Recensie: Dieren zijn ook mensen – Minder! Minder!

Geplaatst op 8 mei 2026 door estroocloeck

Dieren zijn ook mensen van Teun van der Keuken uit 2025 is een interessant en vrij genuanceerd betoog over waarom we geen vlees hoeven te eten, geen vlees zouden moeten eten en toch vlees eten. Teun is flexitariër en begrijpt de dilemma’s als geen ander, zo krijg ik de indruk. Zijn conclusie: een beetje vlees moet kunnen, maar dan wel van dieren die een goed leven hebben gehad. Sja, waar vind je die nog?

Het boek is opgedragen aan … kat Blueberry, ‘de mooiste en liefste kat ter wereld. Ze is om op te vreten.’ Ja, dat zet mij direct tot denken aan: waarom zéggen we zoiets over mensen en dieren die we absoluut niet gaan opeten? En waarom lach ik er om? Er zijn landen waar ze de katten wél opeten, en de honden, de cavia’s … Waarom verafschuwen we dat? En halen we onze schouders op bij het dierenleed van onze koeien en kippen? Ook dát stelt Teun aan de orde.    

In het maatschappelijke boek Dieren zijn ook mensen …

… geeft Teun direct toe dat hij af en toe wél vlees eet. In een restaurant, als er een bijzonder goed vleesgerecht op de kaart staat. Thuis eet hij geen vlees, onder invloed van zijn dochters. Wel vis. Hij bespeurt cognitieve dissonantie bij zichzelf: hij handelt tégen zijn overtuigingen. Smaak en genot wint het af en toe van de kennis over dierenleed en milieuschade.

Kringloop

In 2010 maakte Teun een reportage over zelfslachtende slagers. Deze kopen héle, levende dieren, slachten ze, en verkopen ál het vlees aan hun klanten. Van minder geliefde delen maken zijij slavink of gehakt. Een mobiele slager slacht bij een Portugese boer: hun varkens krijgen het hele jaar de schillen, afsnijdsels en restjes van het eten van de familie. Ze hebben een mooi leven met veel ruimte buiten en kwispelende krulstaartjes. Tot de slacht. Van het bloed wordt soep gemaakt, al het vlees wordt opgegeten door het dorp. Een gesloten kringloop. Is dit voldoende argument om wél vlees te eten? Het dier had een prettig leven, ja. Maar werd wél gedood, niet prettig. En als je weet hoe de voedselindustrie eruit ziet en wat daarin allemaal misgaat, hoe kun je dan zelfs het eten van een minimale hoeveelheid vlees, nog voor jezelf verantwoorden? Waaróm eten we vlees?

Waarom eten we vlees?  

  1. We vinden vlees al vanaf de geboorte lekker, net als calorierijk voedsel. Dat stamt uit onze jager-verzamelaar-tijd: we zijn als 300.000 jaar omnivoren. We zijn geprogrammeerd om het lekker te vinden, de spieren van dieren en mensen zijn ongeveer hetzelfde, en de dierlijke eiwitten passen dus heel goed bij wat we nodig hebben. Je hoeft er ook maar relatief weinig van te eten, in verhouding tot eiwitten uit bonen en aardappels.  
  2. Het zit in onze cultuur, dat maakt het lastig te veranderen tenzij je opgroeide in een vegetarisch gezin. Het veranderen van een ‘traditie’ wekt veel weerstand op.
  3. De industrie maakt er reclame voor, een receptenblad als Allerhande is gewoon een reclamefolder. Daarnaast is er de ‘lokworst’ – dat was vroeger de leverworst die ver onder kostprijs werd verkocht om zo mensen naar de winkel te lokken. Inmiddels hebben we de ‘kiloknaller’. De boeren worden uitgeknepen en moeten wel naar intensivering.
  4. De fastfood-ketens draaien allemaal om vlees, en om deze van goedkoop vlees te voorzien werd de vleesindustrie, de intensieve veehouderij, opgezet. Deze fastfood-trend startte in de VS.
  5. In Europa hadden we het landbouwbeleid. Na WO2 was er vrijwel niets meer te eten in Europa en moest er zo snel mogelijk weer genoeg voedsel worden geproduceerd. Sicco Mansholt, van huis uit boer, was van 1945 tot 1958 minister van Landbouw en daarna tot 1972 Europeeslandbouwcommissaris. Hij schaalde de vlees- en zuivel-productie op.
  6. Dit leidde tot de vleeslobby: ook al ontstonden er boterbergen en melkplassen, de boeren bleven subsidie krijgen. Zelfs Mansholt vond dat we waren doorgeschoten.

We eten steeds méér vlees

En doorgeschoten waren we zeker: we zijn tussen 1950 en 2025 wereldwijd 7x zoveel vlees gaan eten. De wereldbevolking verdrievoudigde, dus per persoon 2x zoveel. En de trend neemt nog steeds toe, ondanks mooie verhalen over vleesschaamte en flexitariërs.   

In 1972 verscheen het rapport Grenzen aan de groei, en sindsdien is er meer aandacht voor de impact van vleeseten op het milieu. Desondanks eten we nu veel meer vlees dan toen. In de jaren 80 ging het meer over dierenleed. Meer mensen werden vegetariër. En zo ontstond de flexitariërs-paradox: steeds meer mensen zeggen minder vlees te eten, en toch gaat de vleesconsumptie omhoog. Waarschijnlijk omdat mensen minder vaak vlees eten, maar wel meer per keer, en hun vleessnacks (bitterballen!) vergeten. ‘Minderen zit meer tussen de oren dan tussen de tanden.’

Dierenleed

Het volgende deel gaat over Dierenwelzijn. Blijkbaar vinden we het dierenleed van de grote veebedrijven en de slachthuizen nog niet erg genoeg. Weten we wel hoe het daar aan toegaat? Er zijn normen voor wat je mag afknippen, afzagen en hoe je mag doodmaken. Staarten afknippen en dergelijk mag dus. Andere zaken, zoals schoppen, verwaarlozing, uithongeren zijn ontoelaatbaar. De NWA ziet daarop toe, maar heeft nauwelijks geld en te weinig personeel. Inspectie gebeurt minder dan 1x per 10 jaar, en dan nog aangekondigd. Is het in totaal, toegestaan of gedoogd, wel diervriendelijk? Hoe gaan we eigenlijk met dieren om?  

Dieren zijn ondergeschikt aan mensen

De verhouding dieren – mensen is al eeuwen onderwerp van discussie. Aristoteles meende dat alleen de mens kon plannen en doelen kon stellen, rationaliteit had. Dus mogen wij plannen maken voor de ‘redeloze’ dieren en ze inzetten voor onze doelen. Intellectuele capaciteit was de maatstaf voor de hiërarchie. Descartes en Kant stelden dat dieren geen zelfbewustzijn hadden, en dus een gebruiksvoorwerp waren. Rousseau stelde dat dieren wél een gevoelsleven hadden, en dat we ze dus goed moesten behandelen. Bentham, stelde dat we als uitgangspunt het vermogen om pijn te lijden moeten nemen, niet de intelligentie. Baby’s zijn toch ook geen gebruiksvoorwerp! Inmiddels weten we dat dieren gevoelens en een zekere mate van intelligentie hebben. En veel dieren hebben bewustzijn! Het gevoelsleven van vissen wordt nog steeds erg onderschat, mede omdat ze geen mimiek hebben. Maar ze zijn wel degelijk intelligent! Varkens zijn zo slim als een 4-jarige peuter.

Carnisme

Vleeseters hangen de ideologie van het Carnisme aan, wat onderscheid maakt tussen consumptie-dieren en knuffeldieren. Niet alleen onderscheiden we soorten dieren (in elk land weer anders!) , maar er zijn ook gradaties leed wat we nog wel en niet meer acceptabel vinden. De supermarkten doen erg hun best om ons stukje vlees er zo neutraal mogelijk te laten uitzien: in niets herken je het dier. We kunnen ontkennen dat we een dier eten. En we zien het geweld dat we een dier aandoen ook niet: net als op straat poepen, en seks, is geweld uit het straatbeeld verdwenen, we hebben geweld uitbesteed aan soldaten en slachters, buiten beeld. En we mógen het ook niet zien, je komt niet binnen bij een intensieve boerderij.

Een beter leven door Beter Leven?

De Beter Leven sterren, ontwikkeld door de Dierbescherming, geven de mate van diervriendelijkheid in de veehouderij aan. Hierdoor is het welzijn ietsjes verbeterd. Maar hoeveel? Vleesvarkens met 1 ster krijgen 1,25 m2 in plaats van 0,8 m2, ze mogen niet naar buiten en hun staart wordt afgebrand. Vleeskippen staan met 12 op 1 m2, in plaats van met 18. Er is ook een kleine uitloop, maar het is te druk om de uitgang te vinden. Vergelijk dat eens met het ‘normale leven’ van een kip: ze is zonaanbidder, wroet met haar snavel in de grond, leeft in het bos, zit hoog in de bomen.

Wat mag er nog meer van Beter Leven? Koeien en geiten worden onthoornd, om te voorkomen dat ze elkaar in de krappe stallen verwonden. Kippen leven zo dicht op elkaar en krijgen daar zoveel stress van dat kannibalisme een reëel gevaar is. Dat wordt beheerst met snavelkappen: de punt wordt verwijderd. Varkens worden gecastreerd omdat anders bij een heel klein percentage ervan het vlees niet zo lekker smaakt.

Zuivel, eieren en vis

Dan maar vegetariër worden? Geen vlees, alleen zuivel en eieren? Dan ben je óók verantwoordelijk voor dierenleed. Melk van de koe gaat niet naar de kalfjes, want die worden juist bij de koe weggehaald. Melkkoeien hebben een beroerd leven, ze worden voortdurend zwanger gehouden. Als ze zeven jaar oud zijn, zijn ze op, terwijl ze in natuurlijke staat wel 20 jaar kunnen worden. De mannelijke kalfjes worden na 8 maanden geslacht. Van de kippen is de productie ook opgevoerd: natuurlijk is 15 eieren per jaar, een legkip legt er 300. Kuikentjes die geen vrouwtje zijn worden afgemaakt.  

En dan de vis. Vissen lijden óók pijn, ze stikken aan boord van de trawler. Voor kweekvissen is het leven ook geen pretje: teveel in een kooi, supersmerig water. Ze kunnen hun natuurlijk gedrag niet vertonen, en worden depressief en agressief.

Milieuleed

Het volgende deel gaat over het effect op het milieu. Kort gezegd: vleeseten is slecht door het landgebruik (voor voer) en uitstoot, maar ook door waterverspilling, energieverspilling en vervuiling. Er worden enorme hoeveelheden bomen gekapt voor soja-plantages, en mangrovebossen gekapt voor viskweekvijvers. Op die soja-plantages worden bestrijdingsmiddelen gebruikt, die de bodem en het water vervuilen, en ook het gewas van de buren verpesten.

Maar: of de koe nou soja eet, of jijzelf, dat maakt toch niet uit? Toch wel. 76% van de geproduceerde soja wordt gebruikt voor veevoer, 7% voor mensenvoer, 17% voor cosmetica en dergelijke. 1 kg biefstuk kost 25 kg voer, 1 kg kipfilet 9 kg voer. Plofkip? 1 kg op 1,2 kg voer, wel milieuvriendelijker dus maar bepaald niet diervriendelijker. Voor wat we in Nederland opeten, is 3x ons eigen landbouwoppervlak nodig, we gebruiken dus oppervlak in Brazilië etc. voor ons voedsel.

Natuurlijk hebben we het mest-probleem, door de intensieve veeteelt. Er zit ammoniak en stikstof in mest, en de koeien produceren ook nog het broeikasgas methaan, in hun mest en óók in de scheten en de boeren. Visvangst kost olie. Verder is er sprake van overbevissing, de Middellandse Zee is inmiddels zo goed als leeg. Voor 1 kg kaas is 10 liter melk nodig, plus de energie voor het rijpen. Het is nog onduurzamer dan kip.

Gezondheidsleed

Maar hebben we geen vlees nodig voor onze gezondheid? Nou, bewerkt vlees (gerookt, gezouten, conserveringsmiddelen) is slecht, want kankerverwekkend. Rood vlees geeft een hoger risico op beroerte, diabetes 2, darmkanker en longkanker. Maar rood vlees heeft ook positieve punten, vandaar het advies van de Gezondheidsraad om niet meer dan 200 gr per week te eten, en meer voedingsstoffen uit plantaardige producten te halen. (Gezondheidsraad update van 2025-ESC).

Vis dan? Vette vis is gezond door de vetzuren, maar weer slecht door de microplastics en zware metalen als kwik. Eet het 1x per week. En zuivel? Magere zuivel is goed, eet verder alleen max. 30+ kaas of hüttenkäse. Max. 1 ei per dag.

Is een vleesloos dieet gezonder ? Hier draait het om wat er juist niet in zit. IJzer bijvoorbeeld, de plantaardige variant nemen we slechter op. En vitamine B12. Grappig: in vlees zit niet ‘vanzelf’ meer B12, boeren roeren supplementen door het veevoer. Dan kun je net zo goed dat supplement zélf slikken.

Wat gaan we dan eten?

Voor de planeet is een vegan dieet het best, en dat is ook het diervriendelijkst. Maar een heel klein beetje dierlijk eiwit zou kunnen, van bijvoorbeeld dubbeldoelkoeien, die gras eten op gronden waar geen ander (eetbaar) gewas wil groeien. Dan kom je uit op: veel groente, fruit, peulvruchten en volkoren granen, en per week 100 gr rood vlees, 200 gr kip, twee eieren, en 250 gram zuivel.

Systeemverandering

Hoe nu verder? We moeten het systeem veranderen en niet individuen de maat nemen. Dus: het makkelijker maken om géén vlees te eten. En anderen inspireren een ander dieet te volgen. Die systeemverandering is misschien niet makkelijk, maar er is al wel enig ongemak. Met een slimme keuze-architectuur kunnen we veranderen hoe we bijna gedachteloos keuzes maken. Plantaardig moet dan de norm zijn, de standaard keuze, makkelijker, goedkoper. Niet zeggen: vegetariërs willen bepaalde dingen uit een gerecht niet, maar vleeseters willen iets extra’s bij een gerecht.

En de smaak, het genot? Vlees heeft umami, dat hartige. Dat vind je ook in paddenstoelen, aardappels, uien, tomaten, Parmezaanse kaas. En Teun’s tip is: kook vaker uit de landenkeukens die al veel vegetarische gerechten hebben, zoals India, Griekenland, Turkije.

Dieren zijn ook mensen? Nou nee, dat lijkt me niet, maar zeker niet mínder dan mensen.  

Mijn evaluatie van Dieren zijn ook mensen

Nu las ik al best veel over dierenleed, de intensieve veehouderij en vegetarisch eten, maar toch wist dit boek, de opvolger van De mens is een plofkip, mij te verrassen. Ten eerste door de vrij genuanceerde boodschap, die wordt versterkt door Teun’s eigen ervaringen met vlees eten, terwijl hij weet welk dierenleed ermee gepaard gaat en hoe slecht het is voor het milieu. Ten tweede door de breedte van onderwerpen, terwijl het toch een compact boek is. En natuurlijk vond ik het leerzaam, de gezondheidsaspecten van wel, geen en minder vlees eten leverden toch wat nieuwe inzichten op, zoals waarom vlees eten bijna letterlijk in onze genen zit.  

Teun maakt gebruik van wetenschappelijke stukken, o.a. van de Gezondheidsraad en The Lancet, maar put ook uit eigen ervaringen. Zijn verhaal over de mobiele slachter in Portugal doet je enerzijds gruwen, anderzijds waarderen hoe álles van een dier wordt opgegeten. Dit is een goede zet, ook Michael Pollan’s The Omnivore’s Dilemma laat je de belevenissen van de auteur meebeleven, en is tegelijkertijd grappig en schokkend. Ook heeft Teun interviews gehouden met diverse experts op dit gebied.

Zijn boek is eigenlijk nét te vroeg uitgekomen, met alle recente heisa over de nieuwe Schijf van Vijf. Want nee, die is niet alleen gebaseerd op wat beter is voor de aarde, maar juist ook op nieuwe inzichten in wat goed en slecht is voor ons, welke hoeveelheden goed zijn, en wat teveel is. Ik denk dat zijn betoog nu wel weer een paar jaar meegaat, want niet alleen worden de voedingsadviezen niet zo vaak aangepast, ook het dierenleed wordt niet zo snel minder. Helaas.  

De verschillende invalshoeken, filosofie, cultuur, historie, dierenleed, milieu, gezondheid, geven een goede structuur aan het boek. De eerste drie slagen er ook in om je een beter gevoel te geven: ik ben geen slecht mens, dit is zo gegroeid. De laatste drie geven voldoende argumenten om te minderen. Teun deelt zijn dilemma’s en zijn cognitieve dissonantie: hoe kan het zijn dat ik zó geniet van vlees, terwijl ik alle nadelen van vlees eten ken. Teun kent al die nadelen beter dan de meeste Nederlanders, dus is zijn twijfel heel herkenbaar en zijn oplossing (minder vaak, minder veel) heel zinnig.

Het boek is goed verzorgd, maar heeft geen illustraties, tabellen of figuren. Ik las het eBook in zwart-wit. Teun’s schrijfstijl is leuk, beetje cynisch wel. Af en toe vond ik het boek iets te kort bij een onderwerp stilstaan, maar dan googelde ik wat.  

Must Read? Op zich niet, maar zó dun en zó toegankelijk dat je eigenlijk geen excuus hebt om het niet te lezen.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Dieren zijn ook mensen duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
  • of uit een minibieb!

Koop Dieren zijn ook mensen duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Maatschappij | Tags: , , | Plaats een reactie

Recensie: Chimpanseepolitiek – herkenbaar

Geplaatst op 5 mei 2026 door estroocloeck

Pareltje of oud papier? Dat is de vraag als ik weer eens een klassieker, of gewoon een oud boek lees. Chimpanseepolitiek van Frans de Waal is zo’n oud boek, het stamt oorspronkelijk uit 1982 en is door hem in 1999 herschreven met toevoeging van meer recente wetenschappelijke inzichten. Het geeft een bijzonder inkijkje in machtsuitoefening bij chimpansees, én in wat ook bij ons in de genen zit. Pareltje!

Het boek is een fascinerend verslag van een strijd om de macht binnen een groep chimps in Burger’s Zoo, waarbij de drie alfa-mannen ieder een eigen persoonlijkheid hebben en daarmee ook een andere manier om aan de macht te komen, en te blijven. Coalitievorming speelt een belangrijke rol. Maar ook de invloed van de vrouwen en kinderen is van belang, de dominantste man krijgt niet altijd het meeste respect (maar wel de meeste seks). Veel zwart-wit foto’s illustreren belangrijke gebeurtenissen, leuk!

Het natuurboek Chimpanseepolitiek …

… begint met uitleggen wat de voordelen én nadelen zijn van een onderzoek in een dierentuin, in plaats van in het wild. Het nadeel is natuurlijk dat je niet zeker bent of de chimps wel natuurlijk gedrag vertonen. De troep is relatief klein, de vegetatie een versimpelde afspiegeling van een tropisch regenwoud. Het voordeel is dat de onderzoeker ál het gedrag kan waarnemen, en er zo een lijn in kan ontdekken. Veel onderdelen van dit gedrag zijn ook in het wild waargenomen, en Frans refereert regelmatig naar onderzoek van o.a. Jane Goodall in Gombe.

Is Puist lesbisch?

In het begin van het boek omschrijft Frans de persoonlijkheden van de verschillende chimps. Ik lachte hardop bij de beschrijving van Puist. Dat is een volwassen vrouw ‘die buitengewoon zwaar is gebouwd. Ze loopt en staat stoer. [….] Ook in seksueel opzicht wijkt Puist af: ze weigert te paren.’ Elke maand heeft ze de genitale zwelling, maar mannen hoeven daar niet in de buurt te komen. Ze masturbeert, als enige in deze groep. ‘Ze gedraagt zich lesbisch, als een andere volwassen vrouw een genitale zwelling vertoont, kan het gebeuren dat Puist haar voor een seksueel contact uitnodigt.’ Ook is ze soms betrokken bij het ‘regelen’ van het seksuele contact tussen de mannen en de vrouwen. Ze kan zich aansluiten bij mannen die een paar-poging verstoren, of het zelfs opnemen voor een vrouw die een paring weigert. Frans’ team noemt Puist daarom soms ‘de bordeelhoudster’.

Puist is ook achterbaks, ze heult vaak met de mannen tegen de vrouwen. Laaggeplaatste vrouwen zijn doodsbang voor haar. Soms doet ze alsof ze zich wil verzoenen, en als een andere vrouw dan dichtbij komt, grijpt Puist haar. Dit postuur en gedrag wordt ook in het wild waargenomen: bij Jane was dit Gigi, deze was steriel. Het verschil tussen de twee is dat Gigi wél seks met de mannen had, en dat Puist niet steriel was, ze kreeg later kroost, Ponga, van (waarschijnlijk) Nikkie. Nikkie hield heel lang aan en op een gegeven moment zwichtte Puist.

Gorilla adopteert Roosje

Het verhaal van vrouw Gorilla, die steeds maar kinderen krijgt die na een paar weken doodgaan, is erg ontroerend. Ze heeft waarschijnlijk te weinig melk. Frans team doet een proef met haar: ze laten haar een moederloos chimpje, Roosje, adopteren en met de fles voeden. Na een paar weken geeft Gorilla zelf ook spontaan melk. Roosje is het eerste dier ter wereld wat door een soortgenoot met de fles is grootgebracht. Oké, heeft niets met natuurlijk gedrag te maken, maar in zekere mate toch wel, want Gorilla begrijpt het principe snel, en trekt de speen snel uit het mondje als Roosje zich verslikt, zonder dat dit haar was geleerd. Nu kan ze ook haar eigen kinderen, die na de adoptie geboren worden, met de fles grootbrengen. De melkproductie én het humeur van Gorilla gaat er ook op vooruit, ze heeft jaren een depressie gehad.  

Vechtpartijen bij mannen en vrouwen

Tussen de drie alfa-mannen wordt regelmatig gevochten, en ook vechten de mannen met de vrouwen. Er is echter wel een verschil: mannen hebben gevaarlijke hoektanden, vrouwen niet. Als mannen onderling vechten gebruiken ze hun hoektanden, tegen de vrouwen alleen de snijtanden, en voornamelijk gebruiken ze dan hun handen en voeten. Vrouwen bijten veel meer, maar de snijtanden zijn niet zo gevaarlijk. De vechtpartijen tussen mannen hebben regels: de mannen beheersen zich. Ze bijten alleen naar ledematen. Snelheid en behendigheid is even belangrijk als kracht. Tussen de gevechten door leven ze samen en werken ze samen, in het wild jagen ze samen en strijden tegen hun buren. Dit zien we niet bij de andere mensapen (gorilla’s, orang-oetangs en bonobo’s).   

Wie wordt de dominante chimp?

Wie wordt de dominante man, de sterkste? Die de gevechten wint? Dat blijkt niet zo te zijn: er vinden binnen enkele weken drie gevechten plaats tussen Yeroen, die dan de dominante man is, en Luit, de uitdager. In het eerste gevecht valt Yeroen aan, Luit vecht niet terug. In het tweede gevecht bijt Luit wél terug. In het derde gevecht is Luit de aanvaller en de winnaar. Qua onderlinge sterkte zal er geen verschil zijn geweest bij de drie gevechten. Er lijkt een verschil te zijn ontstaan in de sociale statusverhoudingen. Luit heeft de steun van de groep gekregen. De rivalen ontlenen hun zelfvertrouwen aan de sociale atmosfeer. Als een voetbalclub, die thuis beter speelt dan uit! Tussen de gevechten door vlooien Yeroen en Luit elkaar, dit haalt tijdelijk de spanning uit de lucht.

Er waren niet twee, maar drie alfa-mannen, en de coalitievorming in de dominantiestrijd was voor Frans goed te volgen. Naast Yeroen en Luit, was daar Nikkie, die ná Luit de dominante werd, met steun van Yeroen. Het is grappig om te lezen hoe Nikkie zorgt dat hij die steun houdt, een beetje verdeel-en-heerspolitiek bedrijft. Bijzonder is dat ook ná de machtsovername door Nikkie, Yeroen de meeste achting van de groep krijgt, tot wel 2 jaar ná de machtsovername.

Hoe wordt de hiërarchie bepaald?

Er is verschil tussen de geslachten als het gaat om hiërarchie. Bij de mannen wordt dominantie dus bepaald door coalities. Bij de vrouwen geven persoonlijkheid en leeftijd de doorslag, het is gebaseerd op respect. Conflicten tussen vrouwen zijn zeldzaam. De alfa-vrouw in de groep was Mama, en dit bleef jarenlang stabiel. Bijzonder is dat vrouwen dingen kunnen afpakken, of zitplaatsen kunnen inpikken van mannen, dat wordt getolereerd. Waarom? In ruil voor seksuele gunsten of politieke steun? Respect?

Seks

Een leuk en beeldend beschreven hoofdstuk gaat over die seksuele gunsten. De dominante man paart 2x zoveel als de twee andere mannen samen. Nikkie spant samen met Yeroen tegen Luit voor de macht, maar gebruikt Luit om te zorgen dat hij meer kan paren dan Yeroen, coalitievorming voor seks dus. Als Nikkie een andere man ziet paren, gaat hij erop af om de paring te verstoren. Maar als Luit wil paren, gaat hij eerst uitgebreid Nikkie vlooien, loopt op een vrouw af, steekt vragend zijn hand uit naar Nikkie, gaat Nikkie weer vlooien, loopt weer naar de vrouw toe, en mag dan ongestoord paren. Vlooien om toestemming voor seks te krijgen duurt 2x zo lang als gewoon vlooien. En ook Nikkie vraagt af en toe toestemming aan de andere twee mannen.

Chimpanseepolitiek en menspolitiek

Aan het eind van het boek gaat Frans in op de overeenkomsten met menspolitiek. Uit sociaal-psychologisch onderzoek blijkt dat mannen aan uitbuitende politiek doen, willen winnen, strategische coalities vormen. Vrouwen doen aan inschikkelijke politiek, gaan voor persoonlijk contact en vormen coalities met mensen die ze aardig vinden. Statistisch gezien dan, er zijn natuurlijk uitzonderingen. Dit lijkt erg op wat we bij de chimps zien, terwijl daar de krachtsverschillen tussen mannen en vrouwen een grote rol zouden kunnen spelen, en bij ons minder. Maar politiek bedrijven is onderdeel van de evolutionaire erfenis die we met de chimps delen.

Politiek bestaat ook in ons dagelijks leven, op vergaderingen, in ons gezin. Dat is niet zo heel evident, omdat we onze bedoelingen goed kunnen camoufleren, we praten over onze idealen, niet onze persoonlijke machtsmotieven. Chimps tonen deze motieven open en bloot. Er is ook niets om je voor te schamen, hiërarchie geeft samenhang aan de groep, het is democratisch. Het machtsevenwicht wordt dagelijks op de proef gesteld, en als het te zwak is, zal het vernieuwd worden. Chimps en mensen zijn politieke dieren.

Mijn evaluatie van Chimpanseepolitiek

Het blijft leuk én leerzaam om te lezen over het gedrag van onze naaste verwanten. Na twee boeken van Jane Goodall en twee van Frans de Waal heb ik daar nog lang geen genoeg van. Uit de herkenbaarheid van het gedrag is heel goed af te leiden wat bij ons in de genen zit, en wat in de opvoeding en omgeving. Wat me met name trof is het verschil in coalitievorming tussen mannen en vrouwen, in beide soorten. Mannen willen macht, vrouwen stabiliteit. Bijzonder toch dat dit genetisch bepaald blijkt.

Frans beschrijft alles wat er gebeurt in zeer veel detail, je ziet het voor je! Dat de chimps zoveel verschillende persoonlijkheden hebben vond ik erg interessant, zelfs tussen de drie alfa-mannen zie je dat. Wat een enorm werk is dit geweest, jarenlang observeren en elke kleine handeling vastleggen en analyseren. Ik was afgelopen jaar ‘op bezoek’ bij chimps in het wild, en zelfs als ze liggen te slapen na het eten zie ik nauwelijks verschil tussen de een en de ander.  

Het is een populair wetenschappelijk boek, heel goed leesbaar als je niets van chimps afweet, en toch wetenschappelijk verantwoord, met objectieve beschrijvingen van wat men ziet, en welke onderzoeken wat uitwijzen aan de ene kant, plus duidelijke subjectieve interpretaties van gedrag aan de andere kant. Toen het uitkwam, in 1982, waren de collega-primatologen lyrisch. Het boek is erg leuk uitgevoerd, met zeer veel foto’s in zwart-wit van alle chimps (denk ik) en veel van de beschreven situaties. Je gaat je makkelijk vereenzelvigen met sommigen van hen. Ik vond maar een paar typo’s, het is redelijk goed verzorgd. Het boek werd na Frans’ overlijden in 2024 opnieuw uitgegeven.

Het onderzoek wordt chronologisch verteld, zodat de ontwikkelingen, en oorzaak-gevolg goed te volgen zijn. Door de namen van afstammelingen met de eerste letter van de moeder te laten beginnen, zijn de familieverbanden ook steeds duidelijk. Puist kreeg Ponga, Mama kreeg Moniek, Franje kreeg Fons.

FOMO? Misschien wel, dan begrijp je onze eigen politiek wat beter. En ook heeft het een zeer hoge rating bij Goodreads: 4.27

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd 0, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Chimpanseepolitiek duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus;
  • of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

Koop Chimpanseepolitiek (2024) duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in natuur | Tags: , , , | Plaats een reactie

Familie: ‘nicht’ Lois P. Frankel

Geplaatst op 30 april 2026 door estroocloeck

Ken je dat? Dat je filmacteurs zó vaak een goede rol ziet spelen dat je naar ál hun films wilt? Dat je álle wedstrijden van je favoriete sporter wilt zien? En dat je ze volgt op sociale media? Dat ze voelen als familie? Dat heb ik nu met mijn favoriete auteurs. Ik lees al hun boeken, zonder op de recensies te wachten.  Ik volg ze op social media en lees hun nieuwsbrieven. Ze zijn familie, mijn bureau staat vol met hun foto’s! Ik stel elke maand een familielid aan je voor. Deze maand: mijn ‘nicht’ Lois P. Frankel.

Waar schrijft ‘nicht’ Lois P. Frankel over? 

‘Nicht’ Lois P. Frankel schrijft over diversiteit, of eigenlijk: hoe je als vrouw sneller carrière maakt, niet over je laat lopen, krijgt wat je verdient. Het grootste deel van haar boeken is gericht op de zakelijke omgeving, maar in een paar komen ook privé-zaken aan de orde. De 4-delige ‘Nice Girls’ serie is wereldwijd bekend. In latere jaren schreef ze twee historische boeken, non-fictie over wijze oude vrouwen en fictie over Amelia Earhart.

Heeft ‘nicht’ Lois andere zakelijke activiteiten?

‘Nicht’ Lois is oprichter van en hoogste baas bij Corporate Coaching International, een adviesbureau dat zich richt op individuele coaching op het gebied van vrouwelijk leiderschap en het geven van keynotes. Natuurlijk is ze zelf ook spreker.

Verder heeft in 1986 ze stichting MOSTe opgericht: Motivating Our Students through Experience, een vrijwilligersorganisatie die zich richt op meisjes uit achtergebleven buurten in Los Angeles. Door mentoring worden de meisjes geholpen met hun HBO-opleiding en leren ze zelfvertrouwen, ambitie en hoe sociale verandering in gang te zetten.

Een ander initiatie van ‘nicht’ Lois is de Bloom Again Foundation, opgericht in 2008. Hiermee worden meisjes en vrouwen die medische problemen hebben, geholpen met geld en zorg. Lois begon hiermee nadat ze zelf geopereerd was voor borstkanker.

Wat valt er nog meer over ‘nicht’ Lois P. Frankel te vertellen?

Lois is in 1953 in New York geboren. In 1973 studeerde ze af in Onderwijs en Psychologie aan de State University van New York. Lois vertelt vaak dat haar moeder best haar studie wilde betalen, maar alleen als ze docent zou worden (haar vader vond een studie helemaal niet nodig), terwijl Lois zelf graag psycholoog wilde worden. Met die dubbelstudie voldeed ze aan de verwachtingen van haar moeder én die van haarzelf, hoewel ze formeel nooit docent werd.

Van 1975 tot 1985 werkte ze als Equal Employment Opportunity Specialist bij de Atlantic Richfield Company, een Fortune 10 oliemaatschappij. Ze promoveerde in 1985 op Counseling Psychologie aan de University of South California. Toen wilde ze haar kennis gebruiken binnen een andere afdeling van personeelszaken bij Atlantic. Maar nee, de bazen zeiden: je doet het prima waar je nu zit, blijf daar maar. En Lois dacht, ja ho eens even, ik heb niet zo hard gewerkt om er niets mee te doen! Ze had een prima baan, en was zeker niet ongelukkig, maar groei zat er niet in. Dus vertrok ze.

Ze ging als zelfstandig psychotherapeut aan de slag in hartje Los Angeles, want daar hadden ze dat nog niet én ze kon met ‘gewone’ mensen werken. Maar na een jaar had ze er genoeg van, ze miste het zakenleven. En toen werd ze zomaar gevraagd om iemand zakelijk te coachen. Mmm, kan ik dat wel, nog nooit gedaan. Maar ze sprong in het diepe, en dat was dat. Ze werd business coach. In 1986 richtte ze haar adviesbureau Corporate Coaching International op.

‘Nicht’ Lois vertelt graag dat ze veelschrijver is geworden doordat ze als kind veellezer was. Ze las Little Women, Annie Oakley, Nancy Drew, en Cherry Ames. Ze wilde schrijfster worden! Maar op de middelbare school kreeg ze belangstelling voor psychologie en werd psychoanalytica. De schrijfpassie bleef echter bestaan: in 1991 schreef ze haar eerste boek, Women, Anger & Depression.

Inmiddels heeft ze een serie ‘Nice Girls’ boeken. Maar wat is er mis met aardig zijn, werd haar eens gevraagd? Niks, zegt Lois. Het is nodig voor succes, maar alleen aardig zijn is niet genoeg. Nice girls .. was trouwens een titel die ze niet zelf verzonnen heeft, ze noemde het eerste deel zelf ‘Quit Being A Girl’, met het idee dat je de meisjesachtige dingen uit je kinderjaren moet afleren. De uitgever veranderde het, en nu ligt de nadruk op Nice in plaats van op Girl. (Een ander boek gaf ze de titel: The Nice Girls’ Guide to Telling People To Go To Hell So They Look Forward To The Trip, en ook die titel werd veranderd, dat is Nice Girls Don’t Speak Up geworden). Inmiddels is ze in de 70, maar nog steeds aan het werk en nog steeds aan het schrijven! In 2026 heeft ze net weer haar bestseller Nice Girls Don’t Get The Corner Office herzien, dit is de derde update inmiddels.

Gedurende haar carrière reisde ze de wereld over, en werd gegrepen door fotografie. Ze heeft lange tijd een website gehad waarop die foto’s te zien waren. Ze is nog steeds veellezer, tegenwoordig leest ze graag ‘true crime’, zoals Ann Rule en Patricia Cornwell. Ze woont in Pasadena, Californië.

Welke boeken schreef ‘nicht’ Lois P. Frankel?

‘Nicht’ Lois schreef tussen 1991 en 2020 10 boeken. Ik las er 3 van: alledrie uit de ‘Nice Girls’ serie.

Nice girls don’t get what they deserve (2025) – Nice Girls Just Don’t Get It (2011)

Uit mijn recensie: Het nieuwe boek van de auteur van Nice girls don’t get the corner office, zo prijst uitgever Meulenhof Nice girls don’t get what they deserve van Lois P. Frankel aan. Inderdaad, deze vertaling is van 2025, het origineel uit 2011. Desondanks zijn de meeste van de 99 tactieken nog steeds relevant, ik stak er best wat van op. Het boek gaat over werk én privé, met een aantal verschillende thema’s. Communicatie is veruit de belangrijkste, maar handelen in overeenstemming met je waarden heeft ook een plek gekregen. De vele voorbeelden van situaties, al dan niet verzonnen, vond ik (nog steeds!) erg herkenbaar. Lees mijn recensie | Koop bij Libris

Nice girls don’t get rich (2022) – Dezelfde titel Engelstalig (2005)

Dit boek las ik niet, met mijn achtergrond dacht ik wel genoeg van het onderwerp te weten. Flaptekst: Als je geen waardevolle bezittingen hebt, je geld niet investeert en laat verstoffen op een spaarrekening, of als je nooit onderhandelt over je salaris, dan is de kans groot dat je (nog) niet rijk bent. Zonder dat je je ervan bewust bent verhinderen patronen die je als nice girl hebt geleerd je nu om de sterke onafhankelijke vrouw te worden die je in je hebt. Met hetzelfde openhartige advies dat Nice girls don’t get the corner office tot een bestseller maakte, leert Lois P. Frankel via 75 financiële adviezen vrouwen te laten krijgen wat ze verdienen. Koop bij Libris

Nice girls don’t speak up (2021) – Nice Girls Don’t Speak Up or Stand Out (2020)

Uit mijn recensie: Mansplaining, manterrupting, manterpretation en bropriation, wie ken het niet? En hoe kom je ervan af? Ik was erg gecharmeerd van Lois P. Frankel’s bestseller Nice girls don’t get the corner office, en dus las ik onlangs de opvolger: Nice girls don’t speak up uit 2020, vertaald in 2021. Het concept is hetzelfde: zo’n 100 tips, ditmaal over de communicatie van vrouwen, met voorbeelden hoe het niet en wél moet. Nuttig! Want, denk je dat je alles al wel eens gelezen hebt, dan tóch zul je hiertussen weer wat nieuws, wat onverwachts aantreffen. Daarbij zijn alle voorbeelden zó herkenbaar, dat het je een hart onder de riem steekt: nee, je bent niet de enige die dit meemaakt, en nee, het is niet normaal. Lees mijn recensie | Koop bij Libris

Nice girls don’t get the corner office (2018) – Dezelfde titel Engelstalig (2004-2018-2026)

Dit boek werd in 2004 vertaald onder de titel ‘Opzij, opzij, opzij. De 2018 vertaling is gebaseerd op de herziene editie. Uit mijn recensie: Uitstekend boek met honderden tips hoe je als vrouw je gedrag kunt veranderen om meer kans te maken op die promotie. Vind je dat oppervlakkig, wil je authentiek zijn op je werk? Dan vind je in Nice girls don’t get the corner office van Lois P. Frankel uit 2018 toch een aantal ‘fouten’ waarvan je je waarschijnlijk niet eens bewust bent en die je wèl wilt veranderen. Goed voor je carrière! Lees mijn recensie | Koop bij Libris

Alternate Flight Plan: The Lost Diary of Amelia Earhart (2018)

Ik las dit boek (nog) niet, het is niet in het Nederlands vertaald. Flaptekst: The mystery surrounding what really happened to Amelia Earhart has finally been solved! Eighty years after the disappearance of the world’s most famous and beloved aviator, the discovery of a diary documenting her life from 1937 – 1971 was discovered in a small town in Indonesia. Meticulous research, interviews, and verification of details contained in the diary confirm its authenticity. Shared with the public for the first time, not only does it reveal why Amelia chose to live her life in obscurity, it’s also a lesson to women everywhere that with courage you can be the navigator of your own life. Kan niet besteld worden.

Ageless Women, Timeless Wisdom (2016)

Ik las dit boek (nog) niet, het is niet in het Nederlands vertaald. Flaptekst:Beautifully photographed and illustrated, here is a precious record of our women’s reflections and takeaways on lives well-lived that is sure to be passed from grandmother to daughter to granddaughter. Throughout history, the image of “wisdom” is exclusively portrayed by God, Socrates, Confucius, Merlin, the aging college professor. Where are their female counterparts? The wisdom of older women is indisputable. Having lived decades raising children, caring for husbands, creating “nests” from which progeny fly out of to be productive members of society, and often being forced to observe more than participate in the events around them, older women have unique insights that help future generations not only to survive but also to thrive. Koop bij Libris

See Jane Lead  (2007)

Ik las dit boek niet, het is ook niet in het Nederlands vertaald. Flaptekst: The workplace is changing. From the boardrooms to non-profit organizations to the military, the typical male management style is now obsolete. There is a new generation of employees who reject hierarchical leadership and respond to the behaviors and characteristics that women traditionally exhibit. In other words, the time for women to take charge is now! In See Jane Lead , Dr. Frankel provides a blueprint for women who want to tap their natural leadership abilities and manage with greater ease and confidence in the business world, on the soccer field, at home, and beyond. Koop bij Libris

Stop Sabotaging Your Career (1998-2007)

Ik las dit boek niet. Het is niet in het Nederlands vertaald. Flaptekst: From entry-level employees to senior executives, no one is exempt from career derailment. According to Lois Frankel, the most common sources of unexpected changes in career momentum are not your shortcomings but your strengths–an overdependence on the exceptional abilities that contributed to past success. It is the employee who exhibits the widest array of technical and interpersonal capabilities who will rise to the top. Dr. Frankel has identified the eight most effective strategies for overcoming career obstacles and becoming an invaluable member of any work environment. Originally published as Jump-Start Your Career (1998). Koop bij Libris

Overcoming Your Strengths (1997)

Ik las dit boek niet. Het is niet in het Nederlands vertaald. De omschrijving lijkt zóveel op Stop Sabotaging, dat ik me afvraag of dit niet hetzelfde boek is. Flaptekst: This unique self-improvement program by a dynamic corporate consultant and coach offers advice to help successful people stay successful in an age of corporate downsizing and career anxiety. Niet meer te bestellen.

Women, Anger & Depression (1991)

Ik las dit boek niet. Het is niet in het Nederlands vertaald. Flaptekst:This book is about empowerment. It is about fulfilling your needs, dreams, and aspirations without being trapped by feelings that society has taught you to ignore. If you: *Fear that expressing your feelings will upset others, *Allow others to decide what’s best for you, *Are not quite happy and not sure why, *Take better care of the needs of others than your own, *Believe that showing your anger is bad…. then stop denying your feelings! Dr. Frankel encourages women to trust their feelings and instincts and examine ways of regaining control of their emotions and lives. Niet meer te bestellen.

Verantwoording

Deze informatie komt uit  Wikipedia, Goodreads, Lois’ website, Lois’ boeken, en een interview van Ballard.

Meer weten over mijn familie?

  1. In januari 2023 (update november 2025) stelde ik neef Menno Lanting voor.
  2. En in februari (update maart 2026) nicht Jitske Kramer.
  3. In maart was de beurt aan neef David Graeber.
  4. April was voor nicht Naomi Klein.
  5. In mei stelde ik neef Joris Luyendijk voor.
  6. En in juni nicht Margriet Sitskoorn.
  7. In juli was de beurt aan neef Daniel Pink.
  8. Augustus was voor nicht Mariana Mazzucato.
  9. In september stelde ik oom Jos Burgers voor.
  10. En in oktober (update maart 2026) nicht Danielle Braun.
  11. In november was de beurt aan oom Stephen R. Covey en zijn kinderen.
  12. December was voor nicht Brené Brown.
  13. In januari 2024 stelde ik neef Martin van Staveren voor.
  14. En in februari (update maart 2026) nicht Japke-d. Bouma.
  15. In maart was de beurt aan neef Walter Isaacson
  16. April was voor nicht Kate Raworth.
  17. In mei stelde ik neef Raymond de Looze voor.
  18. En in juni (update maart 2026) nicht Roos Vonk.
  19. In juli was de beurt aan oom Daniel Kahneman.
  20. Augustus was voor nicht Rita McGrath.
  21. In september stelde ik neef Berthold Gunster voor.
  22. En in oktober nicht Barbara Baarsma.
  23. In november was de beurt aan neef Adam Grant
  24. December was voor nicht Susan Cain
  25. In januari 2025 stelde ik neef Kees Klomp aan je voor.
  26. En in februari nicht Nadine Maarhuis.
  27. In maart was de beurt aan oom Robert Cialdini
  28. April (update november 2025) was voor tante Jane Goodall
  29. In mei stelde ik neef Jaap Bressers aan je voor
  30. En in juni nicht Babette Porcelijn.
  31. In juli was de beurt aan mijn neef Yuval Noah Harari
  32. Augustus was voor nicht Robin Wall Kimmerer
  33. In september (update februari 2026) stelde ik neef Rutger Bregman aan je voor
  34. En in oktober nicht Roxane van Iperen
  35. In november was de beurt aan neef Roman Krznaric.
  36. December was voor tante Carol Dweck.
  37. In januari 2026 stelde ik neef Hans van der Loo aan je voor.
  38. En in februari nicht Katja Staartjes
  39. In maart was de beurt aan neef Malcolm Gladwell.
  40. April was voor ‘nicht’ Lois P. Frankel.
Geplaatst in diversiteit, Maatschappij | Tags: , , | Plaats een reactie

Recensie: Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting – essay

Geplaatst op 28 april 2026 door estroocloeck

Gabriel Zucman is regelmatig in het nieuws, en daarom las ik zijn toegankelijke essay Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting en daar gaan we een eind aan maken uit 2026, een vertaling van Les Milliardaires ne paient pas d’impôt sur le revenu et nous allons y mettre fin uit 2025. Waarom doen ze dat niet? Omdat ze genoeg geld hebben om hun vermogen te ‘organiseren’, lees belastingadviseurs en juristen te betalen voor de beste belastingontwijkings-manoeuvres. Beetje onrechtvaardig, toch?

Wat Gabriel wil is de miljardairs een minimum inkomstenbelasting van 2% over hun vermogen opleggen. Geen extra belasting dus, alleen een ondergrens. Daardoor is het niet ongrondwettelijk, het gaat niet over fictief inkomen. Nu is het hele essay gebaseerd op de Franse situatie, maar ook in Nederland hebben we miljardairs die vrijwel niets aan IB betalen, door dezelfde trucs. Gabriel houdt een best wel overtuigend betoog, wat zinnig is om nader te bespreken. In de Tweede kamer bijvoorbeeld. En dat deed hij op 2 februari, met ‘een handvol kamerleden’.

Het essay Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting …

… staat vol met interessante weetjes, die zijn overtuiging dat de huidige situatie onrechtvaardig is, benadrukken. Ik noem wat opvallende zinsneden:

*Voor de Nederlandse (ja, Nederlandse) 0,0001% rijkste mensen is hun inkomstenbelasting zo goed als 0%. Naar schatting maken zij 6% rendement op hun vermogen.

*De superrijken willen niet betalen en stellen dat alles wat ze aan belasting betalen, ten koste gaat van hun bedrijven. Dat is onzin, het gaat om hun persoonlijke inkomen, niet van dat van hun bedrijven.

*De rijken zijn erg machtig en beïnvloeden de politiek. Daarom is er weinig politieke wil aanwezig om hen te belasten. Gabriel’s voorstel is in de Franse Senaat gesneuveld.

*De belastingontwijking en belastingvlucht is legaal, en dat hebben we (onze wetgevers) zelf legaal gemaakt.  

*Het nationaal inkomen van een land is niet gelijk aan het totaal belastbaar inkomen, maar bbp -kapitaalafschrijving + inkomsten uit het buitenland. De overheid int daarvan zo’n 51% in de vorm van sociale premies en belastingen, inclusief BTW. In Frankrijk betalen álle sociale klassen zo’n 50% over hun inkomen, behalve miljardairs, die betalen maar 13%. (Berekening: hun bedrijven betalen 23% vpb, waarvan de helft in het buitenland, dus resteert zo’n 11%. Van de dividenden die worden uitgekeerd is 95% vrijgesteld, en resteert 2%). Zo’n ongelijke belastingheffing moet toch tegen de Rechten van de Mens zijn?  

*De rijken beïnvloeden ook de discussie hierover in de samenleving: ze zijn eigenaar van kranten en tv-stations. Daarnaast hebben ze door al hun geld meer mogelijkheden om bijvoorbeeld huizen te kopen dan andere sociale klassen. Ze hebben meer macht in onze democratie.

*Veel rijken laten hun geld in hun Holdings zitten, ze keren nooit wat aan zichzelf uit. Je zou denken dat er ooit wel eens wordt afgerekend. Maar nee, overdracht aan de volgende generatie is belastingvrij.

*Gabriel’s voorstel is 2% belasting over het vermogen boven de 100 miljoen. Met een realiseerbaar rendement van 6% is dat vergelijkbaar met 33% inkomstenbelasting. Als hun bedrijven 23% vpb betalen komt de totale belastinglast op 50-55%, wat in lijn is met wat andere sociale klassen betalen.

*Die 2% is een minimumpercentage en kan dus niet beïnvloed worden door trusts, holdings en andere handigheidjes.

*Natuurlijk zijn er bedrijven die geen 6% rendement maken, zoals de ‘unicorns’. Die moeten tóch betalen, desnoods met aandelen. Die aandelen kunnen dan in een staatsfonds worden gestopt.

*Gabriel heeft ook nog een vrij grappige uitsmijter, ik weet niet of het zo bedoeld is: stel dat die miljardairs het land verlaten als we dit invoeren? Nou en? Ze betalen nu zó weinig dat we dat op de staatsbegroting niet eens zullen merken. En als ze vertrekken ná invoering? Laat ze dan maar afrekenen: Vermogen x 2% x 10 of 15 jaar. Doei!!!

Mijn evaluatie van Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting …

Ik vond het een leerzaam essay, toegankelijk geschreven. De berekeningen zullen best kloppen. Nu las ik eerder De sterkste schouders, waarin het concept Vermogensbelasting uitgebreid uit de doeken wordt gedaan, mét gedetailleerde berekeningen, over de Nederlandse situatie, dus ik was al voorverwarmd zeg maar. In het essay gaat het veel hoger over, én wordt van de Franse situatie uitgegaan. Maar beide komen tot dezelfde conclusie: de huidige situatie is onrechtvaardig.

We weten dat de rijken steeds rijker worden en de armen steeds armer, en dat dit deels komt door ons belastingstelsel. Tegelijkertijd is er steeds meer geld nodig voor publieke uitgaven. Dat wringt. Aan relevantie dus geen gebrek.

FOMO? Ja. Er wordt nu zóveel over Gabriel Zucman gesproken en het essay is zó dun (80 pagina’s), dat niet lezen eigenlijk niet kan.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd 0, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO +. 

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
  • of uit een minibieb!

Koop Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Economie, Maatschappij | Tags: , , | Plaats een reactie

Recensie: Nice girls don’t get what they deserve – 99 tactieken

Geplaatst op 23 april 2026 door estroocloeck

Het nieuwe boek van de auteur van Nice girls don’t get the corner office, zo prijst uitgever Meulenhof Nice girls don’t get what they deserve van Lois P. Frankel aan. Inderdaad, deze vertaling is van 2025, best nieuw dus. Het origineel, Nice Girls Just Don’t Get It, is van 2011, een stuk ouder dus. Desondanks zijn de meeste van de 99 tactieken nog steeds relevant, ik stak er best wat van op.

Het boek gaat over werk én privé, met een aantal verschillende thema’s. Communicatie is veruit de belangrijkste, maar handelen in overeenstemming met je waarden heeft ook een plek gekregen. De vele voorbeelden van situaties, al dan niet verzonnen, vond ik (nog steeds!) erg herkenbaar. Iedereen kan wat oppikken uit de 99 tactieken, en dat moet ook, want wij vrouwen verdienen het!

Het zelfhulpboek Nice girls don’t get what they deserve …

… in onderverdeeld in een aantal strategieën, die je moet zien als een gereedschapskist, stelt Lois. Wat wil je bereiken? De hieruit afgeleide 99 tactieken zijn het gereedschap, en gaan in op hoe je het wat kunt bereiken. Deze tactieken zijn meestal wat abstracter dan de tips die ik ken uit haar andere boeken, ‘Corner Office‘ en ‘Speak up’, maar soms ook een vrijwel letterlijke herhaling ervan.

Het boek begint met een self-assessment, zodat je kunt focussen op de gebieden die de meeste aandacht nodig hebben. Ook adviseert Lois om MBTI te gebruiken, zodat je weet wat voor type je bent. MBTI komt een aantal keren terug in het boek. Ik heb de indruk dat de populariteit van persoonlijkheidstesten in Nederland al wat op z’n retour is, maar ben er zelf nog wel een fan van.

Zacht op de relatie

Dit boek gaat over opkomen voor jezelf: op het werk, maar ook privé. Bij je vriendinnen, in vrijwilligersfuncties, bij je man en kinderen.  Opvallend vond ik sommige wat ‘soft’ uitgevallen tactieken, situaties accepteren als je je zin niet krijgt. Ik vond Lois hier over het algemeen wel erg toegeeflijk, zeker in vergelijking met de toonzetting in Corner Office en Speak Up. Misschien omdat deze over privé-problemen gaan?

Zo is daar tactiek 26: Wees hoffelijk. Natuurlijk moet je niet drammerig of onbeleefd zijn. Ook hoef je je niet altijd druk te maken over kleinigheden. Wees hard op het probleem, maar lief voor de mens, zegt Lois en ja daar ben ik het ook mee eens. Maar het voorbeeld erbij, nee. “Als je man weer eens vergeet om op weg naar huis van zijn werk brood en melk te kopen, probeer dan te zeggen: Ik weet dat je een drukke dag had. Kan ik voortaan iets doen om je te helpen? Door kwaad te worden verschijnt er niet zomaar brood op tafel”, zegt ze. Op mij komt dit over als een aanbod voortaan zelf dat brood en die melk te kopen, en dat kan toch niet de bedoeling zijn. “… om je te helpen herinneren?” was misschien beter geweest.

Tactiek 37 is er ook zo een: laat iedereen een steentje bijdragen. Maria heeft een baan en kinderen én is mantelzorger voor haar moeder. Ze raakt in de knel, en bespreekt dit met haar broer en zus. Haar zus springt in door de financiën van moeders te gaan doen. “Hoewel het gesprek met haar broer niet zo goed ging als Maria had gehoopt, wist ze dat ze in ieder geval haar best had gedaan …”. Die broer komt er wel makkelijk mee weg zo. En hoewel ik weet dat dit ook nu nog de gangbare praktijk is, vind ik het in een boek over tactieken om te krijgen wat je verdient wat makkelijk.  

Positief formuleren

Gelukkig zijn er ook heel wat zinnige tactieken. Als een verzoek niet uitkomt, begin dan niet met ‘nee’. Zeg ja, en geef twee alternatieven zodat je ‘al je aandacht/ tijd eraan kunt geven’. Ook in het werk kun je deze tactiek gebruiken. Ik vond dit voorbeeld briljant: “we worden vlak vóór het geven van een lezing vaak gevraagd of we een groot deel van de tekst willen aanpassen. Dat komt niet uit, maar we willen ook geen nee zeggen. We zeggen ja, en geven wat opties, bijvoorbeeld: Natuurlijk kunnen we onze presentatie aanpassen. We rekenen $500 per uur voor wijzigingen binnen 48 uur voor aanvang van de lezing. Laat ons maar weten hoeveel u hieraan wilt uitgeven. En bijna altijd zijn wijzigingen dan niet zo hard nodig. En als er toch gewijzigd moet worden, worden we in ieder geval gecompenseerd.”

Ook mooi: positieve woorden en zinnen gebruiken. Ja maar wordt ja en, nee tenzij wordt ja mits. En zo zijn er meer voorbeelden. Vergeet ook de humor niet!

Kort en bondig formuleren

Een andere goede tactiek is kort en bondig zijn. Hiervoor heeft Lois een methode, die regelmatig terugkomt in het boek. ‘Begin met een binnenkomer, de boodschap. Ik wil drie voorstellen doen om … gebaseerd op … Dan som je de drie voorstellen op. Een: we doen dit, twee: we doen ook dit, drie: dit is ook een probleem, daarom doen we ook dit. En dan een uitsmijter: Dit zijn mijn aanbevelingen, maar ik wil graag als groep de discussie aangaan, ideeën uitwisselen en een gemeenschappelijk besluit nemen.’ Dit klinkt simpel, maar vereist wel wat oefening. Less is more.

Je waarden

En zeker niet onbelangrijk, maar verbazingwekkend laat in het boek pas genoemd: de strategie van je waarden. Het gaat er niet alleen om, om te krijgen wat je wilt, maar ook om trouw te blijven aan jezelf. Tactiek 93 is Vergeet je fouten niet. Fouten laten je namelijk zien hoever je van je waarden bent afgedwaald. Je kiest bijvoorbeeld steeds foute vrienden, de ene is je ontrouw, de ander leent geld en betaalt je niet terug. Onderzoek waaróm je deze foute keuzes maakt (heb je een laag zelfbeeld?) en doe er wat aan.  

Ook mooi: tactiek 96: Geef iets terug. Deel wat je hebt, wees pro-actief gul, en denk aan wederkerigheid.    

Mijn evaluatie van Nice girls don’t get what they deserve

Al is dit boek vrij oud, ik heb er toch best wat van geleerd. Dat is waarschijnlijk deels te danken aan de vertaler, die duidelijk merkbaar een aantal voorbeelden naar de Nederlandse situatie heeft ‘hertaald’, en waarschijnlijk ook gedateerde onderdelen moderner heeft gemaakt. Aan de andere kant had ik al een aantal boeken van Lois gelezen, en viel me op dat er vrij veel herhalingen uit die boeken in staan.

In veel tactieken staan verwijzingen naar onderzoeken, of naar boeken waaraan de tactiek is ontleend, allemaal van vóór 2011. Daarnaast zitten er veel persoonlijke anekdotes van Lois in. Veel tactieken zijn ook echt open deuren of common sense. Maar het moet gezegd worden, ook nu nog is het nodig dat vrouwen hun ‘lieve meisje-houding’ afschudden en zich volwassen en assertief gaan gedragen. Wat dat betreft is de dubbelzinnige originele titel Nice Girls Just Don’t Get It erg goed gevonden. Als je het niet begrijpt, krijg je ook niet wat je verdient. De wat ‘softe’ tactieken vond ik daar niet altijd bij passen.

Alle tactieken zijn gelardeerd met voorbeelden, die vaak best herkenbaar zijn. Niet alle tactieken zijn zó concreet dat ze letterlijke teksten geven, maar over het algemeen geven ze daarvoor genoeg aanknopingspunten. Lois heeft een prettige schrijfstijl, soms proefde ik wat cynisme.

De structuur van het boek is oké, met de indeling in verschillende strategieën die gaan over communicatie, relaties, verwachtingsmanagement en je waarden. In latere tactieken wordt teruggegrepen op eerdere uitgewerkte methoden, dat is prettig zonder dat er teveel herhaald wordt. Wel viel me een aantal typo’s op. De lay-out van het boek (ik las het eBook) is prettig, met bullets en vetgedrukte tekst voor de tips binnen de tactieken. Het heeft geen illustraties.

Mis je iets, als je dit boek niet leest? Nee, mijn favoriet is nog steeds Corner Office.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd -, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Nice girls don’t get what they deserve duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
  • of uit een minibieb!

Koop Nice girls don’t get what they deserve duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Maatschappij | Tags: , , , , | Plaats een reactie

Recensie: De stap – van ambitie naar betekenis

Geplaatst op 21 april 2026 door estroocloeck

Je bent hoogste baas bij de AFM, de toezichthouder op de financiële sector, inclusief de accountancy, mijn vakgebied. Een belangrijker baan is er bijna niet in Nederland. En dan neem je ontslag, want je wilt docent in het speciaal onderwijs worden. De hele sector is stomverbaasd, en ik ook. Waarom zou je dát nou doen. Merel van Vroonhoven, want over haar heb ik het nu, legt het uit in haar autobiografie De Stap, uit 2021. En nu snap ik het. Een beetje.

De stap gaat over pijlsnel carrière maken, over ambitie, maar ook over een toenemende behoefte om iets te doen met maatschappelijk belang. En over een zoon met autisme, die pas opbloeit op het speciaal onderwijs. Over zij-instromen, en hoe moeilijk dat wordt gemaakt. En over je netwerk en je ervaring inzetten voor het onderwijs. Boeiend, soms een tikje arrogant, en toch vaak herkenbaar en inspirerend. Een voorbeeld van ‘morele ambitie’.  

De autobiografie De stap …

.. begint in 1994, als Merel na haar studie mijnbouwkunde een baan zoekt. Ze heeft een uitnodiging om te promoveren afgeslagen. Maar het solliciteren wil niet lukken, wat weet ze weinig van het bedrijfsleven af! Via het netwerk van haar vader kan ze aan de slag als trainee bij ING, en na een half jaar kennismakingsstages krijgt ze haar eerste uitdaging: teamleider bij verzekeraar RVS. Daarna volgen nog een aantal andere leidinggevende functies bij verschillende onderdelen van ING. In 1999 doet ze een MBA bij INSEAD en woont een jaar in Frankrijk. Merel vertelt over een college waarin zij een ‘passievol betoog’ houdt tegen het neoliberalisme en het opneemt voor het milieu en voor mensen die wat minder geluk hebben.

Carrière maken bij ING

In 2006 is ze één van de top 200 van ING en woont een ING-top-conferentie bij, waarbij Jack Welch gastpreker is. Bestuursvoorzitter Tilmant wil dat ING zijn voorbeeld qua managementstijl volgt, het gaat ten slotte alleen maar om groei en winst. Toch? Merel voelt zich er niet senang bij en trekt zich vroeg terug.  Inmiddels heeft ze, na een doodgeboren kindje, twee zoons gekregen. De oudste, Job, blijkt autisme te hebben. Merel’s man, Rein, is muzikant en organisator van het thuisfront. Het huwelijk loopt niet meer lekker. Uiteindelijk scheiden ze in 2008 en worden co-ouders. In deze periode wordt ze ook lid van de Raad van Toezicht van de TU Delft. De kredietcrisis barst los en Tilmant verlaat ING. Roerige jaren!

In de Raad van Bestuur van NS

Terwijl Merel zich afvraagt of ze nog wel een baan heeft bij ING, wordt ze gehunt voor de NS: lid van de Raad van Bestuur. Dat spreekt haar aan: meer maatschappelijk belang én een stap omhoog op de carrièreladder. Ze begint daar in 2009. Het Fyra-drama wordt uitgebreid uit de doeken gedaan, inclusief de wat onfrisse rol van de politiek daarin. Tegelijkertijd heeft ze bestuursfuncties in meerdere verenigingen en instanties, waaronder een aantal die zich bezighouden met autisme.

Hoogste baas bij de AFM

In 2014 wordt ze gehunt voor de rol van bestuursvoorzitter van de AFM. Dat is natuurlijk de kers op de taart, de hoogste functie bij een bedrijf! En dat haar inkomen met 60% naar beneden kukelt neemt ze voor lief. Maar in datzelfde jaar is de parlementaire enquête over het Fyra-debacle, en ze voelt dat de media haar afmaken. De berichten zijn vooringenomen en tendentieus, zegt ze. Wat ze van de Fyra-affaire leerde is het herkennen van tunnelvisie, maakbaarheidsdenken, controledrang.

De twijfel slaat toe

In 2016 geeft ze op een basisschool weer een gastles over geld. Ze geniet. Misschien word ik nog wel eens juf, denkt ze. En ze wordt verliefd op Frans. In 2017 loopt haar eerste termijn bij de AFM af, en ze wordt gevraagd voor een tweede termijn. Ze doet een halfjaar zelfonderzoek en praat met veel mensen. Ze zegt ja, met het voorbehoud dat ze die tweede termijn misschien niet helemaal vol zal maken. Ze vindt het werk bij AFM betekenisvol, maar voelt een grote afstand tot diegenen waar het allemaal voor is, de klanten van de financiële instellingen.

In 2019 maakt ze een lange wandeling, die we bijna van kilometer tot kilometer kunnen volgen, waarin ze alles overdenkt. Ze wil iets doen voor de mensen voor wie de kansen niet voor het oprapen liggen, en denkt aan Job, haar autistische zoon. En dan tikt ze op haar iPad in: Hoe word je leraar in het speciaal onderwijs?

Het boek begint en eindigt met korte hoofdstukjes over haar opleiding bij Inholland en de stage op een basisschool en een school voor speciaal onderwijs. Maar ook weet de politiek haar direct te vinden: of ze aanjager wil worden van de aanpak van het lerarentekort. Daar komt haar netwerk en haar bestuurservaring goed van pas.

Tussen de diverse hoofdstukken door zijn een paar van haar Volkskrant-columns opgenomen.

Mijn evaluatie van De stap

Het eerste wat me opviel is het tempo waarin ze leeft. De functies bij ING volgen elkaar snel op, een jaar, misschien twee, en dan weer door. Ze is een tijd leidinggevende van een vestiging in Polen, leert Pools, wordt zwanger, problemen met de zwangerschap, terug naar Nederland tot de bevalling, weer naar Polen, dan weer een andere functie in Nederland, alles binnen 1 ½ jaar. Zware functies die ze combineert met toezichts-bijbanen, co-ouderschap, een zoon met autisme, veel reizen en vakanties in haar eentje. Ik snap oprecht niet hoe ze dat allemaal organiseerde en aan alles voldoende aandacht kon geven.

Het tweede wat me opviel is hoe het zoeken van betekenis toch lang ondergeschikt wordt gemaakt aan haar ambitie. Telkens een stap hoger is waar ze van droomt. Eerlijk gezegd vond ik de passages over haar aversie tegen het neo-liberalisme bij INSEAD en tegen Tilmant en Jack Welch niet super geloofwaardig. Anderzijds heeft ze van 2021 tot 2025 inderdaad als leraar gewerkt. Het was dus geen opwelling. Nu heeft ze een tussenjaar waarin ze als invalkracht werkt in verband met haar verhuizing. In augustus 2026 gaat ze weer als leraar aan de slag, naast een  flink aantal toezichtsfuncties, en het schrijven van een derde boek. Zo kun je dus je carrière betekenisvoller maken.

Het derde wat me opviel is natuurlijk hoe het er aan toeging bij de bedrijven waar ze werkte. De focus op groei en winst, wat bij ING ( en andere instellingen) leidde tot het woekerpolis schandaal. De gang van zaken bij NS en AFM. Je krijgt een fijn inkijkje in de bestuurskamers. Best leerzaam.

De weg naar de stap

De stap zélf is vrij summier beschreven, we lezen niet zoveel over haar ervaringen als leerkracht. Daarover heeft ze waarschijnlijk haar tweede boek geschreven. Dit eerste boek, over de weg naar de stap, komt op mij over als een rituele afsluiting van haar corporate leven, met bekendheid en status, misschien om niet helemaal in de vergetelheid te verdwijnen.

In de korte hoofdstukjes over de 2 jaar ná de stap beschrijft ze naast haar ervaringen op de scholen, haar verbazing over de opleiding, de eisen die aan de zij-instromers worden gesteld. Ook een zij-instromer met een PhD moet onderzoeksvaardigheden ‘leren’, zijzelf als TU Delft ingenieur moet het verplichte rekenexamen op basisschoolniveau doen. Zo is de drempel voor omscholing (4 jaar in de schoolbanken!) hoog en wordt ervaring niet gewaardeerd.

Merel heeft een prettige manier van schrijven, met veel details. Ik vind haar wel regelmatig behoorlijk arrogant overkomen, van zichzelf overtuigd en bepaald niet zelfkritisch. Gelukkig is ze ook niet kritisch over de meeste van haar medebestuursleden, er is geen sprake van ‘iedereen is gek behalve ik’.

Het boek is netjes en verzorgd, met foto’s van Merel aan de binnenkant van de omslag. De structuur is goed, hoewel ik de columns van de Volkskrant niet zoveel vond toevoegen en de plek van de eerste column wat misplaatst vond.   

Mis je iets, als je dit boek niet leest? Nee.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd +, Relevant 0, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur 0, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees De stap  duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus;
  • of uit een minibieb (dat deed ik ook!).

Koop De stap duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Biografie | Tags: , , | Plaats een reactie

Recensie: Een vrouw als baas geeft alleen maar gezeik – met en zónder ironie

Geplaatst op 16 april 2026 door estroocloeck

Ik houd van de columns van Japke-d. Bouma in het NRC, maar maar af en toe mis ik er een. Hoe mooi is het dan als ze gebundeld worden! Ook Een vrouw als baas geeft alleen maar gezeik uit 2025 is weer zo’n bundel met (bewerkte) columns en het is wéér genieten. Natuurlijk gaat het over seksisme, maar niet alleen dat. Ook AI, kerstbomen, hotelkamers en in je eentje op vakantie gaan komen voorbij. En nog veel meer. Vol ironie, en een aantal ook zónder ironie.

Denk ik dan, want Japke-d. geeft in de inleiding al aan dat veel mensen haar gevoel van humor niet snappen, ironie niet herkennen en woedend worden over wat ze schrijft. Maar ze blijft het proberen, met ironie, want dat is nog de enige manier om mensen te laten nadenken. Is alles in het boek dan ironie? Nee, schrijft ze, maar vogel vooral zélf uit wat wel en wat niet. Wat voor jou waar is en wat niet. Oké, dat deed ik! En met veel plezier en af en toe een frons.

Het managementboek Een vrouw als baas geeft alleen maar gezeik …

… houdt ons weer een spiegel voor over hoe het er toegaat op kantoor, met name in de samenwerking tussen mannen en vrouwen. Niet alleen met grappige, ironische stukjes, maar ook met grappige, best serieuze stukjes. Zoals de eerste paar, waarin ik geen ironie zag.

Impostersyndroom

Het eerste gaat over het impostersyndroom, denken dat je nooit goed genoeg zult zijn. Dat komt vooral bij vrouwen voor. Maar Japke-d. stelt ook dat hoe beter mensen in hun vak zijn, hoe meer ze er last van hebben. En ook de mensen die luisteren, mensen met nuance. En de mensen die zich altijd goed voorbereiden, die experts om zich heen verzamelen, die twijfelen. Want het impostersyndroom maakt je scherp. Eigenlijk is het een superkracht. Het is helemaal geen syndroom! En mensen die het overduidelijk niet hebben, die overlopen van zelfvertrouwen, zijn die wel te vertrouwen? Of is dat juist een red flag?  

Seksisme

De tweede en derde gaan over seksisme en dat mannen vaak niet begrijpen wat dat is en zich hardop afvragen of het wel bestaat. Maar ook dat vrouwen vaak geen weerwoord hebben. Voor dat laatste heeft Japke-d. wel een oplossing, ze geeft ons een paar nuttige antwoorden. ‘Het was maar een grapje’ – Humor is niet je sterkste punt he? ‘Vrouwen zijn ook seksistisch tegen mannen’- O echt? En zorgt dat voor een loonkloof met vrouwen? En minder mannelijke CEO’s? ‘Kunnen we niet gewoon gezellig met elkaar omgaan?’- Gezellig voor wie? ‘Ben je ongesteld? Wat kijk je boos?’- Zo kijk ik altijd als ik jou zie. En dan nog eentje die multifunctioneel is: Je stinkt enorm uit je bek. Grof, maar ja, dat zijn de meeste opmerkingen die je als vrouw naar je hoofd geslingerd krijgt, ook.  

Een boeiende column gaat over de reacties toen NRC een vrouwelijke hoofdredacteur kreeg. Deze is wél ironisch, want de ‘feminisering’ neemt volgens Japke-d. inderdaad hinderlijke vormen aan: er worden alleen maar knappe jonge mannen aangenomen, er hangen bangalijsten getiteld ‘vers mannenvlees’ naast de koffieautomaten, én ze moeten elkaar op vergaderingen voortaan laten uitpraten. O ja, en iederéén moet de kopjes in de vaatwasser zetten. Plus nog tientallen andere enge gewoonten, heerlijk.

Algoritmen

Een ander, serieus stuk gaat over het algoritme op socmed als loverboy. Het weet precies wat je nodig hebt, maar ondertussen wordt je misbruikt. Japke-d. merkt het, maar weet ook dat jongeren, en vooral meisjes, daar nog veel gevoeliger voor zijn. Ze verwijst naar het werk van Jonathan Haidt en Stefan van der Stigchel, die causale verbanden, of tenminste correlaties aantonen tussen sociale media en depressies bij jongeren. Iets ironie, of misschien niet, komt op bij haar oplossing voor deze loverboys: sociale media verbieden, voor iedereen. Behandel het als cocaïne. Want alléén lukt afkicken niet, er is een verbod, met boetes en celstraf, nodig. En dan volgen er 8 bijzondere nuttige tips van Stefan, waarvan ik er één niet nodig heb: ga naar de wc zonder telefoon. Dat doe ik namelijk niet. Maar zou ik dat niet eens moeten uitproberen? Ik heb gelijk last van FOMO …

Kerstboom

Een andere, wel degelijk ironische column, gaat over het opzetten, en weer weghalen van de kerstboom. De ‘kerstapo’ verbiedt opzetten vóór 6 december en verplicht opruimen vóór 6 januari. Japke-d. maakte er regeltjes van, en nummer 3 vind ik wel een héél goed idee: mensen die zichzelf ‘authentiek’ noemen of ‘dicht bij zichzelf blijven’ mogen de kerstboom alleen opzetten op … 12 april. Dat ga ik zeker doen: niet omdat ik nou zo authentiek ben, maar wél jarig op die dag! Leg mijn cadeautjes er maar onder!

Hotelkamers

En dan een heerlijk stuk met 17 dingen die misgaan in een hotel. Lekker ironisch opgeschreven, en wáár! Over inchecken, de verwarming die niet uit kan en ramen die niet open kunnen, complexe doucheknoppen, beroerde ontbijtbuffetten en gesloten zwembaden, en wat je allemaal hoort in gehorige kamers …. Dan liever met de tent op pad, stelt Japke-d. Nou ….

Tjet

En als uitsmijter een column over Tjet. Want Tjet kan alles. Ook columns schrijven in de stijl van Bas Heijne. Gebruiken columnisten Tjet al? En journalisten? En cabaretiers? En zouden wij, lezers, dat accepteren als we dat wisten? Of verwachten we dat juist? Of moeten er waarschuwingen komen? ‘Deze roman kan sporen van ChatGPT bevatten.’ Zoiets? En als je op de achterflap #NOAI zet, wie gelooft je dan nog? Hoe ver zul je gaan, en wat doet dat voor je identiteit?  

Mijn evaluatie van Een vrouw als baas geeft alleen maar gezeik.

De columns van Japke-d. zijn altijd scherp, grappig én leerzaam. Een mix van theater en college, en Japke-d. geeft die theatercolleges tegenwoordig óók. Daar zijn haar stukjes uitstekend voor geschikt. Ze maakt gebruik van recente gebeurtenissen, of recent gepubliceerde boeken, waardoor haar opmerkingen altijd relevant zijn, maar niet altijd tijdloos. Net als een oudejaarsconference.

Ook dit boek is weer goed verzorgd en geredigeerd. Fijne schrijfstijl, en heel herkenbaar voor de gemiddelde Nederlander, en vooral voor de vrouwelijke kantoortijgers onder ons. Ik las het eBook, dat sober is en, evenals de geprinte versie, geen illustraties heeft. Maar daar mis je niets aan, veel zie je gewoon vóór je. Zoals de feminiene redactie, de hotelkamer en de kerstboom.

Mis je wat, als je dit boek niet leest? Nou nee, maar een nar heeft zijn nut, vooral voor koningen. Dus als je de ironie van de columns niet ziet, dan is dit boekje juist iets voor jou.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos –

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur 0, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Een vrouw als baas geeft alleen maar gezeik duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
  • of uit een minibieb!

Koop Een vrouw als baas geeft alleen maar gezeik duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in management | Tags: , , , | Plaats een reactie

Recensie: De 5 frustraties van teamwork – keigoeie klassieker

Geplaatst op 14 april 2026 door estroocloeck

Af en toe lees ik een behoorlijk oud boek, vaak een klassieker, en vraag me dan af: is het in het hier-en-nu nog relevant, het nog steeds waard om te lezen? Pareltje of oud papier? Uit 2002 stamt de klassieker De 5 frustraties van teamwork, de vertaling van The 5 Dysfunctions of a Team, van Patrick Lencioni. Ik vond het een pareltje!

Het is een businessnovelle die na 25 jaar absoluut niet gedateerd overkomt. Dat komt enerzijds omdat het product van het bedrijf, Decision Tech, niet benoemd wordt, dus geen indruk achterlaat van achterhaalde technologie. Anderzijds doordat de gebreken van dit team na 25 jaar nog steeds de gebreken zijn van heel veel huidige teams. En de oplossingen daarvoor ook nu nog steeds gangbaar zijn. Een leerzaam boek dus, nog steeds!

Het managementboek De 5 frustraties van teamwork …

… is voor 80% een businessnovelle. Lencioni geeft in de intro aan waarom hij daarvoor gekozen heeft: je verliest je in het verhaal, bouwt een band op met de personages en zo leer je sneller. Je begrijpt namelijk direct hoe de gepresenteerde theorieën en ideeën in een realistische context toegepast kunnen worden.

En? Verloor ik me in het verhaal? Jazeker! Catherine, eind 50 en zonder ervaring als hoofd van een productiebedrijf, wordt gevraagd om CEO te worden van Decision Tech, een bijna-Silicon Valley-bedrijf. Degene die dat vraagt is een kennis van haar, die voorzitter is van de Raad van Bestuur, in dit geval van een one tier board, zoals in de VS gebruikelijk. In Nederland zou hij eerder President-commissaris zijn. Hij vindt dat zij een goed track record heeft voor het aansturen van managementteams. Het managementteam van Decision Tech is stomverbaasd als ze kennismaken.

De kern van de problematiek is dat vrijwel elke manager alleen maar bezig is om zijn/haar eigen afdeling succesvol te maken, op verschillende manieren, door hun verschillende persoonlijkheden. Het resultaat is dat Decision Tech, met meer beschikbaar geld, meer ervaren managers, betere technologie en betere netwerken dan de concurrentie, het qua omzet toch verliest van twee van die concurrenten. Hoe kan dat? De visie van Catherine is dat de managers niet functioneren als een team.

5 gebreken

Ze organiseert een aantal  teambuildingsessies en identificeert per sessie een gebrek, of een frustratie, maar die term vind ik niet passen. Die 5 gebreken zijn: 1. Gebrek aan vertrouwen; 2. De angst voor conflicten; 3. Gebrek aan betrokkenheid; 4. Het ontlopen van verantwoordelijkheid en 5. Te weinig aandacht voor resultaten. Die resultaten zijn niet de resultaten per afdeling, maar de gewenste resultaten van het hele bedrijf. Niet: betere marketing-brochures of meer producten, maar een x aantal meer klanten. De bedoeling is dat de afdelingen samenwerken om dat gezamenlijke doel te bereiken.  

Aan het eind van het verhaal zijn een paar MT-leden vertrokken, en werkt de rest goed samen. De omzet is gestegen en één van de twee concurrenten gepasseerd. Het bedrijf zit in de lift.

Het model

De laatste 20% van het boek werkt het model meer in detail uit Wat is de oorzaak van elk van de 5 gebreken? Waarom is dat gebrek schadelijk? Wat is de invloed op het eerstvolgende gebrek? Per gebrek geeft Lencioni een korte uitleg van de onderliggende theorie, en een langere uitleg van manieren om het gebrek te verhelpen, plus oefeningen. Ook geeft hij karakteristieken van teams met en zonder dat gebrek. In een aparte paragraaf wordt ook steeds de rol van de leider belicht.

Daarnaast geeft Lencioni een korte self-assesment , die je voor je eigen team kunt gebruiken.  

Ik las een paar opvallende statements in de beschrijving van het model. Zo stelt Lencioni bij Gebrek 3: Gebrek aan betrokkenheid dat bij het beslissen in situaties met lage risico’s het beter is om grondig te discussiëren dan om veel analyse of onderzoek te doen. De kwaliteit van de beslissing zal beter zijn dan gedacht, veel analyse of onderzoek zal die beslissing niet anders hebben doen uitvallen. Analyse is wel nodig, maar je moet er niet teveel waarde aan hechten. En bij Gebrek 4: Het ontlopen van verantwoordelijkheid is druk vanuit de collega’s beter dan formeel ‘bureaucratisch’ prestatiemanagement. Je wilt je teamleden, die je respecteert, niet laten vallen.  

In de samenvatting zegt hij: succes is geen kwestie van het zich eigen maken van subtiele en geavanceerde theorieën. Het gaat eerder om het combineren van gezond verstand met een ongebruikelijke mate van discipline en vasthoudendheid. Teamwork is het gedurende langere tijd in praktijk brengen van een klein aantal uitgangspunten. Interessant!

Mijn evaluatie van De 5 frustraties van teamwork.

De keuze voor een businessnovelle en de manier waarop deze is vormgegeven werkt zeer goed. De casus is redelijk neutraal, waardoor het verhaal nooit gedateerd overkomt. De personages, de MT-leden, zijn erg goed beschreven, hun gedrag is herkenbaar en plausibel. Je vraagt je steeds af: hoe gaat Catherine dit gedrag aanpakken? En haar manier om haar MT-leden te confronteren en op te voeden zeg maar, is zowel geloofwaardig als effectief. Mijn puntje van kritiek: het gaat wel érg snel én het resultaat is wel érg goed. In 3 maanden heeft ze haar doel qua teambuilding bereikt. Een nieuw aangetrokken MT-lid vindt dat hij lid is van ‘een van de meest ongewone en hechte managementteams die hij ooit had gezien.’ Dat vind ik nu een staaltje typisch Amerikaanse overdrijving, maar er moet natuurlijk een mooi einde komen aan dit verhaal.

Het verhaal is opgedeeld in vele kleine hoofdstukjes van 2 tot 4 A4, die allemaal eindigen met een cliffhanger, of een blik in de toekomst (‘daar zou ze de volgende dag achterkomen’). Dit zorgt voor spanning en nieuwsgierigheid, je blijft inderdaad lezen. Ik las het boek in één ruk uit.

Wat ik erg sterk vond is dat het model in elk van de hoofdstukken even aan de orde komt, zonder dat het uitleggerig wordt. Het verhaal blijft vlot en spannend. In de laatste 20% wordt het model uitgediept, en herken je de situaties zoals beschreven in het novelle-deel. Dit is gewoon erg goed gedaan, ik heb voorbeelden gezien in andere businessnovelles van veel te veel uitleggen, de CEO als docent, en van te weinig uitleggen, een reconstructie achteraf. Ook komt Catherine absoluut niet arrogant of betweterig over, en ook dat heb ik wel eens anders gezien.

Nu is 40 pagina’s theorie wel erg weinig om als team mee aan de slag te gaan, ondanks de opmerking van Lencioni in de samenvatting. Ik denk niet dat je dit boek als handboek kunt gebruiken, wél kun je snel herkennen waar het in je eigen team aan ontbreekt, welke gebreken evident zijn. Je kunt één van de oefeningen doen, en kijken hoe het concept valt in je team. De self-assessment is snel, maar (of dus) ook redelijk simplistisch. Eigenlijk biedt het boek je op een plezierige manier awareness aan.

Het boek is degelijk uitgevoerd, goede redactie, en heeft een paar illustraties van het model, die niet bijster veel toevoegen. Lencioni geeft geen onderbouwing voor zijn model, er is geen literatuurlijst. Natuurlijk is veel van zijn model terug te vinden in andere boeken die wél onderbouwing geven, denk aan de boeken van Amy Edmondson en Hans van der Loo.

Is dit een Must Read, uit FOMO? Ja, ik vind van wel. Een zeer bekende klassieker die heel plezierig is om te lezen én je ook nog wat leert.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties 0, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO +. 

Ik gaf het boek 4 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees De 5 frustraties van teamwork duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus;
  • of uit een minibieb!

Koop De 5 frustraties van teamwork duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in management, Teamwork | Tags: , , | Plaats een reactie

Recensie: Even tussen mij en mij – uitstekend

Geplaatst op 7 april 2026 door estroocloeck

Wordt dit Managementboek van het Jaar 2026? Dat zou me niet verbazen, want het is een uitstekend geschreven, uiterst leerzaam boek wat ook nog eens heel relevant is in deze tijd. Ik heb niets dan superlatieven voor Even tussen mij en mij van Elke Wiss uit 2025. Het valt onder de noemer ‘praktische filosofie’, gaat over zelfonderzoek en is uiterst toegankelijk met veel oefeningen en leuke, herkenbare voorbeelden.

In dit boek leer je je eigen denken onderzoeken, wat niet alleen goed is om (nog) kritischer te denken, maar ook je relatie met anderen verbetert omdat je meer openstaat voor andere invalshoeken. Daarbij kan onze samenleving ook wel wat kritisch denken gebruiken, zowel om polarisatie te verminderen als om innovatie aan te jagen. Niet alleen een leuk boek dus, maar ook een belangrijk boek.

Het filosofieboek Even tussen mij en mij …

… weet direct mijn aandacht te pakken met de proloog: de landing van een Airbus op de Hudson rivier. Nadat de motoren waren uitgevallen door een botsing met een vlucht ganzen, verwierp gezagvoerder Sully het advies van de luchtverkeersleiding om terug te keren naar het vliegveld. Dat haalt hij niet, wist hij intuïtief. Hij landde op de Hudson. Wat heeft dit met filosofie te maken, vraag ik me af. Het antwoord volgt al snel: hij vertrouwde op zijn eigen denken. En in de epiloog lees ik dat hij daarin volkomen gelijk had, maar het pas maanden later kreeg. Simulaties achteraf wezen uit dat het vliegveld wél gehaald kon worden. In die simulaties werd echter geen rekening  gehouden met de tijd tussen de botsing en het inzetten van de bocht voor de terugkeer. Alsof de piloten niet verrast waren, niet de implicaties van gestopte motoren moesten verwerken, geen checks hoefden te doen op de systemen. Toen de simulaties die paar seconden denktijd toevoegden, bleek het vliegveld niet haalbaar.

Voor dat vertrouwen in je eigen denken is een diep begrip daarvan nodig, wat je helpt om in een ‘split second’ de juiste beslissing te nemen. Dat diepe begrip bereik je door zelfonderzoek. En hoe je dat zelfonderzoek doet, dáár gaat dit boek over: het is meer een doe-boek dan een leesboek.

Reflecteren, evalueren en zelfonderzoek doen

In hoofdstuk 1 legt Elke uit wat het verschil is tussen de begrippen reflecteren, wat we allemaal wel eens doen, evaluatie en zelfonderzoek. Want: begripsonderzoek is cruciaal om je denken te leren kennen. Reflecteren is spontaan, ad hoc, en ook oppervlakkig, want stelt je waarden, overtuigingen, biases niet ter discussie. Evaluatie is toetsen aan vooraf gestelde criteria, wat gestructureerder dus. Echter, die criteria zélf bevraag je niet.

Bij zelfonderzoek ga je een slag dieper. Bijvoorbeeld: je ergert je aan je onprofessionele collega die zijn deadlines niet haalt. Je onderzoekt eerst wat je onder ‘professioneel’ verstaat. Dat is bijvoorbeeld punctualiteit. Dan bevraag je die aanname: is punctualiteit altijd belangrijk, waar baseer ik dat op en welke argumenten heb ik daarvoor? Dan bevraag je je waarden: wat maakt iemand tot een ‘goede’ collega? En dan onderzoek je je blinde vlekken: welke andere perspectieven zijn er, wat zijn argumenten tégen mijn overtuiging dat een deadline altijd gehaald moet worden?  

De voordelen van dit diepgaande zelfonderzoek zijn duidelijk: 1. Je kritisch denkvermogen gaat omhoog, omdat je je zelfmisleiding en denkfouten doorziet. 2. Je verhoogt je emotionele precisie: wat voel je precies? Angst? Of machteloosheid? 3. Je maakt authentieke keuzes, in plaats van gewoonten te volgen. 4. Je mentale weerbaarheid gaat omhoog, je kunt problemen makkelijker de baas, denkt helderder bij een crisis. 5. Ook je relativeringsvermogen neemt toe. 6. Denken levert plezier op, het is leuk jezelf beter te leren kennen en het geeft meer vrijheid. 7. En je krijgt (meer) praktische wijsheid, in plaats van (alleen) kennis. Weten waaróm je iets doet.

Denken en breinsurfen

In hoofdstuk 2 gaat Elke in op het proces van ‘denken’. Piekeren, fantaseren, tobben, mijmeren, dat is niet denken, Elke noemt het ‘brein-surfen’. Denken is: het mentale proces van bewust redeneren, overwegen, beoordelen van ideeën, informatie of situaties. Bewust dus, systeem 2 voor de Kahneman-liefhebbers. De ‘praktische filosofie’ geeft concrete methoden om je gedachten systematisch te onderzoeken en te beoordelen, om je te leren gestructureerd en kritisch te denken over jezelf, de wereld en jouw plek daarin. Dat is iets anders dan de ‘academische filosofie’, die gericht is op het ontwikkelen van algemene kennis en inzicht in de wijsbegeerte zelf, wat niet direct toepasbaar is.  

Wat is nodig voor goed denkwerk?

In Hoofdstuk 3 laat Elke zien wat er nodig is voor ‘goed denkwerk’. Dat is een filosofische houding, een vragende houding. Een vraag is iets waarop je het antwoord niet weet (duh), je je realiseert dat je het antwoord niet weet, je dat antwoord wél wilt weten en ook bereid bent om ieder antwoord te horen. Verder is nodig: mentale gewoontes die je dagelijks traint, specifieke denktechnieken die je als gereedschap inzet, en praktische randvoorwaarden.

Die filosofische houding vraagt: aandacht! En ook onthechting (afstand nemen), verwondering, nieuwsgierigheid, moed (want soms is het ongemakkelijk), liefde voor het niet-weten, en honger naar wijsheid.

De mentale gewoonten zijn: vertragen, observeren van je gedachten, gevoelig zijn voor taal, noem een kat een kat (en geen cavia met een snor), houd het simpel, doe een bewering in plaats van een particuliere mededeling en omarm voorlopigheid (de liminale fase). Over de gewoonte ‘bewering in plaats van mededeling’ geeft ze een interessant voorbeeld. ‘Ik voel me aangevallen door wat Robin zei’. Dat is een particuliere mededeling, het zegt iets over je gevoel of mening. Dat is moeilijk toetsen. Verander het in een bewering: ‘Robin valt me aan.’ Dit kun je onderzoeken: wat deed hij precies, welk gedrag zie je als ‘aanvallen’? Klopt het, welk bewijs heb je, zijn er tegenvoorbeelden? Dit gaat dan wel over mentale processen en zelfonderzoek, maar Elke geeft aan dat dit ook in een gesprek moet. Zo leer je je meningen onderbouwen. En ‘Ik vind’ is soft én overbodig, iedereen snapt dat dit jouw perspectief is. Mmmm.

Onderzoekstechnieken

In hoofdstuk 4 duiken we de technieken in. Die zijn ingedeeld in categorieën:

  1. Verhelderen.
    • Begripsonderzoek – waar heb je het precies over
    • Conceptualiseren – wat is de kern van wat er speelt
    • Vooronderstellingen onderzoeken – wat zijn verborgen aannames
  2. Verstevigen
    • Redeneren – volgt het een wel uit het ander
    • Argumenteren – is dit geldig
    • Problematiseren – is dit vanzelfsprekend, waar zitten de barsten
  3. Vernieuwen
    • Dialectiek – tegenstellingen en spanningen in denken onderzoeken, van these en antithese naar synthese.
    • Out-of-the-box – je denken oprekken, nieuwe perspectieven. Het voorbeeld van de gemeente Gent die wat verzint tegen wildplakken is briljant!

In dit lange hoofdstuk komt elke techniek uitgebreid aan de orde, met gedetailleerde uitleg, praktische oefeningen en veel herkenbare voorbeelden. Belangrijk: schrijf alle oefeningen uit. Zo dwing je jezelf gedachten af te maken, je kunt ze beter onderzoeken, je kunt het later teruglezen, en het vertraagt je denken, maakt het preciezer.

Het hoofdstuk was oorspronkelijk nóg langer, zo lees ik. Veel oefeningen zijn verhuisd naar de appendix, nóg 20 pagina’s! Niet meer van hetzelfde, nee, andersoortige oefeningen om je denken te leren kennen. Zo is daar ‘indikken’, een probleem te beschrijven in 15-10-5-2 zinnen en dan in 1 kernwoord. Daarna reflecteren op het verlies aan nuance versus de winst aan helderheid.

Hoe doe je zo’n zelfonderzoek?

Hoofdstuk 5 maakt de stap naar de praktijk, hoe pak je zo’n zelfonderzoek nu precies aan, met al die gereedschappen? Dat kan met een vast stappenplan of via een denkgesprek, een interview, met jezelf.

Zo’n stappenplan kan er als volgt uitzien: 1. Materiaal verzamelen, wat houdt je bezig? Schrijf dat allemaal op. 2. Formuleer je vraag. 3. Kies een concrete denkopdracht. Wil je verhelderen, verstevigen, vernieuwen? 4. Onderzoek je denken met het bijpassende gereedschap. 5. Oogst je inzichten. Schrijf het zo op dat je het later ook nog begrijpt. 6. Reflecteer op het resultaat. Wat viel je op? 7. Formuleer actiepunten. Kleine, haalbare en tijdgebonden acties.

Elke geeft twee uitgewerkte, herkenbare voorbeelden die subliem zijn. Het tweede voorbeeld gaat over voor of tegen een azc in je kleine dorp zijn, hoe relevant!

Voor het ‘interview’ zijn er 5 spelregels: 1. Schrijf alles op. 2. Vertraag bewust. 3. Vraag ongemakkelijk door. 4. Benoem wat je ziet (bijvoorbeeld ‘uitstelgedrag’). 5. Beperk je antwoorden, liefst 1 zin per antwoord, dat dwingt je tot precisie. De bij deze methode horende tips zijn: doorvragen op vage termen, dwingen tot concreetheid, vragen naar tegenvoorbeelden, confronteer met tegenstrijdigheden, vertaal klachten naar vragen, confronteer, nodig uit tot zelfbeoordeling.

Ook hierbij staat een gedetailleerd voorbeeld. Toch lijkt me deze methode heel moeilijk, zeker voor de amateur-zelfonderzoeker.

Waarom doe je zo’n zelfonderzoek juist niet?

Dan hoofdstuk 6, met de intrigerende ondertitel ‘waarom je je zelfonderzoek niet doet’.

Ten eerste omdat je de motivatie niet kunt vinden het ook echt te doen: je blijft uitstellen, scrollen, smoesjes verzinnen. Te druk. Verder: angst voor wat je tegenkomt. En: een moetje, bepaald niet leuk. Gelukkig heeft Elke ook tips hoe je dit overwint.

Ten tweede omdat zelfonderzoek gewoon het antwoord niet is, bijvoorbeeld als je worstelt met een trauma, zware medicijnen slikt, urgentere zaken aan je hoofd hebt (bijvoorbeeld financiële nood).

Mij, mij en de ander.

In hoofdstuk 7 legt Elke de link tussen jezelf en de anderen, de maatschappij. Door zelfonderzoek verandert je gedrag, stel je jezelf én anderen andere vragen. En we weten dat cultuurverandering begint met één persoon die het anders doet. Zelfonderzoek heeft een domino-effect. Je stelt ‘waarheden’ aan de kaak. En ook: je bent onderdeel van het systeem, niet een slachtoffer ervan. ‘Je staat niet in de file, je maakt de file langer.’ Ook: innovatie is afhankelijk van iemand die een vanzelfsprekendheid durft te bevragen.

Elke ziet een verschil tussen de persoonlijke en publieke dialogen. Redelijk en genuanceerd zijn in de familiekring, stellig en bot op social media. In onze samenleving lijkt er geen plaats meer te zijn voor twijfel, voor collectief zelfonderzoek. Wat zijn de gevolgen? Erosie van kritisch denken, verlies van innovatiekracht, verharding van tegenstellingen, verlies van wijsheid.

Maar: als wij veranderen, verandert de samenleving.

Mijn evaluatie van Even tussen mij en mij

Ik heb weer veel woorden nodig voor deze recensie, en dat gebeurt mij vaker als ik héél veel geleerd heb van een boek. En ja, van dit boek leerde ik heel veel over praktische filosofie en hoe ik mijn kritische denkvermogen kan verhogen. Als ik nog niet het gevoel had dat dit nodig was (want ik denk toch al kritisch?) heb ik dat nu zeker wel. Ons feilbare denken (ja, Elke, ik vind dat óók een slechte titel) maakte me bewust van mijn vooroordelen en ‘shortcuts’, dit boek geeft handvatten om hier wat tegen te doen. De voordelen ervan maakt Elke zeer goed duidelijk: niet alleen voor je eigen functioneren, ook als positieve invloed op de samenleving.

Elke verwijst voor haar onderbouwing naar toegankelijk werk van o.a. Roos Vonk (Mijn ego heeft altijd gelijk) en Daniel Kahneman (Ons feilbare denken). Ik denk dat Socrates de basis vormt voor het gedachtegoed. Ik weet te weinig van filosofie om in te schatten hoeveel van bekende filosofen komt, en hoeveel van haarzelf.

In het laatste hoofdstuk zet Elke overtuigend uiteen hoe relevant de praktijk van zelfonderzoek is voor je eigen functioneren , voor je relatie met en begrip voor anderen en voor je rol in de samenleving. Ik schrijf dit terwijl Trump onze samenleving ontwricht, politiek en economisch, en heb dagelijks wel een ‘Ben ik nou gek? momentje. Daar gaat dit boek geweldig bij helpen. In de toekomst zal het nut van kritisch denken, jezelf bevragen, alleen maar belangrijker worden.

Vorm en stijl: subliem

De vorm en stijl van het boek is subliem. Ik vond de opzet erg goed, met een paar wat theoretische hoofdstukken en veel aandacht voor de gereedschappen en de aanpak van zelfonderzoek. De voorbeelden die Elke geeft zijn geweldig. Zeer herkenbaar, soms grappig, en ook zichzelf spaart ze niet. Matthijs met zijn wat eenzijdige vriendschap, Linda en het azc, Elke met haar kip: ze raken me en illustreren het punt dat ze wil maken heel goed. Over het gebruik van ‘Ik voel me aangevallen’ en ‘Robin valt me aan’ heb ik nog lang nagedacht, ik gebruik toch veel de particuliere mededeling, inderdaad om het ‘gezellig’ te houden, of om aan te geven dat het niet de heilige waarheid is, maar mijn mening. Ik ga verder ‘zelfonderzoeken’ waarom ik dat doe, en dat ook van anderen verwacht.

Het boek is erg leuk geschreven. Persoonlijk, grappig, soms spreektaal, niet wollig, geen jargon. Alsof je in een workshop van haar zit. Die humor zorgt ervoor dat voorbeelden blijven hangen, merk ik. Het boek heeft een fijne structuur, met veel bullets en lijstjes die in afzonderlijke paragrafen worden uitgewerkt. Heel prettig als je iets wil terugzoeken of nog eens nalezen. De oefeningen zijn zodanig gedetailleerd uitgewerkt dat ik zeker weet dat een zelfonderzoek goed te doen is, en je er steeds beter in wordt. Het is zelfs uitnodigend, ondanks de weerstand die het toch opwekt, ja angst voor wat je gaat ontdekken. Goed dat ze die weerstand ook expliciet benoemt, en tips geeft hoe je dit overwint.

Het boek is prima verzorgd (ik las het eBook), het is goed geredigeerd. Tussendoor zijn regelmatig ‘Even tussen jou en jou’ vragen opgenomen zodat je de voorgaande lessen even kunt oefenen. Het heeft wat illustraties, sommige supernuttig, sommige die ‘verluchtigen’ en niet zozeer nieuwe informatie toevoegen. Ik zag 1 raar woord, en vraag me nog steeds af of dat ‘ongewild’ nou de ‘fout’ was die Elke er expres in had laten zitten. Verder geen typo’s of andere rare zaken. De keus om een aantal oefeningen in een appendix op te nemen vind ik heel goed (ach, een particuliere mededeling). Die appendix pak je snel in een verloren kwartiertje erbij om een oefening te doen. Want het draait om oefenen, oefenen, oefenen. Ik zag één ding wat ik niet hoef te oefenen: de Pre-Mortem. Die doe ik meerdere malen per dag. Mijn partner noemt dat ‘je overal zorgen over maken’. Ik noem het: je goed voorbereiden.

Mis je wat als je dit boek niet leest? Ja. Het staat op de shortlist voor Managementboek van het Jaar 2026. Terecht. En op 16 april zou het zomaar Hét MBvhJ2026 kunnen zijn. Dat zou mij niets verbazen.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO +. 

Ik gaf het boek 4 1/2 *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Even tussen mij en mij duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
  • of uit een minibieb!

Koop Even tussen mij en mij duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in filosofie | Tags: , , | Plaats een reactie

Recensie: Nice girls don’t speak up – nuttig

Geplaatst op 7 april 2026 door estroocloeck

Mansplaining, manterrupting, manterpretation en bropriation, wie ken het niet? En hoe kom je ervan af? Ik was erg gecharmeerd van Lois P. Frankel’s bestseller Nice girls don’t get the corner office, en dus las ik onlangs de opvolger: Nice girls don’t speak up uit 2020, vertaald in 2021. Het concept is hetzelfde: zo’n 100 tips, ditmaal over de communicatie van vrouwen, met voorbeelden hoe het niet en wél moet. Nuttig!

Want, denk je dat je alles al wel eens gelezen hebt, dan tóch zul je hiertussen weer wat nieuws, wat onverwachts aantreffen. Daarbij zijn alle voorbeelden zó herkenbaar, dat het je een hart onder de riem steekt: nee, je bent niet de enige die dit meemaakt, en nee, het is niet normaal. Goed leesbaar, veel oefenmateriaal, en slechts één blunder.

Het managementboek Nice girls don’t speak up  …

… kan wat overweldigend overkomen, met 107 tips in bijna 400 pagina’s! In de inleiding geeft Lois dan ook een zinnige basistip: denk na met welke vaardigheden je op dit moment het meeste moeite hebt, en prik 2 of 3 tips die voor jou hiervoor het meeste hout snijden. Less is more. En dan ga je oefenen, oefenen, oefenen. Heb je ze onder de knie, dan prik je er nog een paar. De betreffende vaardigheden heeft Lois verdeeld over een aantal hoofdstukken:

  1. De basis. Hierin een aantal vaardigheden waarop ze in latere hoofdstukken regelmatig terugkomt. Voorbeeld: tip 7 – zeg nooit nee.
  2. Voor jezelf opkomen.  Hierin basale tips als: niet wachten op promotie, maar erom vragen, jezelf prijzen, een elevatorpitch hebben. Opvallend vond ik tip 26 – druk geroddel (over jezelf) de kop in.
  3. Lastige situaties. Over suggestieve vragen, ruzies en meningsverschillen, een relatie verbreken, iemand ontslaan, enzovoorts. Nuttig vond ik tip 38 – praat ruzies uit. Die neiging heb ik namelijk niet.
  4. Leiderschapsuitstraling. Dit gaat over zelfvertrouwen, kalm blijven, doortastend zijn, integriteit. In de herhaling: tip 52 – zeg de lichaamstaal van lieve meisjes vaarwel.  
  5. Communiceren met mannen. Over seksisme, mansplaining, manterruption, manterpretation, bropriation. Heerlijk herkenbaar.
  6. Feedback geven en ontvangen. Over de sandwich (niet doen!) en opwaartse feedback (heel voorzichtig!)
  7. Tips zonder thema. Hierin allerlei random tips bijvoorbeeld over hoe je beter niet emailt of twittert, omgaan met beledigingen, met een stugge klantenservice, en zo nog wat.
  8. Nog enkele oneliners. Nuttig om uit je hoofd te leren!

Opvallende tips

Ik licht er een paar tips uit:

Tip 20: streef naar gelijkwaardigheid. Respect tonen en uitgaan van gelijkwaardigheid zijn twee verschillende dingen, die naast elkaar bestaan. Lois zegt onder andere dat ze altijd vraagt of ze kan tutoyeren en dat een ander haar kan tutoyeren. In de VS betekent dit: bij de voornaam noemen. Ze wil laten zien dat ze zichtzelf niet hoger acht dan anderen, en vice versa.

Tip 35: suggestieve vragen beantwoorden. De meest suggestieve vraag is wel: Heb ik een dikke kont in deze jurk? Feit is dat als iemand die vraag stelt, het antwoord bijna altijd ja is. Maar dat zeg je natuurlijk niet. Eerlijkheid schaadt de relatie. Mishandel je je vrouw nog? is ook zo’n suggestieve vraag. Elke vraag die begint met ‘Denk je niet dat …’ is een suggestieve vraag. Dus wat doe je met zo’n vraag? De bal terugkaatsen. ‘Ik denk dat niet, maar jij wel volgens mij. Waarom denk je dat?’ Of: ‘Dat is een ingewikkelde kwestie, hoe denk jij erover?’

Tip 52: zeg de lichaamstaal van lieve meisjes (nice girls) vaarwel. Deze las ik ook in haar eerdere boek, Nice girls don’t get the corner office. Het bestaat uit 5 dingen. 1. Glimlachen als het niet bij de boodschap past.  2. Het te weinig opeisen van ruimte. Maak je niet klein, met je armen tegen je lichaam. Kruip niet weg in de hoek van een volle lift. Loop heen en weer als je een presentatie houdt. 3. Te veel of te weinig gebaren maken. Gebruik meer handgebaren bij een presentatie, maar zorg dat je gebaren niet afleiden van de boodschap. Geen handenwringen! 4. Kantel je hoofd niet tijdens het praten. Dat duidt op een vraag, of geeft het signaal dat je liever luistert en haalt zo de kracht van je boodschap weg. 5. Frunnik niet aan je haar. Dat staat kinderachtig. Valt je lok steeds voor je ogen, ga dan naar de kapper.

Mansplaining, manterruption en bropriation 

Tip 68: tolereer geen mansplaining. Mannen die denken dat we dom zijn en ons dingen uit moeten leggen, soms zelfs op ons eigen vakgebied. Wat doe je ertegen? Duidelijk zeggen dat je geen uitleg nodig hebt. Of je zegt vriendelijk dat je blijkbaar nalatig bent geweest in het verduidelijken van je achtergrond. Of je vraagt je publiek of omstanders of je het niet net hebt uitgelegd. Humor werkt ook: goh, geef ik geen geluid? Ik dacht dat ik dat net had uitgelegd. Je kunt natuurlijk de mansplainer ook in een privégesprek duidelijk maken dat je last hebt van zijn gedrag. En onthoud: het heeft niks met jou te maken, enkel met de man die zich superieur waant.

Tip 69: voorkom bropriation. De man (bro) eigent (appropriation) zich het idee van een vrouw toe. Als een vrouw iets zegt, reageert niemand, als een man met hetzelfde idee komt krijgt hij alle lof (van de andere mannen). Wat je hieraan kunt doen is versterken. Een vrouw zegt iets, andere vrouwen geven aan het ermee eens te zijn, herhalen het als jouw idee.  Gebeurt dit niet, dan kun je de man ‘bedanken’ voor zijn steun aan jouw idee. Of je zegt: ‘hallo, ben ik onzichtbaar? Dat heb ik dus net gezegd. Ik zal het uitleggen.’ Ga niet zitten mokken, zég wat!

Tip 70: onderbreek manterruption. Vrouwen worden veel vaker onderbroken dan mannen zo blijkt uit onderzoek. En mannen onderbreken vrouwen 3 keer zo vaak als ze mannen onderbreken. Wat doe je? Je zegt: ‘sorry, maar ik was nog niet uitgesproken.’ Of een andere vrouw zegt: ‘wacht even, ze was nog niet uitgesproken.’ Spreek met andere vrouwen af dat jullie elkaar hierin steunen. En het met de betreffende man aan de orde stellen in een privé gesprek kan ook geen kwaad. Hij zal het ontkennen, maar er tóch op letten.  

Mijn evaluatie van Nice girls don’t speak up

Om te beginnen: alle vertaalde boeken van Lois hebben de Engelstalige titel, of een deel ervan. Daar houd ik van, het komt krachtig over, want de gezegden over corner office en speak up zijn bijna onvertaalbaar. Dat zouden uitgevers vaker mogen doen.

Ik vond de tips bijzonder leerzaam, niet zozeer omdat opkomen voor jezelf nou zo nieuw voor me is, maar wel door de voorbeelden hóé je je wat assertiever kunt opstellen, met tekst en al. En helaas is het nog steeds nodig dat vrouwen voor zichzelf opkomen, de genderongelijkheid bestaat nog steeds in Nederland. En neemt misschien zelfs weer toe, onder VS-invloed.

Er staan wat onderzoeken in, en er is een korte literatuurlijst, met o.a. Brené Brown’s De moed van imperfectie, John Gray’s Mannen komen van Mars … en Allan en Barbara Pease’s Waarom mannen en vrouwen…. . Populair wetenschappelijk zou ik het noemen. Lois is gepromoveerd in de Psychologie, en heeft die wetenschappelijke kennis ongetwijfeld ook gebruikt, hoewel ze dat niet expliciet benoemt.

Elke tip staat in een kort hoofdstukje, met een duidelijk thema. Er zit weinig herhaling tussen de tips, wel wordt er terecht vaak gerefereerd aan één van de vaardigheden uit de basis. De situatieschetsen zijn erg goed, niet gedateerd en erg herkenbaar. De voorbeelden hoe het beter kan zijn meestal elegant, niet schofferend, wel duidelijk. Af en toe is er een VS-sausje, zoals in de tips over ontslag aanzeggen. Hierbij wordt er meer rekening gehouden met mogelijke rechtszaken, dan met de bijna ex-werknemer. Hoe Lois zelf haar huishoudelijke hulp na 20 jaar ontslaat, omdat ze na een rugoperatie minder goed werkt, is ook wel tekenend.

Misdruk

De structuur is prettig, de clustering van tips in thematische hoofdstukken zinnig. Elk hoofdstuk heeft een samenvatting van de tips, heel handig! Het leest ook heel prettig, humor en wat cynisme houden het luchtig. Het boek heeft geen illustraties maar is qua tekst goed verzorgd. Helaas las ik een misdruk. Zo’n 30 pagina’s ontbreken: p 225 tot en met 256, dat zijn de tips 55 tot en met 62. Hiervoor in de plaats is een herhaling van pagina 129 tot en met 160 opgenomen. Dus als je dit boek koopt: kijk dit eerst na!

Mis je iets, als je dit boek niet leest? Nee, maar word je als voetveeg behandeld, dat heb je er zeker wat aan!

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd -, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Nice girls don’t speak up duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus;
  • of uit een minibieb (dat deed ik ook!).

Koop Nice girls don’t speak up duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in diversiteit, Persoonlijke effectiviteit | Tags: , , | Plaats een reactie