Anne-Mei The is jurist en antropoloog, en deed rond 2000 onderzoek in een verpleeghuis ergens in de Randstad. Ze werkte 2 jaar lang mee met de verzorgenden, participerend onderzoek dus, en legde alles wat ze zag en hoorde vast in dit boek: In de wachtkamer van de dood, uit 2005. Het onderzoek betrof het leven van mensen met dementie in het huis, hun sterven, vaak door versterven, en de relatie tussen bewoners, hun familie en het personeel. Bijzonder boeiend en zonder oordeel geschreven.
Aanleiding voor het onderzoek was een rechtszaak uit 1997, aangespannen door de familie van een bewoner van Blauwbörgje, een ander verpleeghuis. De familie beschuldigde het verpleeghuis van poging tot moord. Deze kwestie haalde alle kranten. Het is ook onderdeel van het onderzoek, Anne-Mei sprak met alle betrokkenen. Het feitelijke verslag hoe het er in een verpleeghuis aan toegaat is superleerzaam, of je nu wel of (nog) niet een relatie in een verpleeghuis hebt. De conclusie kunnen we zelf trekken: alles draait om communicatie.

Het wetenschappelijke boek In de wachtkamer van de dood …
…. heeft als ondertitel Leven en sterven met dementie in een verkleurende samenleving. Want ook de cultuurverschillen tussen de verzorgenden en helpenden, overwegend van Surinaamse en Antilliaanse afkomst, enerzijds en de leidinggevenden, bewoners en familieleden, overwegend van Hollandse afkomst, anderzijds spelen een belangrijke rol.
Dagboek
Het boek leest als een kruising tussen een dagboek en een roman. We leren de bewoners van de betreffende afdeling goed kennen, hun namen, hun achtergrond, hun bijzondere gewoonten als mensen met dementie. En dat geldt ook voor het personeel, de artsen, de managers en de familieleden. Ik heb zelf mijn beide ouders naar een verpleeghuis gebracht, beide met dementie, er zat 3 jaar tussen. Ik herkende veel van de situaties, en kan nu met wat meer afstand reflecteren op mijn eigen ervaringen.
Smoesjes
Zo vertelt verpleeghuisarts Rutger (alle namen zijn verzonnen) over mevrouw Scharloo. Zij is door haar kinderen naar het verpleeghuis gebracht zonder haar tevoren in te lichten. Dat blijkt vaak voor te komen, de ouder wordt meegenomen onder het mom van een uitje. Hij begrijpt dat de kinderen het moeilijk vinden om het slechte nieuws aan hun ouders te brengen. #MeToo. Maar het is egoïstisch, en het verpleeghuis zit met de gebakken peren. De ouder is verward, depressief.
Een later hoofdstuk gaat verder over mevrouw Scharloo. Ze is boos, weigert eten en drinken, spuugt haar pillen uit, trekt de vochtinbrengende naaldjes uit haar benen. Dat gaat zo weken door. De Surinaamse verpleeghulp spoort de familie aan om vergeving te vragen. Ze krijgen een kalebas met water, nemen een slok, geven hun moeder een slok en gieten de rest uit over de vloer. Het is een Surinaams ritueel. Bijna al het personeel op deze afdeling is Surinaams, en mevrouw Scharloo ook.
Rituelen en gedrag
De Surinaamse rituelen, het bijgeloof en winti komen regelmatig terug in het boek. Maar ook de andere normen en gedrag. Voor Surinamers is het not done je ouders naar een verpleeghuis te brengen, en de Surinaamse verzorgenden vinden het schandalig als de familie dan ook nog nauwelijks op bezoek komt. Daarnaast zijn ze wat autoritair, wat komt doordat ze vaak alleenstaande moeders zijn die verantwoordelijkheid nemen voor de hele familie. Dat vertaalt zich in een hoog gevoel van autonomie, ze laten zich op het werk niet graag wat vertellen. Ook hun taalgebruik is kort en directief, zo is het Surinaams ook, en ze vertalen het letterlijk in het Nederlands: Zit! Eet! Drink!. Interessant om te lezen, helemaal omdat ze super zorgzaam zijn. Vaak besteden ze extra, onbetaalde tijd, en hun eigen geld om het de bewoners net wat makkelijker te maken.
In gesprekken tussen Anne-Mei en de verzorgenden komt de vraag waarom de vrouwen in Suriname zo vaak door hun man in de steek gelaten worden, of bedrogen? Wijverij, heet dat. De mannen zeggen dat ze daar niets aan kunnen doen, het komt door de slavernij. De mannen werden steeds verkocht en hadden dus op elke plantage een andere vrouw. En ja, na 300 jaar hebben ze daar nog ‘last’ van. Aldus een Surinaamse verzorgende. Het is wat het is.
Poep
Wat ook vaak terugkomt is het poepsmeren, bijna alle bewoners doen het, vaak niet eens bewust. De verzorgenden blijven schoonmaken, de bewoners verschonen, vaak maar voor even. De beschrijvingen zijn grappig en misselijkmakend tegelijk. Poep in het haar, op de muur, overal. Ook blijken veel bewoners naar de verzorgenden te spugen. Een verzorgende die een keertje, getergd, terug-spuugde, werd ontslagen. Dat leverde veel onrust op, afkeuring versus onderlinge loyaliteit. Een grappig stukje gaat over de logeerkamer, bedoeld voor familie, waar regelmatig de lakens verkreukeld en vies zijn. Een andere afdeling blijkt er een bewoner en een ‘betaalde dame’ naar toe te brengen voor seks. Mysterie opgelost.
Dood willen en euthanasie
Het komt ook regelmatig voor dat bewoners dood willen. Zo is er mevrouw Wijntak, wiens dochter overlijdt. Pas na een paar dagen dringt het door, ze gilt en trekt al haar kleren uit. Ze wil dood. Later vergeet ze dat ze kinderen heeft: ze wil naar huis, naar haar moeder. Een bewoner met lichte dementie vraagt om euthanasie. Hij heeft een euthanasieverklaring, de huisarts weet er van. Maar zijn vrouw wil het (nog) niet. De verschillende verpleeghuisartsen verschillen van mening over de wilsonbekwaamheid van de man. Veel bewoners willen dood, maar zijn niet consequent in hun uitspraken. De artsen gaan dan over op symptomatisch beleid: geen levensverlengende behandelingen, niet gedwongen eten. Soms gaan de bewoners vanzelf weer eten en drinken, soms niet.
Nadat we helemaal op de hoogte zijn van het reilen en zeilen in een gemiddeld verpleeghuis, gaat Anne-Mei in op de zaak Blauwbörgje. Het verpleeghuis liet een bewoner versterven, de familie spande een rechtszaak aan wegens poging tot moord. Anne-Mei spreekt met alle betrokkenen, jaren na het voorval. Interessant is het om ieders perspectief te lezen, iedereen heeft zijn eigen waarheid. Jammer genoeg is een gesprek met beide hoofdrolspelers niet mogelijk: de betrokken verpleeghuisarts is overleden aan kanker (daar leed ze waarschijnlijk al aan tijdens de zaak), de bewoner kan niet spreken, en tijdens de zaak óók al niet. De conclusie mag je weer zelf trekken, maar is voor mij een combi van samenloop van omstandigheden en gebrekkige communicatie van álle partijen.
Communicatie voor realistische verwachtingen
In het allerlaatste deel komt Anne-Mei zelf aan het woord. Ze geeft aan dat we te weinig weten over het dagelijks leven in het verpleeghuis. We weten niet wat versterven is, en wanneer dat gebeurt. We weten niet hoe de bezuinigingen en privatisering doorwerken op de zorg. We denken liever niet na over hoe we later voor onze dementerende ouders zorgen, en als ze worden opgenomen in een verpleeghuis zijn we slecht voorbereid. We verwachten zorg-op-maat, maar het verpleeghuis licht niet goed voor. Dit zouden we moeten horen: “Meneer, mevrouw, wij kunnen uw moeder maximaal 1 keer per week onder de douche zetten. We besteden niet meer dan 10 minuten aan eten geven. We hebben tijd om 3 keer per dag haar inco te verwisselen. Als u verder nog iets wilt, moet u het zelf komen doen.” Niet klantvriendelijk, wel de realiteit. Ook is het voor het personeel moeilijk om met de familie om te gaan: wie zijn ze, hoever zijn ze in de acceptatie en verwerking van de dementie en de naderende dood. Het personeel kan belerend zijn, de familie kan respectloos optreden.
Verantwoordelijkheid
Anne-Mei eindigt met de vraag: wie is er nu eigenlijk verantwoordelijk voor de zorg van onze demente ouders? Het verpleeghuis? De politiek? Wijzelf? Wij maken de politieke keuzes in het stemhokje. Wij maken de samenleving individualistisch. En wij laten deze situatie bestaan. Ja, dat is een confronterende vraag.
Mijn evaluatie van In de wachtkamer van de dood
Dit boek vond ik uiterst leerzaam, ook al heb ik twee verpleeghuizen, en de dementie-afdelingen ervan, als familielid van binnen meegemaakt. In het algemene eerste deel van het boek heeft Anne-Mei regelmatig een kader toegevoegd met uitleg over bepaalde problemen. Zo gaat een kader over eetproblemen. Naarmate de dementie voortschrijdt, wordt eten en drinken moeilijker. Dementerenden vergeten hoe dat moet, en ze hebben steeds minder honger en dorst. Daarna wordt het risico op verslikken steeds groter, en krijgen ze vloeibaar of gemalen eten, en pap. In de laatste fase wordt afgewogen of ze kunstmatig gevoed worden met een sonde, of onderhuidse naaldjes voor vochttoediening krijgen. Het hangt af van de kwaliteit van leven, en of vocht nodig is om medicijnen hun werk te laten doen. Dit zijn verhelderende stukken, en de afwegingen zijn duidelijk. Ook in het dagboek-deel komt deze afweging regelmatig terug. Geen voeding en vocht meer toedienen is versterven, in feite een natuurlijke manier van sterven.
Een ander kader gaat over de toename van personeel van kleur. In het verpleeghuis uit het verhaal was het in 2000 40%, in 2005 60%. De bewoners zijn dement, maar ook oud, niet gewend aan mensen van kleur. Ze maken grappige opmerkingen, of het leidt tot confrontaties. Het is moeilijk om zorgpersoneel te krijgen, het is vaak vies werk en het wordt slecht betaald. Op afdelingen met dementerenden werkt meer laag- en ongeschoold personeel, dan op afdelingen met lichamelijke gebreken. Dit alles is een verklaring voor het hoge percentage gekleurd personeel, op sommige afdelingen kan het 100% zijn.
De aanpak van het onderzoek, participerende observatie, leidt tot een feitelijk verhaal van wat Anne-Mei ziet en hoort, zonder oordeel. In het begin betrapte ik mezelf op een oordeel, maar naarmate het boek vordert is het steeds vaker ‘enerzijds-anderzijds’, begrip voor álle standpunten. Het leest bijzonder prettig, je leert de bewoners én de verzorgenden steeds beter kennen. Regelmatig is het schokkend of ontroerend, er gaan natuurlijk regelmatig bewoners dood. Ik las het boek ‘achteraf’, mijn beide ouders hebben er gewoond en zijn inmiddels overleden. Toch was het leerzaam, en het is uiterst relevant voor degenen die hun ouders nog hebben. Denk niet dat de situatie in de tussentijd is verbeterd, er is alleen maar méér bezuinigd en verkocht aan investeerders. En helaas, uit bed halen, wassen, eten geven, robots doen het nog niet.
De structuur is uitstekend: eerst een algemeen deel om onze kennis op peil te brengen, dan de casus Blauwbörgje, waar we niet zo snel een oordeel meer over hebben, daarna een paar pagina’s met een reflectie van Anne-Mei en tenslotte een moeilijke vraag aan ons: wat gaan we aan deze situatie doen? Het boek is goed geredigeerd, heeft kaders met wetenschappelijke uitleg, maar geen illustraties. De dagboek-opzet werkt erg goed, en er is zelfs sprake van wat onderkoelde humor.
Mis je wat, als je dit boek niet leest? Ja, als je ouders (misschien gaan) dementeren. Zeker lezen, dan.
Conclusie
Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.
Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +
FOMO 0.
Ik gaf het boek 4 ½ *
Ken je dit boek? Wat vond je ervan?
Lees In de wachtkamer van de dood duurzaam …
- via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!);
- of uit een minibieb!
Koop In de wachtkamer van de dood duurzaam …
- bij de kringloop;
- bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;;
- of via B-Corp Bol (aff).
Keus genoeg!
Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!
















