.

De ecologische samenleving van Kees Klomp, komt uit op 17 februari 2026.

Ecoliberalisme van Kees Klomp uit 2025

Strong Ground van Brené Brown uit 2025

Stemmen met je portemonnee van o.a. Babette Porcelijn uit 2025

Omdenken quotes 4, over werk van Berthold Gunster uit 2024

The Ultimate Hidden Truth of the World van David Graeber uit 2024

Vanuit Elly d’r Strategy

Gedurende het jaar lees ik recensies, kijk ik naar ratings en lees ik samenvattingen van boeken die ik nog niet ken. Regelmatig maak ik daarvan een overzicht, en leid ik daaruit een oordeel af: is dit boek lezenswaardig, of niet? In Elly d’r Strategy kun je hierover lezen, de samenvatting is door mij vertaald of bewerkt en in zijn geheel opgenomen. Misschien voor jou ook interessant? Over 2025 staan hieruit nog 3 boeken open. De links gaan naar de betreffende strategie-post.

Careless People van Sarah Wynn-Williams uit 2025

De weg van goed naar groots van Ryan Holiday uit 2024

This is Strategy van Seth Godin uit 2024 (misschien …)

Vanuit Elly d’r Suggesty

In mijn nieuwsbrief op Substack geef ik elke week een tip: Elly d’r Suggesty. Over die boeken weet ik niet meer dan wat de flaptekst zegt, maar ze spreken me aan. Dit zijn de overige 41, met de meest recente bovenaan. De links gaan naar de flaptekst op Bol of Libris.

The Amazing Generation van Jonathan Haidt en Catherine Price, komt uit op 22 januari 2026
De waarheidscrisis van Martine Prange uit 2025
Nog niet te laat van Hannah Ritchie uit 2025
90 Days to Level Up Your Teamwork van Amy Edmondson uit 2025
The Care Economy van Tim Jackson uit 2025.
De Buurtzorgrevolutie van Jos de Blok uit 2025.
Why Rats Laugh and Jellyfish Sleep van David Stipp uit 2025
Klimaatkampioenvan Tim van Hattum uit 2025
Source Code van Bill Gates uit 2025
Gewapend met gevoel van Elanor Boekholt-O’Sullivan uit 2025
Science under Siege van Michael E. Mann uit 2025
All the Way to the River van Elizabeth Gilbert uit 2025
Sound Affects van Julian Treasure uit 2025
Met sprongen voorwaarts van Mark Reijnders uit 2025
The Science of Revenge van James Kimmel jr. uit 2025
De fijne stad van Vincent Luyendijk uit 2025
De 4 weken reset van Oliver Burkeman uit 2025
Conflict Resilience van Robert Bordone en Joel Salinas uit 2025
De Cialdini-methode van Luc Cipers uit 2025
Endless customers van Marcus Sheridan uit 2025
De impactmissie van Marlot Kiveron uit 2025
They Poisioned The World van Mariah Blake uit 2025.
Zo werkt non-verbale communicatie van Daniëlle Regnerij uit 2025
Indigenous van Lara A. Jacobs en 50 anderen uit 2025
Provotyping van Stefaan Vandist uit 2024
Nepnieuws, een overlevingsgids van Sytze Hiemstra, Marc Wervelman en Daan Stremmelaar uit 2024
De voedselfactor van Vaclav Smil uit 2024.
Europa en het idee uit de toekomst van Mathieu Segers uit 2024
What If We Get It Right van Ayana Elizabeth Johnson uit 2024
Rook en as van Amitav Ghosh uit 2024
AI Snake Oil van Arvind Narayanan and Sayash Kapoor uit 2024
Intentioneel leven van Ernst-Jan Pfauth uit 2024
The Art of Danish Living van Meik Wiking uit 2024
Life as We Know It (Can Be) van Bill Weir uit 2024.
Voorbij duurzaamheid van Shivant Jhagroe uit 2024
Then I Am Myself The World van Christof Koch uit 2024.
Het omgekeerde is ook waar van Ebel Kemeling uit 2024
Alledaags activisme van Chris Julien uit 2024
Revenge of the Tipping Point van Malcolm Gladwell uit 2024.
The Darker Side of Leadership van Manfred Kets de Vries uit 2024
De kunst van mensen kennen van David Brooks uit 2023.

Zit er ook wat voor jou bij?

Geplaatst in Biografie, IT, Maatschappij, natuur, psychologie | Tags: goede voornemens, Intentie | Plaats een reactie

Het maatschappelijke boek Dit is fascisme …

Draaiboek

Fascisme in de VS

Fascisme in Europa

Fascisme in Nederland

Verzet in de samenleving

Verzet in de politiek

Verzet in de journalistiek

Verzet door onszelf

Mijn evaluatie van Dit is fascisme

Conclusie

Lees Dit is fascisme duurzaam …

Koop Dit is fascisme duurzaam …

Waar schrijft ‘neef’ Hans van der Loo over?

Heeft ‘neef’ Hans van der Loo andere zakelijke activiteiten?

Hoe ziet het persoonlijke leven van ‘neef’ Hans van der Loo er uit?

Welke boeken schreef ‘neef’ Hans van der Loo?

Samen safe (2025)

Taylor Swift (2024)

Giftig gedoe op de werkplek (2023)

Teaming (2022)

De race om het Corona vaccin (2021)

Veldgids psychologische veiligheid (2021)

Psychologische veiligheid (2020)

Werkvuur (2019)

Musk mania (2016)

Waar haal je de energie vandaan? (2016)

Vaart maken (2014)

Plezier en prestatie (2003, herziene uitgave 2014)

Energy boost (2013)

We hebben er zin in! (2011?)

Maak van je organisatie een crisiskampioen (2010)

Buurt in balans Oudwijk (?)

Paradoxen van modernisering (1990?)

Verantwoording

Meer weten over mijn familie?

Het biografische boek Hoog spel …

Tradities

Teams

Stress en ziekte

Voorbereiding en motivatie

Doorzettingsvermogen

Mijn evaluatie van Hoog spel

Conclusie

Lees Hoog spel duurzaam …

Koop Hoog spel duurzaam …

Het politieke boek Een links verhaal …

Toenadering in 2021

Verdeeldheid bij de leden

Wie gaat de partij leiden?

Frans pakt de handschoen op

Winst én verlies

2025: de fusie gaat door

Mijn evaluatie van Een links verhaal

Het maatschappelijke boek De Tech Coup …

De code

De stack

Alles wordt een wapen

Het einde van het publieke belang

Technologie aan de frontlinie

De framers

Soevereiniteit terugwinnen

Het publieke belang eerst

Mijn evaluatie van De tech coup

Conclusie

Lees De tech coup duurzaam …

Koop De tech coup duurzaam …

Het boek Groene supermacht …

Stand van zaken rond CO2 uitstoot en hernieuwbare energie

Innovatie in CO2-beleid

De COP’s

Corona en de Green Deal

De urgentie is weg

Draghi en de Green Deal

Onze buren

Degrowth en donut

Rechtvaardige transitie

Klimaatleiderschap

Mijn evaluatie van Groene supermacht

Conclusie

Hoe ziet het persoonlijke leven van ‘neef’ Hans van der Loo* er uit?*

Koop Freakonomics* duurzaam …*