Empathie is het vermogen om de emoties van anderen te kunnen meevoelen en de situatie van anderen te begrijpen. Lang werd gedacht dat dit typisch voor onze soort, Sapiens, was. Maar nee, in Een tijd voor empathie van Frans de Waal uit 2009, blijkt uit ontelbare onderzoeken bij muizen, verschillende soorten apen en andere dieren, dat deze het óók hebben. Het is dus een vermogen dat al vroeg in de evolutie is ontstaan, en belangrijk is voor het voortbestaan van de soort. Ook onze soort …
In het boek komen verschillende aspecten van empathie aan de orde, en er is ook veel ruimte gemaakt voor zaken als wederkerigheid, vertrouwen, ontogenie en fylogenie. Die laatste twee kende ik niet, weer wat geleerd! Wat mij met name opviel is hoe puur de vermogens zijn bij dieren, hun gedrag is vaak niet voor andere uitleg vatbaar. Minder leuk om te lezen is natuurlijk dat de meeste onderzoeken gepaard gaan met fysieke en/óf mentale pijn of stress. Dit geeft Frans dan ook volmondig toe, in dit (toch) leuke boek.

Het wetenschappelijke boek Een tijd voor empathie …
… beschrijft onderzoeken bij allerlei soorten dieren, maar ook bij mensen. Frans was primatoloog en de meeste beschrijvingen gaan dan ook over onderzoeken bij primaten, veel hiervan ook nog eens zijn eigen onderzoek. Het eerste onderzoek wat mij trof was echter onder … muizen. Die werden paarsgewijs aan een pijnproef onderworpen. Ze konden elkaar zien terwijl eentje verdund azijnzuur kreeg ingespoten wat ‘lichte maagpijn’ veroorzaakt. Die muis maakte trekkende bewegingen, wat wijst op ongemak. Wanneer beiden werden ingespoten waren de trekkende bewegingen veel prominenter: een ander zien lijden, verhoogde het eigen lijden. Maar alleen als de muizen elkaar al kenden, en elkaar konden zien. Waren de muizen vreemden voor elkaar, dan zag men deze verhoging van lijden niet. Waren het ook nog mannetjes, dan zag met eerder verlaging van het lijden. Stonden zij juist vijandig tegenover elkaar, als rivalen? Hersenonderzoek bij mensen wijst op hetzelfde: de pijncentra in onze eigen hersenen worden geactiveerd als we pijn zien bij anderen. En bij mensen-mannen, alleen bij mannen, komt het fenomeen leedvermaak voor, zichtbaar in het genotscentrum van de hersenen. Vrouwen blijven empathisch. Terug naar de muizen: misschien deden zij de trekkende bewegingen van de ander gewoon na? Nee, ze bleken ook gevoeliger voor andere bronnen van pijn. Wij ook …
Zelfzuchtig altruïsme
Hieraan gekoppeld zijn onderzoeken naar ‘zelfzuchtig altruïsme’. Doen, of laten, we dingen niet zozeer om een ander pijn te besparen, maar om zélf de emoties niet te voelen? Er was een proef met apen die aan een ketting moesten trekken om voedsel te krijgen. Maar dat trekken veroorzaakte ook een schok bij hun partner. Die apen gingen letterlijk in hongerstaking: ze trokken 5 tot 12 dagen niet aan de ketting! Hier was sprake van ‘zelfzuchtig altruïsme’, apen zijn extreem gevoelig voor elkaars lichaamstaal.
Frans heeft een hekel aan deze pijnlijke proeven, en werkt met radiotransmitters die de hartslag van zijn onderzoeksobjecten meet. Zo kan hij eenvoudigweg alleen een troep apen observeren en zien wat de hartslag omhoog brengt, en wat niet. Een hiërarchisch hogergeplaatste aap die voorbij komt: hartslag omhoog. Gevlooid worden: hartslag omlaag. Zo werkt het bij mensen die hun huisdieren aaien trouwens ook!
Identificeren met de ander
Observatie is ook de bron van de bevindingen van Jane Goodall, naar wie Frans vaak verwijst. Bij de bekende chimpansee-oorlogen, waar Jane over geschreven heeft, heeft een troep chimps zich afgescheiden van de rest en is naar een andere plek verkast. Nu zijn ze rivalen van de troep! De troep valt hen aan, mishandelt ze, drinken zelfs hun bloed. De slachtoffers noemt men ‘dechimpized’, zoals wij onze vijanden ontmenselijken door ze honden, kakkerlakken te noemen. Mensen die op ons lijken, daar identificeren we ons mee en dat verhoogt de empathie. Maar ook het verhaal over een jong chimp-vrouwtje dat voedsel deelt met een oud en ziek vrouwtje, komt uit Jane’s observaties. En het blijft niet bij deze ‘makkelijke’ daden van altruïsme, chimps redden met gevaar voor eigen leven andere chimps, die geen familie zijn. Waarom?
Frans denkt dat het mede te maken heeft met een goed gevoel krijgen als je iets voor een ander doet, een vreemde. Die ‘warme gloed’ is natuurlijk ook in zekere zin zelfzuchtig. Dat zo zomaar ook voor apen kunnen gelden.
Zelfbesef en prosociaal gedrag
Een ander onderwerp dat Frans bij de kop pakt is het zichzelf herkennen in de spiegel, zelfbesef. Veel dieren hebben dat niet. Bij mensen is het moment van zelfbesef, het onderscheid maken tussen jezelf en de ander, sterk verbonden met de opkomst van het vertonen van prosociaal gedrag. Hier lees ik ook over Ontogenie (de ontwikkeling van een individu) en Fylogenie (de ontwikkeling van de soort). Vermogens die zich bij een kind gelijktijdig ontwikkelen, doen dat bij bepaalde diersoorten ook. Zoals dolfijnen en olifanten. Deze herkennen zichzelf in de spiegel, en zijn heel empathisch, ook naar andere diersoorten toe. Dit stuk heeft een interessante beschrijving van testen voor het zelfbesef van deze dieren, de rougetest, en voorbeelden van hun empathisch gedrag.
Vertrouwen
Bij het onderwerp ‘vertrouwen’, geeft Frans een voorbeeld van merkwaardig gedrag bij apen: de spelletjes handje-snuffelen, waarbij een vinger enorm diep in de neus van de ander gestoken wordt, en oogbolletje-steken, waarbij de hele vinger van de een tussen de oogbol en het ooglid van de ander verdwijnt, met vuile nagels en al. Dit zijn dus best gevaarlijke spelletjes, maar de apen zijn uiterst rustig, ze lijken ‘high’. Waartoe dienen deze spelletjes? Om kwetsbaarheid te tonen, onderlinge banden te versterken? Zoals wij ons achterwaarts in de armen van anderen laten vallen?
Wederkerigheid
Chimps ‘kopen’ ook bondgenootschappen, en seks! Wederkerigheid verwachten is hen niet vreemd. Onderzoek in Kibale, in Oeganda (ik was daar in 2025, toevallig!) laat zien dat samenwerking tussen chimps zich niet beperkt tot familieleden, waar dit, evolutionair gezien, wel is begonnen, en waar wederkerigheid vanzelfsprekend is.
Rechtvaardigheid
Een ander aspect is rechtvaardigheid, en ook apen kennen dit: krijgen twee apen verschillende beloningen voor hetzelfde ‘werk’, dan is de minst bedeelde aap woedend en smijt zijn beloning, vaak voedsel, door de kooi. Dan maar honger! En er zijn ook voorbeelden dat ‘rijkelijk bedeelde’ apen het voedsel weigeren totdat de anderen óók wat gehad hebben. Eerlijk delen is ook voor chimps belangrijk, wellicht door angst voor wrok of wraak van de anderen.
Empathie en onze samenleving
Het boek eindigt met Frans’ blik op onze samenleving. Als hij één ding zou mogen veranderen aan onze ‘soort’, dan is dat de reikwijdte van het medeleven vergroten. Het is nu te zeer gericht op de eigen groep, er is behoefte aan empathie voor ‘de anderen’. Empathie kan echter ook voor duistere zaken worden gebruikt: bij marteling moet je een inschatting kunnen maken van wat de ander denkt en voelt. Niet alleen qua fysieke pijn, ook mentaal, bijvoorbeeld een vrouw verkrachten voor de ogen van haar man. Ook wreedheid is op empathie gebaseerd.
Empathie moet het hebben van nabijheid, gelijksoortigheid en vertrouwdheid, en zo werden we evolutionair richting kleine samenlevingen gestuurd, met de nadruk op gelijkheid en solidariteit. We zijn altijd beter af als we samenwerken, vroeg of laat heb je er ook zelf, direct of indirect profijt van. Empathie houdt individueel en collectief profijt in evenwicht. “Het aanspreken van ons vermogen tot empathie kan een samenleving alleen maar ten goede komen.” Mooi gezegd!
Mijn evaluatie van Een tijd voor empathie
Dit boek is al wat ouder, en een aantal van de onderzoeken zijn welbekend. Wat ik erg verhelderend vond, is hoe de verschillende vermogens vergelijkbaar zijn bij verschillende diersoorten en daarmee evolutionair het voortbestaan van de soort bevorderen. Wat chimpansees doen, lijkt het meest op ons eigen gedrag, maar het is boeiend om te lezen hoe muizen, honden, olifanten, dolfijnen en wat al niet óók zulk gedrag vertonen. Het maakte me bewuster van het feit dat altruïsme en empathie (in goede zin) bijna geen rol meer lijken te hebben in onze samenleving.
Ik hecht erg aan wetenschappelijk bewijs, en hoewel Frans zich af een toe een uitstapje veroorlooft naar een vermoeden, is de hoeveelheid wetenschappelijke onderzoeken meer dan genoeg bewijs voor 99% van zijn betoog. Het boek kwam harder bij mij binnen door de oorlogen en cyberrisico’s die onze samenleving momenteel bedreigen, de noodpakketten die moeten worden aangeschaft. Daarbij wordt steeds vaker de nadruk gelegd op elkaar helpen, kleine groepen vormen, samen energie opwekken en moestuintjes beheren. Net zoals zo’n 15.000 jaar geleden. Over relevantie niet te klagen! En ondanks dat er inmiddels nog veel meer onderzoeken zijn gedaan, blijven de beschrijvingen van het gedrag van de dieren, en eerlijk gezegd helaas van onszelf ook, behoorlijk tijdloos.
Frans heeft een geweldig leuke manier van schrijven, vooral door de details over de apen en andere dieren die onderdeel van de onderzoeken waren en die met naam en toenaam worden beschreven. Dat herken ik van de boeken van Jane Goodall, die één troep chimpansees in Tanzania tientallen jaren observeerde en voor iedereen een naam had en de persoonlijkheid beschreef. Een aantal van haar verhalen komt terug in dit boek. Het maakte dat ik me identificeerde met de dieren en ja, empathie voelde. Hoe anders zijn de tranen in mijn ogen te verklaren bij sommige stukken? Het boek is vrij sober uitgevoerd. Geen foto’s, wel een flink aantal zwart-wit tekeningen om de onderzoeken te illustreren. En gelukkig geen grammaticale missers of typo’s, het is goed geredigeerd.
De structuur in Frans’ betoog is helder, elk hoofdstuk behandelt een bepaald aspect, met bijpassende hoofdstuktitels. Per aspect komen veel verschillende dieren en mensen uit allerlei onderzoeken, of gewoon uit een anekdote, voorbij. Hij gaat wat minder diep in op Adam Smith en diens onzichtbare hand en andere economische onderwerpen als hij de overstap maakt naar onze huidige samenleving. Toch zijn deze herkenbaar en goed geschreven. Frans’ stijl is feitelijk, licht cynisch en erg visueel. Leuk om te lezen.
Mis je iets, als je dit boek niet leest. Nee. Maar Frans is erg invloedrijk geweest op het gebied van primatologie, en het aantonen van de overeenkomsten in gedrag van mensen en dieren. Daarom zou je tenminste één van zijn boeken moeten lezen. En dan is deze geen slechte keuze!
Conclusie
Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.
Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties 0, Structuur +, Schrijfstijl +
FOMO -.
Ik gaf het boek 4*
Ken je dit boek? Wat vond je ervan?
Lees Een tijd voor empathie duurzaam …
- via de (online) bibliotheek;
- of uit een minibieb(dat deed ik ook)!
Koop Een tijd voor empathie duurzaam …
- bij de kringloop;
- bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
- of via B-Corp Bol (aff).
Keus genoeg!
Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!






























































