Familie: ‘nicht’ Stine Jensen

Geplaatst op 25 juni 2026 door estroocloeck

Ken je dat? Dat je filmacteurs zó vaak een goede rol ziet spelen dat je naar ál hun films wilt? Dat je álle wedstrijden van je favoriete sporter wilt zien? En dat je ze volgt op sociale media? Dat ze voelen als familie? Dat heb ik nu met mijn favoriete auteurs. Ik lees al hun boeken, zonder op de recensies te wachten.  Ik volg ze op social media en lees hun nieuwsbrieven. Ze zijn familie, mijn bureau staat vol met hun foto’s! Ik stel elke maand een familielid aan je voor. Deze maand: mijn ‘nicht’ Stine Jensen.

Waar schrijft ‘nicht’ Stine Jensen over? 

‘Nicht’ Stine Jensen schrijft over ….. alles! Over abstracte zaken als onze identiteit, en over alledaagse gebeurtenissen waarmee ze een filosofische bespiegeling vult. Over persoonlijke zaken, en dingen die in de krant staan. Over de klassieke filosofen, over taal, …. over 1001 dingen. O ja, ze schrijft ook kinderboeken en jeugdboeken over deze thema’s. Veel van haar boeken zijn bundels van columns of gemaakt naar aanleiding van podcasts of programma’s voor de tv.

Heeft ‘nicht’ Stine andere zakelijke activiteiten?

Stine is bijzonder hoogleraar Publieksfilosofie aan de Erasmus School of Philosophy en programmamaker bij Omroep Human. Verder is ze journalist en columnist bij NRC.

Wat valt er nog meer over ‘nicht’ Stine Jensen te vertellen?

Stine is de helft van een eeneiige tweeling. Zij en zus Lotte werden in 1972 in Denemarken geboren. Als baby verhuisde het gezin naar Nederland. Haar vader Niels Eilskov Jensen werkte als ingenieur en vond een baan bij de Europese ruimtevaartorganisatie Estec Esa in Noordwijk. Stine groeide op in Oegstgeest en ging daar naar het Rijnlands Lyceum. In de publicatie Kiind zegt ze hierover: ‘Ik groeide op met mijn ouders en tweelingzus in een ‘heel gewoon rijtjeshuis’ in Oegstgeest. Het Deense onderscheidde ons van anderen: naast het tweelingschap had ik ook de andere taal die anderen niet konden verstaan. Mijn zus en ik konden in geheimtaal spreken en ook nog eens van identiteit wisselen als we daar zin in hadden. Mijn ouders waren dertigers en zaten midden in hun carrière. Wij waren als gezin wel afwijkend: wij aten ‘s avonds een stuk later dan zes uur, zoals de rest van de straat. Op school kregen we roggebrood mee, en geen witbrood met hagelslag. En onze moeder werkte fulltime.’

Stine studeerde literatuurwetenschappen en filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen. Vervolgens verkaste ze naar Maastricht om te promoveren in de Cultuurwetenschappen. Haar thesis luidde ‘Waarom vrouwen van apen houden’. Ja, de apenliefde zit in de familie, tante Jane Goodall en neef Frans de Waal maakten er hun levenswerk van.

In de lente van 2002 wordt ‘nicht’ Stine tijdens een vakantie in Turkije tot over haar oren verliefd op de Turkse kapper Ozan. Wat begint als een onschuldige vakantieliefde, groeit uit tot een langdurige relatie. Drie jaar lang reist Stine op en neer tussen Amsterdam en Istanbul, en schrijft daarover haar boek Turkse vlinders. Ze werkt van 2002 tot 2012 ook als docente bij de Vrije Universiteit. Daar gaat ze weg wegens grensoverschrijdend gedrag van een hoogleraar, De Volkskrant schreef er een artikel over.

Vanaf 2010 is ze aan de slag bij Human als programmamaker. Dat levert een serie over identiteit op: Dus ik ben, wat liep van 2010 tot 2020! In 2022 wordt ze benoemd als hoogleraar aan de Erasmus Universiteit. Terug in de academische wereld! En vanaf 1998 al werkt ze bij NRC als freelance journalist.

Ze is zéér regelmatig te zien op tv, in programma’s als Wie is de mol, als duider in talkshows, als boekbespreekster (Stine boekt sterren), in een vierdelige serie over Scandinavië (Licht op het Noorden), en ga zo maar door.

‘Nicht’ Stine heeft een dochter, Vicky; ze is gescheiden van Vicky’s vader, Jaime. Ze doet aan yoga, en heeft ook gewerkt als yoga-docent.

Welke boeken schreef ‘nicht’ Stine Jensen?

‘Nicht’ Stine heeft zowel boeken voor volwassenen als voor kinderen geschreven. Die laatsten staan onderaan het overzicht genoemd. Voor volwassenen schreef ze 30 boeken. Ik las er 4 (ik heb dus nog hééél wat om naar uit te kijken!). Voor kinderen schreef ze 14 boeken, waarvan er 2 prijswinnend waren. Ze leverde ook bijdragen aan 9 andere boeken, en bracht kaartensets en een kleurboek uit. Bezig bijtje, mijn nicht!

We moeten het over Groenland hebben ( september 2026)

Nog niet gelezen, maar wél op mijn leeslijst. De Flaptekst: Groenland is via een lange en gecompliceerde geschiedenis verbonden met Denemarken. Stine kent het Deense zelfbeeld van binnenuit: het sociaal-democratische zelfvertrouwen, het positieve nationalisme, de emancipatie-gedachte en de ironische zelfrelativering. Groenland is intussen meer dan een geopolitieke inzet. Het is een samenleving met een rijke cultuur die zichzelf opnieuw uitvindt, met een bloeiende onafhankelijkheidsbeweging, en het houdt Denemarken en Europa een spiegel voor die niet altijd prettig is. Wat zegt Trump’s annexatiedrang over de nieuwe wereldorde? En wat zegt het over ons, Europeanen, hoe we daarop reageren? Koop bij Libris

Zin van de dag (2025)

Uit mijn recensie: Niet lezen, maar leven. Dit zei Maarten ’t Hart ooit: hij had altijd 1 á 2 boeken per dag gelezen, zijn leven weggelezen in plaats van te leven. Het is één van de citaten die ‘nicht’ Stine in haar tienerjaren verzamelde. En dat verzamelen doet ze nog steeds. In dit boek presenteert ze 75 ‘levenswijsheden’ ter inspiratie, en om ons na te laten denken over welke zinnen wijzelf in ons leven volgen. Ja, het boekje is inspirerend, maar ook leerzaam: Stine vertelt ons steeds iets over degenen die zo’n levenswijsheid verzonnen, en hoe het in haar eigen leven terugkomt. Of ze legt uit wat er precies mee wordt bedoeld en in welke context het werd gezegd. Het boekje zorgt ook voor een goed humeur, want het is prachtig uitgevoerd. Perfect om 75 dagen mee te beginnen! Lees mijn recensie | Koop bij Libris

Voor elke dag een filosofische vraag (2024)

Deze bundel las ik nog niet, dus de flaptekst: Mag je de wet overtreden om iemand van wie je houdt te redden? Durf jij te falen? Moet jij veel van jezelf? Met de 366 filosofische vragen in dit boek kun je elke dag een momentje voor jezelf nemen. Of juist contact maken, door de vraag aan een ander te stellen. Vragen zijn immers de kern van de filosofie. En meestal nodigt een goede vraag niet meteen uit tot een antwoord, maar tot méér vragen stellen. Koop bij Libris

Onderstroom (2024)

Ik las dit boek nog niet, dus hierbij de flaptekst: Nu er zowat iedere week een literaire rel is, zou je bijna gaan denken dat wij Oempa Loempa’s niet de hele dag cacaobonen, maar kinderboeken verslinden. Voor de letteren heeft alle opwinding óók een gunstig effect. De verbeelding is kennelijk zo’n groot gevaar voor de ideologen van de ultraconservatieve en ultrawakkere flank, dat ze die willen verbieden en censureren – met de schrijver erbij. Dat maakt de literatuur lekker vitaal en urgent. Wat is de waarde van kunst en cultuur in een samenleving waarin het steeds vaker gaat over scoren, rapportcijfers en aandacht trekken? Zijn we te sensitief geworden als het gaat om onze bijzonderheden of is die gevoeligheid juist een teken van emancipatie? Koop bij Libris

Goddeloos (2024)

Nog niet gelezen, dus de flaptekst: Hoewel Friedrich Nietzsche God in de negentiende eeuw al doodverklaarde, is nog steeds het grootste deel van de wereldbevolking gelovig en worden nog steeds uit naam van het geloof vreselijke dingen gedaan. Toch lijkt het strijdbare atheïsme van weleer verdwenen. Stine Jensen houdt een vurig pleidooi voor een radicaal, maar ook teder atheïsme, dat vrijmoedig van zich laat horen wanneer het gaat om hete hangijzers: van boa tot boerka, van slachten tot seksuele voorlichting, van gebedsruimte tot modest fashion en weigerambtenaren. Alleen in een seculiere samenleving is de mogelijkheid tot vrijheid van geloof én ongeloof gegarandeerd. Koop bij Libris

Open. Zachte woorden voor een harde tijd (2023)

Ik las dit boek recent en de recensie komt binnenkort. Dus voor nu even de flaptekst: Hoe blijf je open en gegrond in een woedende en woelige tijd? Hoe verbind je je, met jezelf, met anderen, de wereld? Hoe komen we tot rust en reflectie? In het essay in dit boek verkennen wij, de auteurs, de taal als een manier om open te blijven, naar dat wat ons (ver)bindt, de ondergrond van ons allemaal. We stoffen woorden af, dompelen ons er in onder en vieren de taal. Van verzorgende woorden tot vrolijke woorden, en van compassievolle woorden tot verbindende woorden. We nodigen je uit om mee te gaan in die verkenning en je te laten inspireren. Koop bij Bol

Voor elke dag een filosofische vraag (2022)

Nee, deze las ik óók nog niet! Flaptekst: In een drukke wereld waar vaak weinig tijd is of wordt gemaakt om even ergens bij stil te staan, kan een korte onderbreking zeer welkom zijn. Met de 365 filosofische vragen in dit boek kun je elke dag een momentje voor jezelf nemen. Of juist contact maken, door de vraag aan een ander te stellen. Vragen zijn immers de kern van de filosofie. En meestal nodigt een goede vraag niet meteen uit tot een antwoord, maar tot méér vragen stellen. (Dit lijkt op de 2024 uitgave, maar is toch een andere bundel!). Koop bij Bol

Het grote boek van mooi en lelijk (2022)

Ook dit boek ken ik nog niet, dus hierbij de flaptekst: Waarom vinden we iets mooi of juist lelijk? Vinden we allemaal hetzelfde mooi of is het echt zo dat smaken verschillen? Hoe kom je eigenlijk aan je smaak? Is lelijk het tegenovergestelde van mooi? Het nadenken over wat mooi is heet in de filosofie esthetica. In dit boek duikt Stine met haar lezers in de wereld van mooi en lelijk. Ze onderzoekt, filosofeert en stelt vragen. Aan het woord komen onder anderen een architect, een muzikante, een kapper, een weervrouw en een kunstschaatsster. Ook vraagt ze aan een aantal kinderen wat zij nou mooi of lelijk vinden. Laat je verrassen door hun antwoorden en ontdek wat jouw smaak is! Koop bij Libris

De beloning (2022)

Nog niet gelezen dus de flaptekst: Wil ‘nicht’ Stine in beweging komen, dan moet er een beloning volgen. Haar favoriete wandeling op Texel is in die geest: als er een appeltaart met een kruimelige bodem op haar wacht houdt geen weer of wind haar tegen. De beloning beschrijft een wandeling in vier seizoenen: in stuifsneeuw, hoosbui, volle zon en licht briesje. Tijdens haar geliefde rondje komt ze non-binaire zeepaardjes tegen op het strand en roodbruin blaaswier. Ze loopt in het gezelschap van denkers, biologen en schrijvers – van Michel Onfray en Jac.P. Thijsse tot Tove Jansson. In hun voetsporen filosofeert ze op aanstekelijke wijze over lichtheid en zwaarte, zwakke en sterke verhalen en welke regenjas het allerbeste is (geen poncho’s!). Koop bij Libris

De beste 50 van Stine Jensen (2022)

Nog niet gelezen, dus flaptekst: Ter gelegenheid van haar vijftigste verjaardag staat filosoof Stine Jensen stil bij ouder worden. Wat betekent dat in een samenleving die gericht is op steeds jonger, mooier en productiever? Wat is de waarde van terugblikken, reflecteren en loslaten? De beste 50 van Stine Jensen bevat Stines vijftig favoriete wijsheden over ouder worden, ingeleid door een essay. Koop bij Libris

Faalmoed (2021)

Uit mijn recensie: In 2021 werden een aantal columns en artikelen van ‘nicht’  Stine gebundeld. De onderwerpen zijn gevarieerd, van kwetsbaarheid tot identiteit, van leeftijd tot liefde, en ook nog overgave en schoonheid. Veel food for thought, en inhakend op (ooit) actuele onderwerpen, waaronder Corona. Het thema van de Maand van de Filosofie 2019 was ‘Ik stuntel dus ik ben’, en op Stine’s eerste sprekers-uitnodiging staat: ‘Wij dachten meteen aan U’. Een twijfelachtige eer, maar ook niet zó gek, want Stine deelde haar gestuntel regelmatig in haar columns. Ook deelde ze op tv haar ‘CV der mislukkingen’, in navolging van de ‘faal-CV’ die uit de VS overwaaide. Lees mijn recensie | Koop bij Libris

Troostfilosofie (2020)

Nog niet gelezen. Flaptekst: Aan het begin van de lockdown wilden we graag iets doen voor kinderen en ouders die opeens geconfronteerd werden met een nieuwe thuissituatie. Iets wat zou inspireren én troosten. Twee weken lang plaatsten we elke dag een prachtige illustratie van Marijke Klompmaker online met een filosofische vraag en reflectie van Stine Jensen. Een dagelijkse filosofische overpeinzing voor hoofd, hart en geest, onder het mom van dat wie niet veel naar buiten kan, wel naar binnen kan keren om vanuit daar de buitenwereld te bekijken. Er kwamen zo veel mooie reacties op het initiatief, dat we besloten tot dit cadeauboek. Koop bij Libris

Goeroes (2019)

Ik las dit boek nog niet, dus de flaptekst: Als een cursusweek mediteren in Frankrijk een bizarre wending neemt, komt Stine Jensen voor de vraag te staan: hoe ver ben je bereid te gaan voor je spirituele ontwikkeling? En wat mag een leraar wel of niet doen? Veel moderne spiritualiteit is lang niet zo zen als we denken. De vergelijking met een onderdrukkende religie of een sekte kan gemakkelijk worden gemaakt wanneer je je afhankelijk maakt van een geestelijk leider. Maar de kracht van moderne spiritualiteit zit hem juist vaak ook in de aantrekkingskracht van de gemeenschap in een individualistische samenleving. Koop bij Libris

Eerste liefde (2019)

Nog niet gelezen, dus de flaptekst: Een essay voor de Maand van de Spiritualiteit 2019, die als thema Met Aandacht heeft. Eerste liefde is een filosofische, persoonlijke en spirituele mijmering over liefde en de rol die aandacht daarin heeft. Het kat- en muisspel is in het begin van de liefde een van de meest verfijnde aandachts-spelen. Als de liefde langer duurt, wordt gebrek aan aandacht de oorzaak van het probleem én het medicijn voor herstel: ‘we moeten elkaar meer aandacht geven’. Dit essay gaat over de taal en verbeelding van eerste liefde, en de lessen over de kunst van het aandacht geven. Koop bij Bol

De opvoeders (2017)

Nog niet gelezen, dus de flaptekst: Talloze boeken en opvoedgoeroes schetsen een spookbeeld: we zijn geneigd onze kinderen te veel te verwennen. Een generatie verwende prinsessen en kleine keizers groeit op zonder manieren. Het getwijfel van de hedendaagse ouder leidt tot een nieuwe opvoedcrisis in de samenleving: het zogenaamde ‘schippersyndroom’. Auteurs Frank Meester en Stine reiken een filosofisch handvat aan voor de geplaagde ouder. Welke relevante inzichten kun je van grote denkers opsteken? Koop bij Libris


Zussenboek (2016)

En ook dit boek, geschreven samen met tweelingzus Lotte, las ik nog niet. Flaptekst: In het Zussenboek maken tweelingzussen Stine & Lotte de lezer deelgenoot van de bijzondere relatie tussen zussen, hun symbiose, hun identiteit, hun ontwikkeling met en zonder elkaar. Ze kenschetsen hun relatie met steekwoorden als onvoorwaardelijk, steun, plezier, kletsen, altijd beschikbaar. En soms ook onderlinge competitie, jaloezie, geruzie. Maar de eerste reeks typeringen overheerst uiteindelijk altijd. ‘Op de een of andere manier ben je nooit alleen op de wereld.’ Maar de zusjes Jensen zouden de zusjes Jensen niet zijn als ze zouden nalaten verder te kijken dan het persoonlijke. Koop bij Bol.

Go East! (2015)

Nog niet gelezen, dus de flaptekst: Go East! is een autobiografisch verslag van ‘nicht’ Stine en haar zoektocht door het spirituele (Wilde) Westen en een filosofisch onderzoek naar het ego, goeroes en andere ongemakken. Na jarenlange studie van de westerse filosofie en een werkzaam leven op de universiteit gooit Stine door een persoonlijke crisis het roer om. Op zoek naar meer geluk, rust en balans tussen lichaam en geest verkent ze de spirituele wereld en duikt in de wereld van mindfulness, yoga en meditatie. Ze volgt een yoga-opleiding bij een Amerikaanse goeroe, verandert haar eetgewoonten drastisch en mediteert dagelijks. Wordt ze gelukkiger? Koop bij Libris

Licht op het Noorden (2013)

Nog niet gelezen, dus de flaptekst: Scandinavië is in opkomst. De Scandinavische talen, ooit beschouwd als de lelijkste talen ter wereld, zijn tegenwoordig hip. Iedereen leest Scandinavische misdaadliteratuur, koopt zijn inrichting bij Ikea en is in de ban van Borgen en The Killing. Maar hoe is het echte leven in het Noorden? Zijn Scandinaviërs werkelijk het gelukkigste volk op aarde? Hoe overleven ze het donker? En wat is de keerzijde van al die rijkdom, emancipatie, natuurlijke schoonheid en veiligheid? De reis van ‘nicht’ Stine naar de 4 Scandinavische landen is een persoonlijke zoektocht naar haar wortels. Aan de hand van gesprekken met familie, vrienden en deskundigen analyseert ze het beeld dat wij hebben van onze noorderburen en geeft ze een inkijkje in hun leven. Koop bij Libris

Dus ik ben weer (2012)

Ook dit boek las ik nog niet, hierbij de flaptekst: In dit boek onderzoekt Stine onze identiteit. Bij het opgewekte uitgangspunt van het eerste deel van Dus ik ben, de maakbare identiteit, kun je inmiddels flink wat vraagtekens plaatsen. Hoeveel vrijheid heb ik in tijden van crisis eigenlijk om mijn identiteit vorm te geven? Je kunt wel beweren dat je een wereldburger bent als je in een New Yorkse koffietent café latte zit te drinken, maar wat betekent dat eigenlijk? Ging het in Dus ik ben onder andere over denken, voelen, werken en consumeren, in Dus ik ben weer onderzoekt Stine Jensen nieuwe zaken die onze identiteit bepalen, zoals macht, geld, mobiliteit, media en communicatie. Ze schrijft over reizen en kijken, en over schoonheid, spelen en sterven. Koop bij Libris

Turkse vlinders (2012)

Ik las dit boek nog niet, dus de flaptekst: In de lente van 2002 raakte Stine Jensen tijdens een vakantie in Turkije tot over haar oren verliefd op de Turkse kapper Ozan. Wat begint als een onschuldige vakantieliefde, groeit uit tot een langdurige relatie. Drie jaar lang reist Jensen op en neer tussen Amsterdam en Istanbul. Ze volgt een cursus Turks voor beginners, praat met jonge Turken en Europeanen over hun opvattingen over liefde en seks, en onderzoekt oosterse en westerse liefdesstereotypen in soaps, popmuziek en films. Koop bij Libris

Dag vriend! (2012)

En ook dit boek las ik niet. Flaptekst: In Dag vriend! onderzoekt Stine Jensen de waarde van Facebookvriendschap, een eigentijds thema dat zij weet te verdiepen aan de hand van filosofen als Aristoteles, Montaigne en Alain de Botton. Stine heeft haar eerdere essay Echte vrienden verrijkt met veelomvattende beschouwingen over vriendschap en privacy. Nu schrijft ze niet alleen over de kracht van Facebook voor ‘vrienden van de Arabische Lente’, maar ook over de gevaren van hun digitale traceerbaarheid in tijden van regime change. Nieuw is ook de beschouwing over het social network van Anders Breivik. Deze Noorse terrorist was geen ‘lone wolf’ en had invloedrijke Facebookvrienden die hem aanprezen op internet, zoals de PVV-financier Pamela Geller die hem onmiddellijk uit haar contacten verwijderde nadat hij zijn gewelddadige schrijfsels in praktijk had gebracht. Koop bij Bol

Ik lieg dus ik ben (2011)

En ook dit boek las ik nog niet, de flaptekst: Mensen willen graag alles van elkaar weten, maar hoe eerlijk zijn we zelf? Door WikiLeaks kunnen we niet alleen de macht controleren, maar ook de waarheid. Wordt de samenleving door WikiLeaks nu eerlijker? Stine Jensen meent dat de machtigen der aarde niet minder geheimen zullen hebben en betere mensen zullen worden, maar dat ze hun geheimen voortaan gewoon iets beter zullen gaan bewaren. Liegen behoort tot ‘de dubbele natuur van de mens’. “De mens, daar was ik op jonge leeftijd al van overtuigd, is in de eerste plaats een liegbeest. Met krokodillentranen kun je aandacht trekken, en als je treurig lacht, krijg je een snoepje extra. Maar wie de waarheid eruit flapt, wordt prompt op het matje geroepen.” Koop bij Bol

Echte vrienden (2011)

Ik las dit boek nog niet, en ga het ook niet meer doen. Dus de flaptekst: We luisteren mensen af, bespieden ze en hongeren naar intieme details. Intussen beschermen we onszelf door muren te bouwen en firewalls aan te leggen. Het is paradoxaal: hoe meer we ons afschermen voor gluurders en afluisteraars, hoe exhibitionistischer we tegelijkertijd worden. Sociale media als Twitter en Facebook lopen over van de zelfontboezemingen: ‘Zie mij!’ De begrippen ‘privé’ en ‘publiek’, ‘intimiteit’ en ‘intimidatie’ zijn dringend aan vernieuwing toe, zo betoogt ‘nicht’ Stine in een sprankelend essay. Koop bij Bol

Het broekpak van Olivia Newton-John (2011)

Ik las dit boek nog niet, dus de flaptekst: Ware liefde! We dichten onszelf een gelukkig bestaan toe met degene die we niet hebben. De bedwelmende liefdesleugen wordt stevig gevoed door tijdschriften, films, muziek en boeken waarin verhaald wordt over ware romantische liefde. Het bevat Stine’s mooiste stukken over de liefde. Of beter gezegd: tégen de liefde. Over hoe Olivia Newton John in een wit broekpak als een zwoele zomerdroom haar tienerjaren binnenwaaide. Over de vrouwenhaat van Strindberg en de bedrogen Doeschka Meijsing. Over het lesbische triootje bij Philip Roth en de mannenhaat van Heleen van Royen. Over de hang naar nostalgie in Mad Men en over sublimatie in Dexter. Koop bij Libris

Dus ik ben (2010)

Uit mijn recensie: Wie ben ik? Of wat ben ik? Ben ik Elly? Ben ik accountant? Ben ik Audi-rijder? Ben ik dikkig? In dit leuke filosofische boek zoeken Stine en Rob Wijnberg naar wat ons definieert, wat de wortels zijn van onze identiteit. In 12 thema’s, waaronder naam, werk, bezittingen en lichaam, behandelt dit boek het werk van bekende filosofen én hedendaagse ontwikkelingen. Wat ik het meest waardeerde van dit boek is dat het gedachtegoed van de klassieke filosofen toegankelijk gemaakt wordt: met makkelijker taalgebruik en verhelderende voorbeelden. Daarnaast voegen de filosofen Stine en Rob hun eigen gedachten toe, gebaseerd op maatschappelijke ontwikkelingen tot 2010. Alles bij elkaar een leerzaam en toch compact boekje. Lees mijn recensie | Koop bij Libris

Dokter Jazz (2009)

Een roman! Ik las dit boek nog niet, dus de flaptekst: Als Dolly Laudrup op een oud krantenbericht stuit, over een vechtpartij tussen een Deense vrouw en een Egyptenaar in de voortuin van de KNO-kliniek van haar oom Mads, komt ze erachter dat hij zijn geld vooral verdiende met het herstellen van maagdenvliezen.
Gefascineerd door het verhaal van haar mysterieuze en muzikale oom, begint Dolly aan een reconstructie van diens leven. Zo ontwikkelt de roman zich tot een caleidoscopische vertelling over drie individuen in de jaren negentig in Denemarken.
De racistische Mads Laudrup probeert zijn schulden het hoofd te bieden door als arts in Saoedi-Arabië te werken en hij gaat een geheime relatie aan met een Arabische prinses. De zelfzuchtige Selma reist als touroperator de wereld rond op zoek naar seks, plezier en romantiek. De getergde immigrant Kader B. is geobsedeerd door de vraag of zijn vrouw Zeynep een herstellende maagdenvliesoperatie heeft ondergaan in de kliniek van Laudrup. Nou! Koop bij Bol

Goddelijke brulapen (2007)

Ook dit boek ken ik niet. Flaptekst: Hoe belangrijk zijn hoge hakken in het leven van Hillary Clinton? Waarom zijn de vrouwelijke speurneuzen van Nicci French zo succesvol? Waar is de metroman die zijn teennagels lakt gebleven? In Goddelijke brulapen schrijft Stine Jensen over vrouwelijkheid, mannelijkheid en multiculturalisme. Of het nu gaat om de literaire zelfvergroting van Connie Palmen of het verlangen te verdwijnen van Joost Zwagerman, met een wervelende pen schrijft Stine over belangwekkende fenomenen uit de hedendaagse cultuur. Goddelijke brulapen gaat over de vrouw aan de liaan en de brullende überman die bier, seks en humor wil. Intussen wordt het politieke wereldtoneel steeds grimmiger. De angst voor de oriënt rukt op. Zijn we bang voor bijna alles? Koop bij Bol

Leugenaars (2006)

Ik ken het boek niet, en ook de verkoopsites hebben hier weinig over te zeggen. De meest uitgebreide flaptekst: Populair-filosofische verhandeling over het hoe en waarom van het verzwijgen of verdraaien van de waarheid. Koop bij Bol

Waarom vrouwen van apen houden (2002)

De thesis voor Stines promotie. Geen flaptekst. Kopen bij Bol

De verlangenmachine (2001)

Ik ken dit boek nog niet. Flaptekst: “””Elvis is alive and she is beautiful.”” Het zijn woorden van de popster Madonna, die ze sprak toe ze begin jaren negentig de Canadese zangeres k.d. lang voor het eerst zag optreden. Een feestelijke uitspraak met een algemenere strekking. Want was Madonna zelf in de jaren tachtig nog dé superster, inmiddels floreren de “”vrouwelijke Elvissen”” als nooit tevoren.””” Koop bij Bol

Jeugd- en kinderboeken:

(geschreven met verschillende illustratoren).

Filo en de zee (2026)

Alles is familie (2025)

Alles is dromen, dromen is alles (2023)

Alles wat (niet) mag (2023)

De filotective (2021)

Alles is chill (2021)

Alles over wie ik ben (2021)

Alles wat was (2020)

De verleiding (2019)

Hoe voed ik mijn ouders op? (2019)

Vriendschap is alles (2018) Het boek won het Zilveren Penseel

Feestje in mijn hoofd (2017)

Alles wat ik voel (2017)

Lieve Stine, weet jij het? (2014) Het boek won de Zilveren Griffel

Anders

Van diverse boeken zijn kaartendecks uitgebracht, ‘om het gesprek op gang te brengen’.

Ze schreef in 2018 het 5 mei essay.

Stine schreef een nawoord bij de bundel Aapverhalen.

Ze stelde de bundel Voor de dieren samen

Ze leverde een tekstbijdrage aan het fotoboek The Family of Migrants.

Ze schreef een verhaal voor de bundel Stervensuur.

Plus eentje voor Preek van de leek

En een verhaal voor Wat ik van mijn moeder leerde

En ook een verhaal voor In een boek logeer je uiteindelijk het beste

Plus een bijdrage aan Cultuur dragen

Ook leverde ze een bijdrage aan (de vertaling van) REHAB

Ze had een interview met Arnon Grunberg onder de titel Voorbij goed en kwaad (dvd)

Verantwoording

Deze informatie komt uit  Wikipedia, Goodreads, Bol, en haar eigen website.

Meer weten over mijn familie?

  1. In januari 2023 (update november 2025) stelde ik neef Menno Lanting voor.
  2. En in februari (update maart 2026) nicht Jitske Kramer.
  3. In maart was de beurt aan neef David Graeber.
  4. April was voor nicht Naomi Klein.
  5. In mei stelde ik neef Joris Luyendijk voor.
  6. En in juni nicht Margriet Sitskoorn.
  7. In juli was de beurt aan neef Daniel Pink.
  8. Augustus was voor nicht Mariana Mazzucato.
  9. In september stelde ik oom Jos Burgers voor.
  10. En in oktober (update maart 2026) nicht Danielle Braun.
  11. In november was de beurt aan oom Stephen R. Covey en zijn kinderen.
  12. December was voor nicht Brené Brown.
  13. In januari 2024 stelde ik neef Martin van Staveren voor.
  14. En in februari (update maart 2026) nicht Japke-d. Bouma.
  15. In maart was de beurt aan neef Walter Isaacson
  16. April was voor nicht Kate Raworth.
  17. In mei stelde ik neef Raymond de Looze voor.
  18. En in juni (update maart 2026) nicht Roos Vonk.
  19. In juli was de beurt aan oom Daniel Kahneman.
  20. Augustus was voor nicht Rita McGrath.
  21. In september stelde ik neef Berthold Gunster voor.
  22. En in oktober nicht Barbara Baarsma.
  23. In november was de beurt aan neef Adam Grant
  24. December was voor nicht Susan Cain
  25. In januari 2025 stelde ik neef Kees Klomp aan je voor.
  26. En in februari nicht Nadine Maarhuis.
  27. In maart (update mei 2026) was de beurt aan oom Robert Cialdini
  28. April (update november 2025) was voor tante Jane Goodall
  29. In mei stelde ik neef Jaap Bressers aan je voor
  30. En in juni nicht Babette Porcelijn.
  31. In juli was de beurt aan mijn neef Yuval Noah Harari
  32. Augustus was voor nicht Robin Wall Kimmerer
  33. In september (update februari 2026) stelde ik neef Rutger Bregman aan je voor
  34. En in oktober nicht Roxane van Iperen
  35. In november was de beurt aan neef Roman Krznaric.
  36. December was voor tante Carol Dweck.
  37. In januari 2026 stelde ik neef Hans van der Loo aan je voor.
  38. En in februari nicht Katja Staartjes
  39. In maart was de beurt aan neef Malcolm Gladwell.
  40. April was voor ‘nicht’ Lois P. Frankel.
  41. In mei stelde ik ‘neef’ Frans de Waal aan je voor.
  42. En in juni ‘nicht’ Stine Jensen.

Geplaatst in filosofie | Tags: , | Plaats een reactie

Recensie: Persoonlijk leiderschap volgende beste spits – ode

Geplaatst op 22 juni 2026 door estroocloeck

De vader van Ronald Koopman, Leo, was een niet onverdienstelijke spits én coach. Hij stond dan ook regelmatig in de krant. Hóé regelmatig, daar komt Ronald pas na Leo’s dood achter, als hij diens papieren uitzoekt. En met het doorlezen van al die krantenknipsels ziet hij de grote gemene deler van alle complimenten: het leiderschap van Leo. Persoonlijk leiderschap van de beste spits uit 2026 is dan ook een boek over voetbal en leiderschap, maar meer nog een eerbetoon aan een vader. 

De krantenknipsels, en verenigingsverslagen, zijn het haakje waar organisatie-adviseur Ronald zijn leiderschapslessen aan ophangt, de ene keer is de link wat duidelijker dan de andere keer. Ook al was Leo een top-spits bij PEC Zwolle, zijn leiderschap kwam niet voort uit al die doelpunten, maar uit zijn mentaliteit. Hij geeft nooit op, sleurt het hele team mee, geeft het goede voorbeeld en is een harde werker. En ook als coach weet hij met zijn teams de successen aan elkaar rijgen. Daar valt best wel wat van te leren. En zo kijk ik ook met andere ogen naar het WK, wat nu gespeeld wordt.

Het leiderschapsboek  Persoonlijk leiderschap volgens de beste spits ….

… volgt, volgens Ronald, de indeling van Covey’s De 7 eigenschappen: leidinggeven aan jezelf (eigenschappen 1, 2 en 3), aan samenwerking (4, 5 en 6), aan verbetering (7). De 7 eigenschappen zélf zijn niet als categorisatie-instrument gebruikt.   

Elk van de drie vormen leiderschap vraagt om andere competenties en aandachtsgebieden.

  • Zo ligt bij leidinggeven aan jezelf de focus op Houding en Vaardigheden. Bij Houding vinden we lessen over: wil het écht, werk hard, toon actie, geloof in jezelf en wees sociaal. Bij Vaardigheden draait het om: iets kunnen, weten hoe je iets moet doen en goed anticiperen.
  • Bij leidinggeven aan samenwerking wordt onderscheid gemaakt tussen de rol van teamlid en de rol van coach. Als Teamlid gaat het om: samen doen, de onderlinge band versterken, aanjagen, slim samenwerken, veel delen. Als Coach zijn de lessen gericht op: ontwikkelen als collectief, duidelijk maken hoe je met elkaar omgaat, werken aan ontspanning en verbondenheid, het hebben van een visie, goede voorwaarden scheppen, en je omgeving kiezen (die bij je past).  
  • Bij leidinggeven aan verbetering komen een aantal algemene uitgangspunten aan de orde: eindeloos oefenen, gebruiken wat je hebt, zeggen wat er moet gebeuren, bouwen en vernieuwen.
  • En dan is er nog leidinggeven aan overige zaken, waaronder: het waarderen van het thuisfront, en verantwoordelijk omgaan met wat je verdient, plus met plezier terugkijken.

Ronald hanteert een vaste indeling per les: het krantenknipsel of stukje uit een verenigingsblad; zijn vertaling naar een algemene les over leiderschap, met daarbij 3 of 4 details die ‘je je moet realiseren’; en twee vragen ter reflectie. De meeste lessen zijn niet verrassend, maar hier en daar trok ik mijn wenkbrauwen op. Ik noteerde een aantal lessen:

Blijf voortdurend alert

Leo Koopman verslapte nooit en kreeg zo vaak kansjes tot scoren. Les: Blijf voortdurend gefocust en alert, waardoor je kan profiteren van de fouten of aarzeling van anderen. Realiseer je (o.a.): Succes is vaak het resultaat van discipline en volharding, niet alleen van genialiteit. Tot zoverre niets nieuws. De eerste reflectievraag is ‘Ben je een slappeling? Een beetje? Of helemaal niet? Sja, dat is wel lekker confronterend. Wie schiet hier niet in de verdediging, ook al is het zelfreflectie?

Speel fair

Leo: ‘Ik houd van stevig mannelijk voetbal. Een speler opzettelijk onderuithalen of gemeen spel, daar ben ik een felle tegenstander van.’ Sja, voetbal is tegenwoordig niet zo ‘mannelijk’ meer, of juist ‘té mannelijk’? De algemene les gaat over ethiek, integriteit, normen en cultuur. En één van de reflectievragen is: Hoe integer ben jij?

Bouw het samen goed op

Het krantenknipsel heeft het over de positie van ‘kanthalf’. De rechtsbuiten en linksbuiten, lijkt me? Ze vormden met de beide ‘binnenspelers een vierkant’ die goede combinaties opzetten, waarvan de ‘voorwaartsen’ profiteerden. De les gaat over een solide basis, opbouwende samenwerking, fundament, structuur. Eén van de reflectievragen: In hoeverre is jouw succes het succes van de samenwerking van anderen? Leuke ouderwetse benamingen in een redelijke ‘open deur’-les en met weer een vrij confronterende vraag. Of moest het ‘samenwerking MET anderen’ zijn?

Heb een plan

Het krantenknipsel begint met: ‘Nadat kapelaan Koopman z’n preek voor de wedstrijd had gehouden, begonnen we te voetballen. Zijn voorbesprekingen waren uniek.’ Dit stuk gaat over visie, richting en een plan, voorbereiding, koers. Een reflectievraag is: Hoe helder is jouw visie? Sja, mijn associatie met een ‘preek’ is niet zo positief, wordt er wel geluisterd? Is het motiverend? Zou je dit ook niet in de reflectie terug willen zien?

Zorg voor een beresterke conditie

Het krantenartikel gaat over fysieke conditietraining, en verrassend genoeg de algemene les ook: Fysieke fitheid vormt de basis van prestaties. Verder ‘lichaam uitdagen’ en ‘fysiek sterk’. Zo versterk je ook je mentale weerbaarheid, stelt Ronald. En de reflectievragen gaan in op hoe hard je werkt aan de fysieke fitheid van jou en je team, en hoe belangrijk dit voor je is. Sja, weinig inclusief, deze les. En: waar bemoeit de ‘manager’ zich mee? Wat Ecosia-en levert op dat fitheid (ook) belangrijk is om verzuimdagen te beperken, om meer energie te hebben om nóg productiever te zijn, en lange werkdagen vol te houden. Oké, vanuit de werkgever snap ik dat.

Zoek de grenzen op van wat mag

Het krantenknipsel gaat over een jonge Leo Koopman, die geld achterover drukte om een voetbal te kunnen kopen. De les is: ‘Creatief handelen binnen de grenzen van het toelaatbare. Wijk af van wat formeel de bedoeling is, maar zonder kwade intentie. Buiten de lijntjes kleuren is soms nodig om iets waardevols te krijgen’. Sja, stelen is in mijn woordenboek niet ‘creatief handelen binnen de grenzen van het toelaatbare’. Mijn reactie op de reflectievragen laat zich raden ….

Kan met plezier terugkijken

Leo komt op zijn oude dag nog vaak op de club, krijgt vrijkaarten, wordt nog steeds herkend. Daar is hij trots op. De les is: ‘met plezier terugkijken op je carrière is diepgaand, een bevestiging van geleefd leven, geleerde lessen en blijvende betekenis’. Je haalt er eigenwaarde uit, verbinding. Ook: ‘het maakt het makkelijker om je kennis, verhalen en inzichten te delen met anderen. Je wordt een inspiratiebron in plaats van iemand die ‘klaar’ is.’ Sja, ik zie ook risico’s: ouderen die de wijsheid in pacht denken te hebben, niet in het heden leven en dáár een bijdrage aan willen leveren. Of te veel hechten aan de waardering van anderen.        

Mijn evaluatie van Persoonlijk leiderschap volgens de beste spits

Ik vond het boekje als ode aan Ronald’s vader zeer geslaagd. Naast de lessen staan er veel foto’s in, een korte cv van Leo, en wat persoonlijke teksten van Ronald. Ik herken het fenomeen dat je na je vader’s dood zijn paperassen uitzoekt en daar dingen in tegenkomt die je nooit hebt geweten. Leo lijkt ook nauwelijks met zijn ‘beroemdheid’ geleurd te hebben. Mijn vader had het ook weinig over zijn jonge jaren. Ik ging een jaar voor zijn dood (ook in 2019) met hem naar een reünie, en was verbaasd hoe populair hij was bij ex-collegae die hij 30 jaar (!) niet had gezien. Uit dat perspectief vind ik het boekje erg ontroerend.

Ronald heeft heel wat geleerd over zijn vader. Maar is het boekje ook leerzaam voor anderen? Dat vind ik maar beperkt, het gros van de lessen zijn echt wel open deuren die niemand zullen verrassen. Daarbij is de vorm zó kort en krachtig, dat er per les best weinig diepgang in zit. Ik denk niet dat je er een betere leider van wordt, misschien wel een betere spits. Weinig nuance, weinig relatie met wetenschappelijk werk. Wellicht leuk om te lezen voor voetballiefhebbers die nog aan het begin van hun carrière staan.

De uitvoering is erg mooi. Hardcover, mooie lay-out, goed kleurgebruik. Een serie voetbal-foto’s achterin, met name leuk voor degenen die bij PEC Zwolle of Rohda Raalte voetballen, of hebben gevoetbald. De foto’s hebben voor de lessen geen toegevoegde waarde. Het boekje is een combinatie van zijn eerste twee boeken, die ik beide las. Korte stukjes (Theedozen en olifantenpaadjes) en quotes van derden (Presteren op F1-niveau). Dit boekje zou het beste van beiden kunnen combineren, maar doet dat nét niet. Het onderwerp is te algemeen, en de quotes gaan over een (voor bijna iedereen) onbekend persoon.      

Conclusie

Inhoud: Leerzaam -, Onderbouwd -, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend-, Verzorgd +, Illustraties 0, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Persoonlijk leiderschap volgens de beste spits  duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus;
  • of uit een minibieb!

Koop Persoonlijk leiderschap volgens de beste spits duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Ik kreeg het boek toegestuurd door de auteur.

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Persoonlijke effectiviteit | Tags: , , | Plaats een reactie

Recensie: De geheime sleutel naar het heelal – amuse

Geplaatst op 17 juni 2026 door estroocloeck

Ik heb een aantal boeken van Stephen Hawking in mijn boekenkast staan, maar ik voelde een beetje weerstand: zouden ze niet te ingewikkeld zijn? Daarom begon ik met een amuse: De geheime sleutel van het heelal van Stephen en zijn dochter Lucy Hawking uit 2008. Het is een combinatie van een spannend jeugdboek met foto’s en kaders vol informatie over natuurkunde, planeten en sterrenstelsels voor volwassenen. Maar ook uit het verhaal zelf pikte ik veel interessants op.

De opzet is slim gekozen: George, een basisschoolleerling, krijgt nieuwe buren. Annie is van zijn leeftijd, haar vader Erik is sterrenkundige. George vindt Erik geweldig en vraagt honderduit. En zo krijgen de volwassen (voor)lezers ook heel wat mee, zonder dat het te uitleggerig wordt. Annie en Erik hebben een hele slimme computer, Kosmos, die ook mensen naar de ruimte kan transporteren. Dan gebeurt er natuurlijk een ongelukje, en George maakt alles van héél dichtbij mee. Zijn ouders, milieubeschermers, zijn niet zo blij met zijn nieuwe vriendschap …

Het jeugdboek De geheime sleutel naar het heelal …

… gaat niet alleen over de ruimte en computertechnologie. Het gaat dus ook over de ouders van George, die zelfvoorzienend leven en alle technologie afwijzen, want: slecht voor het milieu. Ze hebben geen auto, geen elektra en natuurlijk ook geen computer. George schaamt zich hierover op school, en wordt er erg mee gepest, met name door een stel bullies.

Natuurlijk zit er aan het verhaal een happy end. George wordt de held van de school door zijn nieuw opgedane ruimtekennis. De bullies worden gestraft. George’s ouders ontdekken dat het gebruikmaken van technologie óók de bescherming van het milieu ten goede kan komen. En de vier ouders hebben onderling een lange discussie over wat nu eigenlijke belangrijker is: op zoek gaan naar een nieuwe planeet, of onze eigen planeet redden. Dat is een herkenbare discussie, nu nog meer dan in 2008.

Mijn evaluatie van De geheime sleutel van het heelal

Voor volwassenen zijn de foto’s met informatie en de vele kaders in het boek over allerlei onderwerpen, waaronder de atmosfeer van de aarde, zwarte gaten, het experiment van Miller en Urey en elementaire deeltjes, het interessantst. Die worden leuk met elkaar verbonden door het verhaal van George, wat bepaald niet kinderachtig is opgeschreven. De illustraties bij het verhaal zijn erg grappig. Het is echt een boek dat je samen met je kind kunt lezen.

Nu twijfel ik: ga ik nu aan De antwoorden op de grote vragen beginnen, Stephen’s laatste boek, of aan deel 2 van de 5 rond George en Annie? Beslissingen, beslissingen ….

Ik gaf het boek geen rating. Goodreads geeft het 4*.

Een zeer lezenswaardig boek over het heelal en Stephen Hawking is Het ontstaan van de tijd van Thomas Hertog.

Lees De geheime sleutel van het heelal duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • of uit een minibieb (dat deed ik ook!).

Koop De geheime sleutel van het heelal duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in natuur | Tags: , , , , | Plaats een reactie

Recensie: Het leven van een boom – autobiografie in ‘Beuks’.

Geplaatst op 16 juni 2026 door estroocloeck

Empathie voelen met een boom? Lijkt moeilijk, maar blijkt heel eenvoudig, tijdens het lezen van Het leven van een boom van Peter Wohlleben uit 2026. De oude beuk, vlakbij het huis van Peter in de Eiffel, vertelt haar levensverhaal aan haar nakomelingen. Geen sprookje, want zij bestaat en vrijwel alles wat zij vertelt komt uit wetenschappelijk onderzoek. Deze autobiografie doet wat autobiografieën van mensen óók met mij doen: ik leef me helemaal in. En verwonder me!

Peter schreef eerder het hooggewaardeerde ‘Het verborgen leven van bomen’, en dit ‘Buchenleben’ uit 2024 behandelt dezelfde onderwerpen, maar op een andere manier én bijgewerkt met recent wetenschappelijk onderzoek. Dat geeft een leerzaam, ontroerend en vaak grappig resultaat. Wie had ooit gedacht dat die schattige reeën de Bruine Dood voor beuken betekenen?  En wat de oude beuk over óns te vertellen heeft?

Het natuurboek Het leven van een boom…

… heeft twee delen. Het eerste, grootste deel is de autobiografie van de oude beuk. Het tweede deel is de wetenschappelijke onderbouwing, waarin Peter alles wat de beuk overkomt en observeert, met behulp van wetenschappelijk onderzoek verklaart en van context voorziet. Beide delen zijn volstrekt niet kinderachtig! Het eerste deel is wel even wennen, omdat Peter alle moeite heeft gedaan om de gebeurtenissen puur vanuit het perspectief van de beuk te beschrijven, met haar ‘taal’. Op z’n Beuks! Hij ziet zichzelf als de ghostwriter van de beuk. 

Peter studeerde bosbouw, werkte ook >20 jaar in de bosbouw, totdat hij merkte dat hij de omgang met bomen niet ‘van binnenuit’ kon veranderen. Hij werd boswachter, en heeft een boswachtershuisje aan een open plek. Vlakbij staat een oude beuk, zij moet meer dan 200 jaar oud zijn. Aan haar uiterlijk te zien heeft zij niet lang meer, en Peter bedacht dat zij vanaf haar sterfbed haar levensverhaal aan haar nakomelingen zou vertellen. Zij bestaat dus echt, en wat zij observeert is ook echt gebeurd. Géén sprookje dus.

Hoe het leven van de oude beuk begon

In den beginne …. is alles zwart. Heerlijk vochtig, waarin zij zich met het puntje van haar net ontkiemde wortel doorheen tast. Ze hoort veel lawaai! Van water, en van piepkleine scharrelaars in de grond. Overal raspt, smakt, klikt, schuurt of scharrelt het. En tot haar verbazing stoot haar eigen wortel ook klikgeluiden uit. En ondertussen duwt zij een scheut met de eerste blaadjes omhoog …  En dan: oogverblindend licht! Ze schrikt, en probeert zich weer terug te trekken in het zwart. Dat lukt niet meer. En nog voordat ze een beetje om zich heen kan kijken, proeft ze wat lekkers: suiker. Ze realiseert zich hoeveel honger ze heeft.

Ze proeft ook …. familie. Duizenden baby-broertjes en zusjes staan om haar heen. Dat geklik van die wortelpunten voorkwam dat ze elkaar in de weg zouden staan. Dan valt er een grote schaduw over hen heen. Een bruin schepsel op vier poten staat boven ze en eet de bladeren van een deel van de familie op. Zonder bladeren kan een baby niet overleven, de verminkte slachtoffers smeken om hulp ….

De wetenschappelijke onderbouwing

Zo worden de eerste paar dagen van het beukennootje omschreven, het leest als een thriller! In het wetenschappelijke tweede deel gaat Peter per hoofdstuk in op diverse punten. Kunnen bomen horen? Ja, er is uitgebreid onderzoek gedaan naar het hoor-vermogen van planten. Ze richten zich onder andere op geluiden van 200 Herz, het geluid van stromend water, wat ze ook op grote afstand herkennen. De wortels produceren inderdaad klikgeluiden, om te navigeren. Waar is nog ruimte om te groeien onder de grond? En dat zoeken naar ruimte indiceert ook zelfbewustzijn bij planten: ze kennen hun lichaamsgrenzen en hun positie in de ruimte.

De kleine beuken-zaailingen die door reeën zijn aangevreten roepen om hulp. De hulpkreten bestaan vaak uit geurstoffen. Sommige bomen worden belaagd door rupsen, en stoten dan geurstoffen uit die roofinsecten of roofvogels aantrekken, die de rupsen oppeuzelen. Beuken herkennen reeën aan hun speeksel, en vormen dan tannines, die de eetlust van de dieren bederven. De grote planteneters (bijv. de olifant) kunnen geweerd worden door voor veel duisternis te zorgen, dus voor een dicht bladerdak, dan groeit er ook weinig onkruid (‘groentjes’) en is de omgeving minder aantrekkelijk.

De andere bosbewoners

En zo gaat het door: een spannend levensverhaal barstensvol weetjes over bomen en planten. Ik lees over de Wroeters, zwijnen denk ik, die de embryo’s (de beukennootjes) opgraven. Dichtbij staan de Verhevenen, hoge sparren, Wolkenbomen, nog hogere sparren, en Stekeligen, dennen. Er zijn heel wat Scharrelaars in het bos, waaronder de Tweebenigen. De oude beuk vertelt over de komst van die Tweebenigen, en wat ze doen met het bos: er worden bomen geveld met grote machines, en er worden dennen geplant, die het niet zo naar hun zin hebben, want in het noorden, waar ze vandaan komen, is het koeler en natter. Die dennen zien de ‘Tweebenigen’ als Goden: want deze bewateren en verplanten de dennen. 

Ook zijn er de ‘Harigen” dit is het schimmelnetwerk, dat uitgebreid beschreven wordt. Dit ‘wood wide web’ is goed onderzocht, het zorgt voor voedsel- en berichtenoverdracht. Als betaling ontvangt het wat van de suiker die de bomen met fotosynthese aanmaken. Jonge bomen maken gedurende het jaar eerder bladeren aan en werpen ze later af dan oudere bomen: zo krijgen ze in de lente en herfst meer licht en dus meer suiker. Maar als ze met blad en al door de vorst worden verrast, zijn ze diep in slaap en kunnen ze de bladeren niet meer afwerpen. Bij sneeuwval worden de takken zwaar, maar de boompjes buigen mee zonder te breken. Bij de oudere bomen is het risico op breken groter, en die werpen daarom hun bladeren vroeger af. Wist je niet, he? Als het weer dertien uur licht blijft is de lente aangebroken en worden de bomen weer wakker. De temperatuur doet niet ter zake. Maar wél waar het gaat om de kou, want die voorspelt de winterslaap. Na een milde winter lopen de bomen láter uit, alsof ze wachten of de winter alsnog komt.

Hier en daar staat er eiken in het bos, dit noemt de oude beuk de Bangen. De oude beuk merkt de terugkomst van de Grijzen (wolven) op en ook dat het steeds droger wordt, ze noemt het geen klimaatverandering, maar daar gaat het natuurlijk wel over. 

Jeugd, verbanning en leiderschap

De oude beuk haalt in haar jeugd kattenkwaad uit, heeft een vriendin die een storm niet overleeft en krijgt onderwijs van de boomstronk Tante Knoest. Deze Tante moet zij, als ze volwassen is, van water en suiker voorzien, maar dat laat ze na, ze houdt het voor zichzelf want heeft vreselijke honger. Ze wordt verbannen uit de beukenfamilie, en knoopt uit pure eenzaamheid banden aan met andere soorten bomen die dichtbij staan. Dat is bijzonder, de beuken hebben dat nooit gedaan (volgens de oude beuk). Naar mate de omgeving vijandiger wordt (door klimaatverandering en de Tweebenigen) willen de verschillende soorten bomen samen optrekken. En wie beter om dit te bemiddelen dan de oude beuk? Zo verovert zij een leidende positie en wordt door de beukenfamilie weer in genade aangenomen.

Achter deze ontwikkelingen zit ook heel wat wetenschap. Of er bomen met een bijzondere ‘onderwijs’ functie zijn is niet bekend, ‘juf ‘ Tante Knoest is dus een dichterlijke vrijheid. Kattenkwaad uithalen is bekend van dieren, mogelijk doen bomen het ook. Ik dacht dat het gezichtsvermogen van bomen ook wel ‘verondersteld’ zou zijn, maar nee, bomen zien écht.  Zo is er een slingerplant die haar bladeren optisch aanpast aan de plant waarlangs ze groeit. Men deed een test: de plant ging in een lege doos, en men liet de plant foto’s zien van verschillende bladeren. En ja hoor, de plant kopieerde het naar haar eigen bladeren.

Ook is aangetoond dat bomen ’s nachts slapen: de takken zakken dan zo’n 10 cm, en worden bij zonsopkomst weer opgetrokken. In de nacht zit er ook veel water in de stam, en dit wordt gebruikt om te groeien. Informatie over de omgeving wordt van moeder naar ‘kind’ overgedragen via merkers op de genen, individueel, dus niet voor de hele soort: epigenetische variaties.

Bomen kunnen net als wij aan virusziekten lijden. De dendrovirologie onderzoekt dit; vaak worden virussen door bladluis e.d. doorgegeven. Nog een weetje: bomen zorgen inderdaad voor regen. Eerst verdampen ze water via de bladeren, dat kan voor de oude beuk wel 500 liter per dag zijn! Met het water gaan koolwaterstoffen en bacteriën mee, waaraan de watermoleculen zich hechten en zo druppels vormen. Die condensatie zorgt voor een lagere luchtdruk, wat lucht van elders aantrekt. Er ontstaan wolken, die met de wind meewaaien en elders regen loslaten. Het ene bos bewatert het andere bos.

Het eerste deel heeft een aantal lieve tekeningetjes, het tweede deel heeft foto’s van de beuk en de omgeving. Leuk dat het onderscheid tussen het zachte verhaaltje en de harde wetenschap ook in de illustraties te zien is.  

Mijn evaluatie van Het leven van een boom

Ik moest even wennen aan het idee van een autobiografie van een boom, maar toen ik eenmaal doorhad dat alle belevenissen een wetenschappelijke fundering hebben, vond ik het een bijzonder prettige manier om iets te leren. Veel verwijzingen gaan naar het werk van de Canadese hoogleraar Suzanne Simard, die zich specialiseert in het schimmelnetwerk en het fenomeen “Moederboom’. Bij elk boek over de natuur wat ik lees gaat mijn waardering én mijn zorg ervoor omhoog, en ontdek ik meer over hoe planten (en dieren) op ‘ons lijken’: ze horen, zien, voelen, zorgen voor elkaar, hebben zelfbewustzijn. Relevant leesvoer dus, en we zijn nog lang niet uitgeleerd over bomen.

Ik vind Peters experiment met zijn autobiografie in ‘Beuks’ zeer geslaagd. Het leest als een roman, en na het eerste geblader naar de wetenschappelijke verklaringen, las ik het in één ruk uit. Het perspectief van een boom op reeën, zwijnen, spechten (allemaal moordenaars!) is grappig en toch herkenbaar. Hoe de bomen elkaar in leven houden is heel boeiend, en natuurlijk zit hier ook een morele boodschap achter: als Douglas sparren eten geven aan beuken, waarom zijn wij dan zo xenofoob? Ook de gevolgen van klimaatverandering komen aan de orde, en ook al weet je het, het lijden van de bomen tijdens langdurige droogte raakt je toch. De illustraties zijn aardig, maar hadden wel wat hoger wetenschappelijk gehalte mogen hebben wat mij betreft. Maar daarvoor moet ik waarschijnlijk ‘Het verborgen leven van bomen’ lezen. Die gaat dan ook op mijn leeslijst.

Moet je dit boek absoluut gelezen hebben? Nee, maar het is wel héél aardig om dit samen met je kinderen te lezen. Niet kinderachtig, maar ook niet technisch en vol jargon. Wat wil je nog meer? Trouwens, Peter heeft van een aantal andere boeken stripversies gemaakt.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties 0, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Het leven van een boom duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
  • of uit een minibieb!

Koop Het leven van een boom duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in natuur | Tags: , , , | Plaats een reactie

Recensie Haperende hersenen – een noodzakelijk boek

Geplaatst op 11 juni 2026 door estroocloeck

Géén leuk boek. Wél een heel interessant boek. En ook een noodzakelijk boek, denk ik. Want als je je pas gaat inlezen in een hersenziekte als je er direct mee te maken krijgt, ben je te laat. Vandaar dat ik Haperende hersenen van Iris Sommer uit 2015 in één ruk uitlas, ook al vond ik het bepaald deprimerend. En heel goed geschreven, dat ook.

Het boek beschrijft 9 hersenaandoeningen: Parkinson, Bipolaire stoornis, MS, Alzheimer, Gilles de la Tourette, Schizofrenie, Huntington, NAH (Niet Aangeboren Hersenletsel) en Dwangstoornis. Het gaat over de symptomen, de oorzaken en de behandeling. Maar ook over de persoonlijke verhalen van patiënten, hun achtergrond, wat het met hen doet en hun vooruitzichten. Het creëerde bij mij meer begrip voor iedereen die niet ‘normaal’ is. Dat zou iederéén moeten hebben.

Het psychologieboek Haperende hersenen …

…. geeft terecht aan dat hersenaandoeningen nog best onbekend zijn. En onbekend maakt onbemind. Dat terwijl ze de meest ingrijpende aandoeningen zijn, want je hersenen, dat ben jezelf. Ze sturen je spieren aan en verwerken de informatie van je zintuigen. Maar ook zit hier je denkvermogen, je persoonlijkheid, sociale vaardigheden, en nog veel meer. En hersenaandoeningen komen heel veel voor. Letterlijk iedereen krijgt er mee te maken, is het niet als patiënt, dan wel als naaste. Dat klopt in ieder geval voor mij. In mijn directe familie maakte ik Parkinson, NAH en Alzheimer mee. Pas na de diagnoses ging ik me daarin verdiepen. Dat had ik beter eerder kunnen doen.

Elk hoofdstuk van dit boek heeft een aantal verschillende onderdelen. Het begint met een patiënt die wat vertelt over diens leven vóór de diagnose. Daarna wordt uitgelegd wat de ziekte inhoudt, hoe de diagnose wordt gesteld, wat de symptomen óók kunnen betekenen, hoeveel het voorkomt, waar de naam vandaan komt, wat er mis gaat in de hersenen, de oorzaak dus, dan hoe het verder ging met de patiënt, de behandeling, of er volgens de patiënt mee te leven valt, en wat er in het vat zit qua behandeling van de ziekte. 

Tijdens het lezen schreef ik van alles op. De oorzaken, symptomen en behandelingen waren erg interessant, maar niet samen te vatten. De persoonlijke ervaringen van de patiënten raakten me in het bijzonder. Daar lees je op de medische websites toch veel minder over.

Ziekte van Parkinson

Connie, de patiënt die in  dit hoofdstuk aan het woord komt, kreeg Parkinson toen ze 38 was. Wat jong! Haar grootste probleem, zo schrijft ze, is het onverstaanbaar praten. Mensen begrijpen je niet, en na verloop van tijd gaan ze je negeren. Zo vereenzaam je in gezelschap, want terwijl je de gesprekken prima kunt volgen, kun je niet meepraten. Je bent mentaal nog heel goed, maar dat begrijpt niet iedereen. Ook problematisch voor haar: bij het wakker worden ‘bevroren’ zijn, en niet zelfstandig uit bed kunnen komen, je helemaal niet kunnen bewegen. We kennen denk ik allemaal de symptomen van trillen en evenwichtsverlies, maar er is nog zoveel méér. Mijn naasten met Parkinson (2x) spraken wel over hun symptomen, maar niet over hun emoties, wat het met hen deed. Daar kom ik nu pas achter ….

Bipolaire stoornis

Hier wist ik nog niets van. Kort gezegd neemt de grootte van de hersenkamers toe, waardoor de rest van de hersenen in de verdrukking komt. Dat levert problemen op met denken, en het verergert na elke manische episode. De patiënte van dit hoofdstuk is Simone, die haar ziekte onder controle heeft. Ze wil dus ook een gewoon leven leiden. Haar psychiater is tegen een behandeling met IVF, waardoor ze kinderloos blijft. Dat resulteert in een scheiding. Haar werkgever wil van haar af, terwijl ze, naar eigen zeggen, goed functioneert. Zo’n diagnose heeft dus heel wat impact, ook al heb je je ziekte met medicatie onder controle.  

Multiple Sclerose

De patiënt van dit hoofdstuk was bestuursvoorzitter bij Nauta Dutilh, en dat ging lange tijd prima met MS. Maar stress en gewoon hard werken verergert MS, dus ging hij eerst parttime werken, en is daarna helemaal gestopt. Hij experimenteert met verschillende medicijnen. Het is opvallend hoe positief deze man in het proces zit.

Ziekte van Alzheimer

In het eerste deel van het verhaal zit Mathieu nog vol in de ontkenning, het is ontroerend hoe hij zijn ‘aftakeling’ ziet. Het volgende deel speelt een tijd later, en inmiddels heeft hij de diagnose geaccepteerd. Hij schrikt er wel van hoeveel hij zonder zijn vrouw niet meer kan. In het derde deel zegt hij dat hij veel huilt en scheldt, daar schrikt hij zelf van, want dat past absoluut niet bij hem. Hij gruwt van het idee naar een verzorgingshuis te moeten gaan. Mijn naasten (2x) met Alzheimer hadden verschillende symptomen en manieren van zich uiten. Maar naar een verzorgingshuis wilden ze allebei niet, hoewel ze beiden uiteindelijk tóch gingen. Ik voel me daar nog steeds schuldig over.

Syndroom van Gilles de la Tourette

Dit patiëntenverhaal schokte me nog het meest. Janneke heeft al vanaf haar 8ste jaar last van tics. Ze wordt hier vreselijk mee gepest. Ik associeerde deze ziekte altijd met schelden en obscene taal, maar dat komt maar bij 14% van de patiënten voor, zo lees ik. Gilles komt meestal voor in combinatie met andere stoornissen, of met ADHD.

Schizofrenie

Hier beschrijft Marcel hoe zijn zintuigen hem bedriegen, en hoe beangstigend dat is. De beschrijvingen van zijn symptomen zijn echt bijzonder naar. Als het hem teveel wordt blijft hij dagen in bed. Bij onderzoek houdt hij stijf zijn mond dicht over zijn symptomen, hij is doodsbang dat ze hem opsluiten. Schizofrenie is géén gespleten persoonlijkheid! Het gaat gepaard met psychoses en achteruitgang van het denkvermogen. Daarbij is er een gebrek aan besef van de eigen aandoening. Depressies en zelfdoding komen heel vaak voor, en dat verbaast me niks als ik over Marcels hallucinaties lees. Het is ook deels erfelijk: je hebt 50% kans om het te krijgen als beide ouders het ook hebben. Drugsgebruik verhoogt de kans op schizofrenie aanzienlijk. Bijzonder: een van de sterkste voorspellers van schizofrenie is migratie, het risico is 4x zo hoog voor immigranten uit Marokko, en voor de tweede generatie zelfs 8x zo hoog. Voor immigranten uit Suriname en de Antillen is het risico ook flink verhoogd, tot aan de derde generatie! We weten niet waarom. We weten wel dat het risico op schizofrenie ook verhoogd wordt door trauma: pesten, misbruik, discriminatie. En: hoe groter de stad waarin je opgroeit, hoe groter de kans dat je het krijgt. Confronterend! Marcel zit inmiddels aan de medicijnen, wat helpt. Maar zijn symptomen gaan niet helemaal weg.

Ziekte van Huntington

Deze ziekte is erfelijk. Manon ziet op elfjarige leeftijd haar moeder door deze ziekte lichamelijk compleet aftakelen. Op haar 20ste wordt ze zelf onhandig en krijgt evenwichtsproblemen. En ja hoor, ze heeft het ook. De symptomen van Huntington zijn niet alleen fysiek, ook treedt er gedragsverandering op (minder controle) en lijdt men aan wanen. Bijzonder: in Azië en Afrika komt het veel minder voor. Manon heeft een bijzonder positieve instelling, ze denkt dat dat komt door een bezoek aan een psycholoog vlak na de diagnose. Ik vind het bewonderenswaardig hoe ze er mee omgaat. 

Niet-aangeboren hersenletsel

Emma is een slimme meid, getrouwd, kinderen. Dan valt ze van haar fiets en ligt een week in coma. Daarna volgt revalidatie, ze is halfzijdig verlamd.  Als ze ‘beter’ is en naar huis gaat, lukt weinig haar nog. De kinderen zijn te druk voor haar. Ze wordt opgenomen in een psychiatrische kliniek, en ‘s nachts vastgebonden. Er volgt een scheiding. “Ze hadden me beter dood kunnen laten gaan. Alles, alles raak je kwijt”, zegt ze. Beter is ze niet geworden; lezen, wat haar hobby was, lukt nauwelijks meer. Ze kan kleine stukjes wandelen. Ze is flink aangekomen, eet veel, als troost. Ze maakt zich zorgen over de toekomst, en haar afhankelijkheid van anderen. Er wordt zóveel bezuinigd op de zorg. Hulp bij leuke dingen zit er niet meer in.

Ook Korsakov is NAH: bij alcoholisme wordt het spijsverteringskanaal beschadigd, en daardoor kan het geen vitamine B1 meer opnemen. En door een tekort aan B1 treedt hersenbeschadiging op.

Dwangstoornis

Maike was een hele normale meid … totdat ze rare gedachten krijgt. Ze wil opeens haar moeder in de vijver duwen. Daarna gaat ze overdreven schoonmaken omdat ‘ze anderen niet wil besmetten’. Dwangstoornis is deels genetisch bepaald, maar onduidelijk is nog wélke genen hieraan schuldig zijn. Anderzijds komt het door stress, een traumatische gebeurtenis. Bijzonder: dieren hebben het ook, met name golden retrievers. Het probleem is dat er veel vertraging is bij het herkennen én erkennen van de ziekte, en dat de dwanggedachten er dan al ingesleten zijn. Maike knapt op via een middel tegen depressie. Naar verwachting kan in de toekomst ook optogenetica worden gebruikt om de symptomen te verminderen. Bij optogenetica worden de genen beïnvloed door verschillende kleuren licht. 

Overeenkomsten en de toekomst

Hierna volgen nog twee hoofdstukken die de overeenkomsten tussen de bovenstaande aandoeningen en de toekomst behandelen. Als overeenkomst viel me op dat alle ziekten m.u.v. NAH mild starten. De diagnose komt daardoor pas heel laat. Bij de klachten horen altijd somberheid, traagheid in denken en bewegen. In de toekomst zal meer worden ingezet op bewegen, naar muziek luisteren, genieten, zingeving zoeken. Verder precisiebehandelingen op basis van biomarkers en niet meer zomaar van alles proberen. Verder vooral vroeger opsporen en daardoor eerder behandelen.

Mijn evaluatie van Haperende hersenen

Ik vond het een bijzonder leerzaam boek, omdat je qua hersenziekten niet weet wat je niet weet. En je gaat er ook niet spontaan over lezen, totdat je er direct mee te maken krijgt. En intussen begrijp je de mensen niet die één van de onbekende soorten heeft en ga je dus ook niet goed met ze om. Daarnaast is het moeilijk om je te verplaatsen in de mensen die deze ziekte hebben: wat gaat er in ze om, waar hebben ze last van? De medische websites geven daar over het algemeen geen antwoord op, en je naasten willen, of kunnen, daar misschien ook niet over praten.

Het boek is een combi van wetenschap en anekdotes. Iris is hoogleraar psychiatrie en weet dus waarover ze praat als het gaat over de wetenschappelijke duiding. Daarnaast is er een uitgebreid bronnenoverzicht dat verwijst naar artikelen in medische vakbladen. Natuurlijk loopt dit maar tot 2015, waarschijnlijk is er in de afgelopen jaren qua diagnoses en behandelingen meer informatie beschikbaar gekomen. Anderzijds denk ik niet dat er in de patiëntenverhalen veel veranderd zal zijn, misschien is er door de druk op de zorg zelfs wel méér fysieke én emotionele ellende gekomen.    

De opzet van het boek is uitstekend. Juist door de persoonlijke verhalen komen het ziektebeeld en de symptomen extra binnen. Ook de diverse invalshoeken qua diagnose, achtergrond, etc. zijn bijzonder goed gekozen en uitgewerkt. De stukjes toekomstmuziek, over experimenten waar wellicht behandelingen uit voortvloeien, zijn heel fijn want hoopgevend. De schrijfstijl is ook fijn, wel medische termen, maar goed uitgelegd, en niet teveel jargon. Geen illustraties, en relatief veel typo’s, dat is dan wel weer jammer.

FOMO: als dit boek van recentere datum was, dan zeker wel. Iris, graag een update!  

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd -, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Haperende hersenen  duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal via Kobo;
  • of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

Koop Haperende hersenen duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in psychologie | Tags: , , , , | Plaats een reactie

Recensie: Zin van de dag – feestje

Geplaatst op 8 juni 2026 door estroocloeck

Niet lezen, maar leven. Dit zei Maarten ’t Hart ooit: hij had altijd 1 á 2 boeken per dag gelezen, zijn leven weggelezen in plaats van te leven. Het is één van de citaten die filosofe Stine Jensen in haar tienerjaren verzamelde. En dat verzamelen doet ze nog steeds. In Zin van de dag uit 2025 presenteert ze 75 ‘levenswijsheden’ ter inspiratie, en om ons na te laten denken over welke zinnen wijzelf in ons leven volgen.

Ja, het boekje is inspirerend, maar ook leerzaam: Stine vertelt ons steeds iets over degenen die zo’n levenswijsheid verzonnen, en hoe het in haar eigen leven terugkomt. Of ze legt uit wat er precies mee wordt bedoeld en in welke context het werd gezegd. Het boekje zorgt ook voor een goed humeur, want het is prachtig uitgevoerd. Perfect om 75 dagen mee te beginnen!

Het filosofische boekje Zin van de dag ….

… laat met de eerste ‘zin’ de dag met iets anders dan een van de Zinnen van de dag beginnen: koffie. ‘Should I kill myself or have a cup of coffee?’ zou Albert Camus (ongetwijfeld in het Frans) gezegd hebben. Koffie staat voor Stine voor een klein geluksmomentje. Ik drink al lang geen koffie meer, en thee geeft me dat niet echt. Dus snel door naar de volgende: ‘Andermans hoofd is een waardeloze plek om als zetel voor waar geluk te dienen’, van Arthur Schopenhauer. Het gaat natuurlijk over onze gevoeligheid voor de complimenten en de kritiek van anderen. Het maakt je afhankelijk van die anderen, je woont in hun hoofd. Schopenhauer bedacht het 150 jaar vóór de eerste sociale media!

Chimpansees

Er komen een aantal van mijn familieleden langs in het boekje. Zoals Jane Goodall, die in Wintergasten 2021 zei: ‘Ik heb gemerkt dat je mensen alleen kunt veranderen als je hun hart raakt’. Schreeuwen helpt niet, wees zacht en luister naar de ander. Haar boeken over de chimps in Gombe raakten ons in ons hart, en hielpen haar met haar projecten voor natuurbescherming. Ook Frans de Waal wordt genoemd: ‘Als we diep in de ogen van een chimpansee kijken, kijkt een intelligente, zelfverzekerde persoonlijkheid terug. Als chimpansees dieren zijn, wat zijn wij dan?’ Waarmee hij wilde zeggen: Je komt verder als je interesse en respect kunt opbrengen voor hetgeen afwijkt van je verwachtingen. Plaats jezelf niet steeds in het middelpunt.

Vuur

Vuur kan positief en negatief zijn, zo blijkt. Filosofe Désanne van Brederode zei: ‘Leve het vingertje in de vlam!’  Als eenjarige stak zij haar vinger in een kaarsvlam toen haar vader even niet oplette. ‘Wat goed dat ik al zo jong mijn vinger mocht branden. De eerste aanraking met vuur is: bestaan. Voelen vergt moed. Meevoelen nog meer.’ ‘Gemoedsmoed’ bedacht ze hier voor. Eerder al bedacht ze ‘wankelmoed’.  Ook vurig is: ‘De hel, dat zijn de anderen.’ van Jean-Paul Sartre. Hij heeft het ook al over onze afhankelijkheid van de oordelen van anderen.

Beperkingen weghalen

‘Zoek de stropdas in jouw leven.’ is de wat cryptische quote van Elanor Boekholt-O’Sullivan. Zij zorgde ervoor dat de uniformen en uitrustingsstukken van het leger óók draagbaar werden voor vrouwen. Maakte ze zich dáár druk over? Ja: het gaat erom dat uitrusting, of algemener: de omgeving, passend is, inclusief is. (Ik las zelf over haar inspanningen om de scherfvesten passend te maken voor vrouwen, want met borsten had de fabrikant nooit rekening gehouden. Ze deden zéér.)  

Herinneringen

‘Iets wat in de jeugd gebeurd is, is dikwijls het gevolg van een voorval op oudere leeftijd.’ He? Wat Maarten Toonder hiermee wilde zeggen is dat we betekenis geven aan een voorval, en dat die betekenis kan veranderen als we ouder worden. Je update je herinnering. Psychologen onderschrijven dit.

Wie zwijgt …..

En deze komt de laatste tijd vaak op: ‘Uiteindelijk zullen we niet de woorden van onze vijanden herinneren, maar de stilte van onze vrienden.’  Hij stamt uit 1965, ging over rassendiscriminatie, en is van M.L. King.

Mijn evaluatie van Zin van de Dag

Het is een luchtig, toegankelijk boekje met interessante weetjes en quotes om over na te denken. Erasmus en Soren Kierkegaard zijn twee van de filosofen die vaak terugkomen, maar ook ‘gewone’ mensen zoals bovenstaande voorbeelden al aangeven, passeren de revue. Stine geeft overal een stukje uitleg bij, en vertelt wat over degene die de quote gemunt heeft, of zou hebben gemunt. Dat maakt het boekje ook best leerzaam. Veel is gebaseerd op psychologie, wat natuurlijk relevant is voor iedereen. Daarnaast is het een tijdloos boekje, er komen geen specifieke gebeurtenissen in voor, alles gaat over het alledaagse leven.

De uitvoering is bijzonder mooi. Hardcover, elke quote in een ander lettertype en barstensvol bijpassende tekeningetjes in blauw en rood. Een feestje om te lezen. Elke ochtend een stukje Stine, beter dan koffie!

FOMO? Nee, maar wel een leuk cadeautje. En dun genoeg om tijd te hebben om ook nog te leven!

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 4 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Zin van de dag duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
  • of uit een minibieb!

Koop Zin van de dag duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in filosofie | Tags: , , | Plaats een reactie

Recensie: Authentieke intelligentie – AI versus ai

Geplaatst op 3 juni 2026 door estroocloeck

‘Waarom mensen altijd winnen van computers’ is de ondertitel van Authentieke intelligentie van Elke Geraerts uit 2019. Ik had zo mijn twijfels over die stelling, en alle TechBro’s zeggen het tegendeel; een goede reden dus om de argumentatie van een doctor in de psychologie hierover eens te lezen. Elke slaagt erin om een aantal punten waarin we ons (nog) onderscheiden van artificial intelligence prettig uiteen te zetten én geeft tips hoe we dit nog sterker kunnen maken.    

Het is een bijzonder prettig geschreven boek, met een grote hoeveelheid informatie over psychologie en hoe ons brein werkt, zonder jargon. Met name als je hier nog niet zo heel veel over gelezen hebt is het een uitstekend overzicht. Ik was gecharmeerd van haar betoog hoe creativiteit werkt en hoe we hier meer mee kunnen doen. Ik denk wel dat haar visie op artificial intelligence inmiddels achterhaald is. Maar dat betekent niet dat we onszelf niet meer hoeven te verbeteren, toch?

Het psychologieboek Authentieke intelligentie …

… ontkent niet dat artificial intelligence (AI) werk van ons overneemt, en nog meer zal overnemen. Dat dit grote maatschappelijke impact zal hebben. Dat we moeten bijscholen en omscholen, omdat AI ook nieuwe banen gaat creëren. We zitten in een transitieperiode, en er wordt onderzoek gedaan naar combinaties van AI en ons brein. Tot eind 2024 (ik keek het na) was daar het Blue Brain Project, wat met algoritmes het brein van een muis, op het niveau van het neurale netwerk, probeerde na te bootsen. (Dat schijnt gelukt te zijn, de bevindingen en algoritmes zijn inmiddels Open Source). En natuurlijk is daar Neurolink van Elon Musk, die bezig is met brein-computer interfaces, om méér en andere zintuigen te ontwikkelen.

Ons brein is authentiek, AI niet

Willen we dit? Hebben we er nog controle over? Kan ons brein al die verandering wel aan? Ja, zegt Elke. Want ons brein heeft iets wat geen enkele machine ooit zal hebben: het is authentiek. En onze authentieke intelligentie geeft ons het vermogen om onze unieke menselijke kwaliteiten te versterken en te gebruiken.

En wat zijn die kwaliteiten dan? Want computers kunnen beter zoeken, beter onthouden, beter gegevens verwerken. En ze zijn stressbestendig. Wat kunnen computers dan niet, wat wij wel kunnen? 1. Onszelf heruitvinden, grenzen verleggen, nieuwe paden bewandelen. 2. Weerstand bieden, in verzet gaan, met name tegen onszelf, onze impulsen bedwingen, wilskracht tonen. 3. Fantaseren, verbeelden, creëren. 4. Authentieke relaties opbouwen met onze medemens. Elk van deze unieke kwaliteiten heeft een specifiek deel in het boek.

Onszelf heruitvinden

Deel I: Herprogrammeren (dat is de computerterm voor heruitvinden). Als je jezelf eens goed onder de loep neemt, zijn er altijd dingen van je persoonlijkheid die je zou willen veranderen. Je gedrag tegenover anderen bijvoorbeeld, of je doorzettingsvermogen. Al die zaken zijn beïnvloedbaar. Een authentiek intelligent (ai) persoon is niet onveranderlijk, maar evolueert richting wie die persoon wil zijn. Een ai persoon erkent zijn zwaktes en is bereid daar aan te werken.

Belangrijk hiervoor is wilskracht. De hersencircuits waar dit bij ons zetelt, lijken erg op het deel van de hersenen wat dieren gebruiken als ze op verkenning gaan: het verkennerssysteem. Het zorgt ervoor dat we dingen willen ontdekken. Het is intrinsieke motivatie. Die gebruiken we om onze ‘brein-instellingen’ te wijzigen. Daarvoor zijn een paar stappen nodig: verantwoordelijkheid nemen voor je leven (word een Calihero!), een nieuwe richting kiezen en volhouden, en gemotiveerd blijven. Wat motivatie betreft is intrinsieke motivatie cruciaal, extrinsieke motivatie (belonen en straffen) werkt alleen op de korte termijn, en vermindert intrinsieke motivatie. Maar als je moeite hebt met een eerste stap, kan wat extrinsieke motivatie wel helpen, bijvoorbeeld door sociale druk. Je vertelt anderen wat je van plan bent, en daardoor voel je je gedwongen om dat ook te doen, anders ga je af. Ook als je bijna klaar bent kan een dosis extrinsieke motivatie helpen om de laatste stap te nemen.

Weerstand bieden

Deel II Computer says no. Doet precies wat in de instructie staat, biedt daar geen weerstand aan. En ook wij zeggen het liefst ja op een verzoek. Dat is makkelijker voor onze hersenen en goed voor de relatie. Elke legt uit dat dit de chimpansee in ons brein is, naar het boek The Chimp Paradox van Steve Peters. Het is vergelijkbaar met het snelle, impulsieve Systeem 1 van Daniel Kahneman. De mens in ons brein is het langzame, rationele Systeem 2, en de computer in ons brein is het archiverend netwerk. Hoe meer je toegeeft aan je impulsen, hoe sterker de chimp wordt. Algoritmen van sociale media snappen die impulsen precies en maken er gebruik van. Door de mens, die rationeel denkt en ‘nee’ zegt, die de impulsen controleert, te trainen verhoog je je authentieke intelligentie.

In de hersenen zit die zelfcontrole in 3 delen van de prefrontale cortex: de dorsolaterale (uitvoering), de mediale (emoties) en de cortex cingularis anterior (pijnverwerking). Zelfcontrole is het vermogen om pijn en emoties los te koppelen van ons gedrag. Dat is aanleerbaar, we ontwikkelen dit pas op kleuterleeftijd. Voor het vergroten van zelfcontrole zijn er 4 principes:

  1. Je gelooft in uitgestelde beloning (denk aan de marshmallow-test)
  2. Je hebt intrinsieke motivatie
  3. Je kunt de strategie van afleiding toepassen
  4. Je weet wat je limiet aan egodepletie is, je neemt af een toe pauze van het controleren van je impulsen. 

Digitalisering stelt onze zelfcontrole op de proef, je zegt al snel ‘ja’ tegen nieuwe opties en verzoeken. Oefen daarom om vaker ‘nee’ te zeggen. Neemt digitale rust. En als je dan toch ‘ja’ zegt, focus dan op je doel, misschien met een ritueel om jezelf in de goede mindset te krijgen. En niet multitasken! Focus!

Fantaseren

Deel III Dreamworks. Digitalisering beïnvloedt onze taal, we gebruiken nieuwe woorden (googlen) maar ook steeds meer standaardtaal (door autocorrect e.d.). We schrijven korter (door sociale media) en de betekenis van woorden verandert (‘vrienden’ op sociale media). Met taal drukken we onze gedachten uit, maar het beïnvloedt ook ons abstract denken. Tegelijkertijd hebben we toegang tot een oneindige bron van kennis gekregen, we worden overladen. Zo verliezen we het overzicht. En dat overzicht is nodig om abstract te denken, om creatief te zijn. En digitalisering drijft ons naar een toekomst waarin alleen de creatieve beroepen overblijven.

Creativiteit is niet een kwestie van rechter- of linker hersenhelft. Het verbindt juist 3 verschillende hersendelen, die normaal weinig samen doen: het archiverende brein, het executieve brein en het saliëntienetwerk (ontdekt stimuli uit de omgeving). Zo kun je divergent (breed, ‘open sluizen’) denken. Dat creatieproces heeft 5 stappen:

  1. Preparatie (je dompelt je onder in een domein)
  2. Incubatie (informatie dringt je onderbewuste binnen)
  3. Inzicht (aha!)
  4. Evaluatie (toetsen of het iets nieuws is)
  5. Uitwerking (idee uitvoeren).  

Relaties

Deel IV Trust Inc. Dit laatste deel gaat over vertrouwen, communicatie en identiteit. We wonen samen in steden en vinden gelijkgestemden in specifieke bars, koffiehuizen of winkels. We herkennen elkaar aan tatoeages, of handtassen.  Maar we leven ook in een ander samenlevingsverband: het internet. Met een oneindig aantal inwoners. Je kunt elkaar daar uit het oog verliezen, maar je hebt ook heel veel mogelijkheden om contact te onderhouden of opnieuw op te nemen. En wat voor interesse je ook hebt, op het internet vind je gelijkgestemden. Er zijn héél veel subculturen (neem de vereniging van professionele ballondiermakers), en mensen die actie willen ondernemen, maar medestanders zoeken. En die ‘Internettribes’  kunnen hun activisme naar de echte wereld vertalen.

Om succesvol te zijn als groep moet je eerder een stam dan een team zijn. Wat is het verschil? In een team zijn de relaties instrumenteel en rationeel. Bij een stam hebben de leden langdurige en persoonlijke relaties, bijna familiair. Bij veranderingen, transformatie, moet de groep veranderen, zich herstructureren. Dat lukt een team minder goed dan een stam, aldus Jitske Kramer. Computers kunnen samenwerken in een netwerk, maar ze kunnen zich niet aan elkaar hechten en diepgaande relaties aangaan. Ze kunnen teams vormen maar zullen nooit een stam worden.

Vertrouwen is gelinkt aan ons beloningssysteem, als we vertrouwen opwekken bij een ander worden we met oxytocine beloond. In de psychologie wordt er onderscheid gemaakt tussen contextueel vertrouwen (een veilige omgeving) en relationeel vertrouwen. Door digitalisering staat contextueel vertrouwen onder druk. Om vertrouwen op te bouwen moet je zelf de eerste stap nemen, je betrouwbaarheid bewijzen. Daarnaast moet je je waarden uitdragen, en zo de anderen inspireren. Digitaal communiceren is een andere uitdaging, wanneer email je, wat zet je op sociale media? En hoe communiceer je met je contacten? Ook via sociale media, of toch telefonisch? Of F2F? En ook: neem je identiteit, je persoonlijkheid, mee naar je werk. Je bent wat je doet en je doet wat je bent.

Twee handen

De Uitleiding maakt een mooie, bijna filosofische vergelijking met het Bijbelse scheppingsverhaal. De mens creëerde de computer, naar zijn evenbeeld. En zoals je je bij God en Adam kunt afvragen wat de twee handen betekenen (wordt Adam het leven geschonken, of heeft God net losgelaten?), kun je je ook afvragen wat wij met de computer doen. Schenken we die het leven? Of trekken we ons terug, laten we het los? En zal ook in dit scheppingsverhaal de schepping zich afkeren van de maker? Maar gelukkig hebben wij het brein, onze authentieke intelligente maakt ons oppermachtig, het geeft ons een niet te overbruggen voorsprong.

Wat zullen onze handen doen?

Mijn evaluatie van Authentieke intelligentie

Elke is er in geslaagd om bijzonder veel informatie en weetjes over ons brein, over psychologie, in dit boek op te nemen. Het eerste deel vond ik niet verrassend, omdat het veel algemeen bekende zaken behandelt. Het tweede deel, over weerstand bieden aan Systeem 1, is al een stuk interessanter. Maar deel III, over creativiteit, sprong er wat mij betreft uit. Deel IV had ook veel nieuwe informatie voor mij, maar is op een wat rommelige manier gepresenteerd. Alles bij elkaar is het een aardig zelfhulpboek, over hoe je jezelf kunt blijven ontwikkelen. De uitleiding stelt interessante vragen, en hier komt de computer, of liever AI, weer meer aan bod. Maar daar had toch meer ingezeten.

Het steeds herhaalde uitgangspunt dat ons ai het digitale AI ‘altijd’ de baas zal blijven, lijkt me wat optimistisch, en is onvoldoende onderbouwd, en dat kan misschien ook niet. Natuurlijk zijn we inmiddels 7 jaar verder en heeft artificial intelligence capaciteiten die we een paar jaar geleden niet konden verzinnen. Desondanks is het idee dat AI zichzelf niet zou kunnen herprogrammeren een wensgedachte die al tientallen jaren ter discussie staat. En ook de andere drie onderdelen van authentieke intelligentie zou ik op dit moment niet buiten de capaciteiten van artificial intelligence willen rekenen. De ondertitel ‘Waarom mensen altijd winnen van computers’ is natuurlijk niet te bewijzen.

Als we de vergelijking tussen menselijke ai en digitale AI even vergeten, houden we een bijzonder interessant boek over psychologie over, waar heel wat van te leren valt. Niet tijdloos, maar veel is nog steeds relevant. In de tekst wordt veel verwezen naar boeken en wetenschappers, dat is prettig om je verder te verdiepen in sommige onderdelen. Veel van de boeken betreffen de bekende bestsellers: De Corporate Tribe, Start With Why, Mindset, Emotionele Intelligentie, Thinking, Fast and Slow, Homo Deus, etc. Maar er zijn ook een aantal psychologie-artikelen uit vakbladen opgenomen en een overzicht met websites en filmpjes voor verdere informatie.

Het boek is erg leuk uitgevoerd met zeer veel voorbeelden, illustraties, kaders met tips en extra informatie, en per hoofdstuk een summiere samenvatting. De structuur is prettig en wordt consequent doorgevoerd. Ook de schrijfstijl is goed, er wordt verbazingwekkend weinig jargon gebruikt.

Mis je wat, als je dit boek niet leest? Nee.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Authentieke intelligentie duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus
  • uit de bibliotheek van een relatie (dat deed ik ook!);
  • of haal het uit een minibieb.

Koop Authentieke intelligentie duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in psychologie, zelfhulp | Tags: , , , | Plaats een reactie

Recensie: Ecoliberalisme – abstract

Geplaatst op 1 juni 2026 door estroocloeck

Mijn ‘neef’ Kees Klomp houdt niet van halve maatregelen. Ons huidige economische bestel is totaal verziekt, en er moet iets héél anders voor in de plaats komen. En dat andere is dus Ecoliberalisme. In dit boek uit 2025 schetst Kees eerst de huidige situatie, daarna de overgangsperiode, en tenslotte zijn utopische nieuwe samenleving.  

Over elk van de drie perioden is er veel leerzaams in het boek te vinden. Kees maakt duidelijk dat we dan wel overtuigd zijn dat het huidige economische systeem niet meer werkt, maar dat er geen nieuw systeem voorhanden is. Zijn visie, ecoliberalisme, commonisme en betekeniseconomie, klinkt bijna te mooi om waar te kunnen worden, en blijft daardoor redelijk abstract. Desondanks is het inspirerend om erover te lezen én over de initiatieven op dit gebied die langzaam maar zeker van de grond komen.  

Het maatschappelijke boek Ecoliberalisme …

…. heeft als uitgangspunt dat de wereld zoals we die kennen, op instorten staat. Onvermijdelijk! Maar dat is deels ook goed nieuws, wat als er iets instort, ontstaat er ruimte voor wat nieuws. Laten we hopen dat dat nieuwe ook beter is. Volgens Joanna Macy heeft ‘hoop’ twee betekenissen. Zo is daar ‘hoopvol zijn’ dat is een beetje passief, je denkt dat iets een redelijke kans van slagen heeft. Je hebt hard gestudeerd, je cijferlijst ziet er al goed uit, je hebt goede hoop dat je slaagt. Het is dus afhankelijk van de omstandigheden, die bepalen of het kansrijk is. Beheers je de examenstof niet, dan hoop je tegen beter weten in. De tweede betekenis van ‘hoop’ is actief. Je verlangt naar iets en doet er wat aan.

Actief hopen heeft 3 stappen: 1. De realiteit onder ogen zien. 2. Bepalen waar je op hoopt, welke kant dingen op moeten bewegen.  3. Een stap zetten om jezelf of de situatie die kant op te krijgen. Dit is niet hetzelfde als optimisme! Maar door actieve hoop verandert je gevoel van machteloosheid, hulpeloosheid in een beetje meer optimistisch.

Het 3Sen-model

Om te bepalen wat we precies moeten doen in die actieve hoop moeten we de dieperliggende oorzaken van problemen boven tafel krijgen. Gewoon ‘het systeem’ de schuld geven is te makkelijk, we zijn daar immers onderdeel van? Charles Eisenstein ontwikkelde het model van de 3 S-en: Symptoom, Systeem, Story. Het Symptoom is wat we zien, op dit moment het Materialisme. Het Systeem waaruit dit voortvloeit is het Kapitalisme. En de Story, zeg maar ons wereldbeeld, is het Individualisme. Als we de symptomen willen veranderen, moeten we dus beginnen bij ons wereldbeeld.

Kees beschrijft een nieuw wereldbeeld, onder de naam Interdividualisme. Het Systeem wat eruit voortvloeit is het Commonisme (niet te verwarren met communisme), en het Symptoom is het Immaterialisme. Story kun je zien als de economische grondhouding. Daarboven, op weg naar Systeem, zit een Politieke filosofie. Het huidige liberalisme moet veranderen in Ecoliberalisme. Het Systeem is de Politieke economie, en via de Economische leer ontstaan de symptomen. Die leer is nu de Neoklassieke economie, en dat moet veranderen in de Betekeniseconomie. Dit klinkt als gegoochel met termen, en dat vond ik ook toen ik het model onder ogen kreeg. Maar Kees’ inhoudelijke uitleg van de oude en nieuwe situatie is een stuk duidelijker.

Economische groei

De verwachting is dat klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en milieuvervuiling tot steeds grotere schade zullen leiden, die de economische groei sterk zal raken. Of erger: het GDP drastisch zal verminderen. Tijdelijke schokken, zoals een recessie, zijn vervelend, maar hier herstelt het financieel systeem zich weer van. Maar een structureel krimpende economie, daar kunnen onze banken niet tegen. Maar er gebeurt te weinig om al deze toekomstige schades, namelijk materiele schades door klimaatverandering, productiviteitsverlies door verlies van biodiversiteit  en oplopende zorgkosten door milieuvervuiling, te verminderen. Tijd dus voor wat actieve hoop!

Liberalisme

Het is allemaal de schuld van het liberalisme! Nou, nee. Kees komt met een interessant stuk over het ontstaan van het liberalisme: in 1215 maakte de Engelse koning Jan zonder Land met zijn leenheren afspraken over vrijheden, rechten én plichten van de steden, de kerk en het volk. De macht van de koning werd gereguleerd in de Magna Carta. In de 17de eeuw kreeg het uitbreiding met zelfbeschikking en zelfbepaling: alle mensen hebben dezelfde rechten om hun leven in vrijheid te leven. In de 18de en 19de  eeuw werden de vrijheid van meningsuiting, van godsdienst en van vereniging in wetten vastgelegd: de democratische rechtsstaat.

Economisch gezien veranderde er ook wat: in 1776 legde Adam Smith de basis voor de vrijemarkteconomie: individueel belang in dienst van het algemeen belang. Maar dit liberalisme splitste zich. Conservatief-liberalisme: individuele vrijheid zonder inperking door de overheid. Progressief-liberalisme: de overheid elimineert alles wat een individu belemmert in zelfontplooiing, zoals armoede, ziekte, ongelijkheid. En dan is er nog het Neo-liberalisme: de overheid jaagt marktwerking aan, publieke taken worden geprivatiseerd. Het belang van de burger kan alleen nog maar via bedrijfsbelangen worden behartigd. Volgens Kees leidde dit juist tot onvrijheid door de grote afhankelijkheid van geld. Zijn opvolger, Ecoliberalisme, gaat uit van een overheid die de meent aanjaagt.

De tussentijd

Het lijkt erop dat de tijd van individualisme, kapitalisme, materiële vooruitgang, ongebreidelde economische groei, tot een eind komt. Maar er is nog niets voor in de plaats gekomen: we zitten in de ‘tussentijd’.  Dat houdt in dat we ‘stervensbegeleiding’ doen voor het oude, en ‘vroedvrouw’ zijn voor het nieuwe. Beide processen verdienen aandacht, en vinden tegelijkertijd plaats. Maarrrrrr, dat laatste doen we onvoldoende. We proberen de oude systemen te veranderen, en bestrijden ze, zonder aandacht voor het nieuwe. Zelfs XR bezondigt zich hieraan, dom, want zo houd je dat systeem in stand. Als er eenmaal draagvlak is voor een nieuw systeem, sterft het oude vanzelf af. Dus moet er een nieuwe Story komen. Daarover gaan de tweede 100 bladzijden van het boek.

Interdividualisme

Het begint bij Interdividualisme, en daar horen óók niet-menselijke levensvormen bij. De mens is niet waardevoller of intelligenter dan een boom of een kip, alleen anders. De vrijheden van de boom en de kip mogen niet geschaad worden door de vrijheden van de mens. Al het leven op aarde is met elkaar verweven, het gaat dus meer om samenwerking dan om zelfbeschikking. Het moet niet meer gaan over verbetering van de menselijke levensomstandigheden, maar om afstemming tussen menselijke en niet-menselijke levensvormen, symbiose.  Hierbij een prachtig voorbeeld uit het boeddhisme: waaruit bestaat een bloem? Blaadjes, stengel, stuifmeelstengels, ja. Maar ook het oorspronkelijke zaadje, want zonder dat zaadje geen bloem. Regen, aarde en zon, want zonder die zaken óók geen bloem. Dat is ‘de wet van het afhankelijke ontstaan’. Het draait allemaal om onderlinge afhankelijkheid, om relaties.

Commonisme

Daarna gaat Kees dieper in op het Commonisme, het economische systeem wat hoort bij het ecoliberalisme. Samenwerking, het relationele van het interdividualisme staat hierin centraal. De meent, het gemeenschappelijke gebruik van natuurbronnen, is het alternatief voor de vrije markt. Elinor Ostrom kreeg in 2009 de Nobelprijs voor de Economie voor haar 8 ontwerpregels van een meent:

  1. Duidelijk gedefinieerde grenzen van wat de gemeenschappelijke middelen zijn en wie de gebruikers zijn.
  2. Aanpassing aan lokale omstandigheden.
  3. Gemeenschappelijke besluitvorming door de bezitters.
  4. Toezicht door of in opdracht van de bezitters.
  5. Graduele strafmaatregelen bij overtreding.
  6. Goedkope en laagdrempelige arbitrage bij geschillen.
  7. Zelfbeheer van de gemeenschap en erkenning door hogere autoriteiten.
  8. Voor grootschalige commonsbronnen een gelaagd, fractaal systeem.

Kapitaalgoederen zijn gedemocratiseerd in plaats van geprivatiseerd: grond, arbeid, geld zijn geen persoonlijk bezit, maar worden gemeenschappelijk beheerd. De resultaten, bijvoorbeeld voedsel, worden niet verkocht, maar gedeeld. De afhankelijkheid van een producent, qua prijs en vorm, verdwijnt. Je hebt meer regie over je leven, en daarom ben je gemotiveerd om in het produceren te participeren.

Betekeniseconomie

In beginsel is de mens een ‘zin-zoekend’ wezen, en zin kan alleen gevonden worden door het eigenbelang te overstijgen, door van betekenis te zijn voor anderen. Dus is de betekeniseconomie: een existentiële economische benadering gebaseerd op onze drijfveer om van betekenis te zijn voor anderen. Economie gaat over behoeftebevrediging: de verdeling van schaarse middelen om een zo goed mogelijk leven te leiden. Maar er zijn ook begeerten, die bij vervulling ons genot geven. En dat is een bodemloze put, er is geen sprake van bevrediging. Het leeuwendeel van onze huidige economie staat in het teken van het najagen van genot. We willen een goed leven én een leuk leven.  In de betekeniseconomie is de economie gezond als ze louter draait om behoeftebevrediging.

Geluk

Beter dan genot, is geluk. In het boeddhisme is geluk een geestelijke vaardigheid, het heeft niets met gunstige omstandigheden van doen. Kees noemt het ‘welbevinden’, je wel bevinden in het leven, hoe het zich ook manifesteert. Dat is ons ultieme doel. Het tussenliggende doel is welzijn, wat draait om onze leefomstandigheden en de gezondheid van onze leefomgeving, kwalitatief. Dit wordt bereikt door het tussenliggende middel welvaart. Dat is een kwantitatieve indicator van onze levensstandaard. Alles start met het ultieme economische middel: welleven, de natuurlijke meent, de vitaliteit en veerkracht van de natuur. De betekeniseconomie beoogt het in balans krijgen van deze 4 ‘waarden’.

Degrowth, Postgrowth, Ungrowth.

Economische groei is ecologisch gezien problematisch, want de oorzaak van klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en milieuvervuiling. Dus is er discussie over groei. Er zijn economen die ‘groene groei’ propageren, dat is economische groei zonder ecologische schade. Daar tegenover staan de Degrowth en Postgrowth bewegingen. Degrowth gaat over krimp onder strenge leiding van de staat middels wet- en regelgeving. Denk aan een plan-economie, om productie en consumptie te beperken. Postgrowth gaat ook over krimp, maar via de vrije markt, middels belastingen en een verschuiving in ons denken. In beide gevallen is er interventie van buitenaf nodig. Kees gelooft in Ungrowth, door slechts intrinsieke motivatie, het vrijwillig uit de tredmolen van begeren en consumeren stappen. We produceren alleen voor functionele gebruikswaarde en niet voor emotionele genotswaarde. (Hij voorspelt hiermee het einde van de fatbike, die geen enkele functionele gebruikswaarde heeft boven dat van een gewone elektrische fiets.)

Maar hoe?

Het einddoel van de Betekeniseconomie is welbevinden, gelukkig zijn, zonder allerlei genotsmiddelen. Immaterialisme is het resultaat. Allemaal goed en wel, maar hoe komen we daar? Maak dat systeem nou eens concreet! Kees denkt dat wij dit denken, en voor mij klopt dat. Dus komt hij met 10 concrete aanbevelingen.

  1. Rechten voor de natuur.
  2. Pas de grondwet aan, geef alle levensvormen vrijheid.
  3. Voer een ecodemocratie in, waarin ook andere levensvormen vertegenwoordigd worden. En niet als linkse hobby, maar als norm.
  4. Maak lokaal het nieuwe (inter)nationaal. Lokale politiek moet leidend worden.
  5. Democratiseer geprivatiseerde voorzieningen. Alles wat via de meent kan, gaat via de meent.
  6. Voer universele bestaansservices in. Denk aan voedsel, vervoer, zorg, onderwijs, via de meent.
  7. Maak investeren alleen mogelijk in democratische bedrijven, waarin de investeerders actief deelnemen.
  8. Begrens rijkdom. Ingrid Robeyns’ Limitarisme stelt voor om vermogen boven een bepaald bedrag geheel te belasten (tegen 100% dus). Hiervan worden de bestaansservices gefinancierd.
  9. Meet bruto binnenlandse waarde in plaats van bbp. Dus niet meer alleen in geld meten!  
  10. Kies voor maatschappelijke aansprakelijkheid. Dat is het omgekeerde van MVO, goeddoen is geen deugd, maar normaal. Naleving van regels verplichten en handhaving regelen.

En de uitsmijter: geef aandacht aan ecologie op de scholen, en aan filosofie over het bestaan.

Mijn evaluatie van Ecoliberalisme

Hoewel ik Kees volg op een aantal sociale media en zijn gedachtenspinsels consequent lees, heb ik toch weer veel geleerd van dit boek. Het geeft een overzicht van de verschillende onderwerpen waar hij regelmatig over schrijft en spreekt, maar belangrijker nog: het geeft de onderlinge verbanden weer. De nieuwe termen die hij ons voorschotelt, hetzij zelf verzonnen, hetzij door mede-auteurs en ecologische denkers gemunt, worden goed uitgelegd.  

Nu kenschetst hij zélf het ecoliberalisme als utopisch, en dat is inderdaad ook de smaak die bij mij blijft hangen. Het barst inderdaad van de goede initiatieven om deze utopie op weg te helpen, maar de veronderstelde intrinsieke motivatie en het veranderde denken, ‘genoeg is genoeg’, zie ik niet op grote schaal tot stand komen. Maar dat wil natuurlijk niet zeggen dat we niet moeten proberen in die richting te bewegen, als actieve hoop!

Het eerste deel, waarin de huidige situatie uiteengerafeld wordt, vond ik erg sterk. De verschillende interpretaties wat liberalisme nu eigenlijk is, waar het vandaan komt en welke stromingen er nu zijn, zijn uiterst nuttig. Daarbij is dit deel ook onderbouwd met een uitgebreide literatuurlijst. Ook in de volgende twee delen, die natuurlijk meer speculatief van aard zijn, wordt uitgebreid verwezen naar werk van economische, ecologische en filosofische experts, met korte, maar wel duidelijke samenvattingen van hun theorieën. Ik kon mijn leeslijst weer goed aanvullen. Ofschoon er van alles gebeurt in de wereld, is de richting van de ontwikkelingen nog onveranderd, sterker nog, het gaat alleen maar sneller. Relevant dus, en helaas ook redelijk tijdloos.

Ik was blij verrast dat de schrijfstijl niet zo negatief is als veel van zijn sociale media-stukken. Het boek biedt hoop en inspiratie en leest prettig. Ik noemde al de vele nieuwe termen, ik moest wel af en toe terugbladeren om de definities te herlezen. Ook de meer filosofische en boeddhistische stukken vereisten meer aandacht van mijn kant. De gegeven voorbeelden zijn prima, soms leuk, zoals de fatbike, soms herkenbaar, zoals de Herenboeren. Dat geeft ook hoop: er gebeurt al veel en die initiatieven groeien en groeien. Opvallend vond ik wel het aantal foutjes in de tekst. Jessica Outer is Jessica den Outer, het World Wood Web is het Wood Wide Web, en dan zal ik nog wel wat gemist hebben. De redactie had wat beter gekund. Daarentegen is het betoog duidelijk opgebouwd en goed te volgen.  

Het boek is mooi uitgevoerd, met veel illustraties die de diverse modellen grafisch weergeven. Interessant vond ik de quotes bij elk hoofdstuk, de meeste van E. L. Schumacher, die Kees’ held is en aan wie het boek ook is opgedragen.  

Heeft het mij meer hoop gegeven, ga ik stappen nemen in een andere richting? Nee, daarvoor is de oplossing toch te politiek, te abstract, te filosofisch. Wel zitten er punten in die ik wil gaan volgen voor de lokale politiek. Wat is mijn Gemeente precies van plan?

FOMO? Nee.  Het lijkt me wel een aardig boek voor op scholen, voor het economievak.   

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd 0, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 ½  *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Ecoliberalisme duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus;
  • of uit een minibieb!

Koop Ecoliberalisme duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Economie | Tags: , , , | Plaats een reactie

Familie: ‘neef’ Frans de Waal

Geplaatst op 28 mei 2026 door estroocloeck

Ken je dat? Dat je filmacteurs zó vaak een goede rol ziet spelen dat je naar ál hun films wilt? Dat je álle wedstrijden van je favoriete sporter wilt zien? En dat je ze volgt op sociale media? Dat ze voelen als familie? Dat heb ik nu met mijn favoriete auteurs. Ik lees al hun boeken, zonder op de recensies te wachten.  Ik volg ze op social media en lees hun nieuwsbrieven. Ze zijn familie, mijn bureau staat vol met hun foto’s! Ik stel elke maand een familielid aan je voor. Deze maand: mijn ‘neef’ Frans de Waal.

Waar schreef ‘neef’ Frans de Waal over? 

‘Neef’ Frans schreef over primaten, hun gedrag, en de mate waarin dat vergelijkbaar is met ons menselijk gedrag. Hij schreef over leiderschap, conflictbeheersing, verzoening, empathie en moraliteit. Wat zit in onze genen? Wat kunnen we van onze ‘familie’ leren?

‘Neef’ Frans schreef zijn boeken aanvankelijk in het Nederlands, maar ontwikkelde zich tot een tweetalige auteur. Enkele latere publicaties verschenen in het Engels, daarvan verschenen Nederlandse vertalingen. Omgekeerd werden later van oorsprong Nederlandstalige boeken in het Engels vertaald.

Had ‘neef’ Frans andere zakelijke activiteiten?

‘Neef’ Frans overleed op 14 maart 2024 aan maagkanker. Zijn laatste twee functies, na een lange carrière in de VS, waren bij Nederlandse universiteiten: per september 2013 werd hij benoemd tot universiteitshoogleraar aan de Universiteit Utrecht bij de faculteit Bètawetenschappen, Departement Biologie. Ook in 2013 aanvaardde hij de Eugène Duboisleerstoel aan de Universiteit van Maastricht. Voor het eerst in dertig jaar werkte hij toen weer in Nederland! De terugkeer viel hem mee: hij vond dat de Nederlanders een stuk aardiger waren geworden.

Voor zijn dood leverde hij nog een bijdrage aan het boek ‘Het gender-experiment’ uit 2024.

Wat valt er nog meer over ‘neef’ Frans de Waal te vertellen?

‘Neef’ Frans werd in 1948 geboren in Den Bosch. Zijn vader was er bankdirecteur, zijn opa baatte een dierenwinkel uit. Frans tekende allerlei dieren maar hield vooral van muizen, kauwen, kikkers en vissen. Al jong had hij allerlei huisdieren, waaronder muizen en kraaien. Sommigen van die kraaien vlogen met hem mee als hij ’s ochtends op weg ging naar school en ’s middags weer terugkwam. Hij ging regelmatig op pad met een schepnetje, om het leven in de sloten te bekijken.

Op de middelbare school knapte hij af op biologie, en wilde wiskunde of natuurkunde studeren. Maar zijn moeder herinnerde hem aan zijn liefde voor dieren, en in 1966 startte hij met zijn studie biologie in Nijmegen, ging daarna naar Groningen en promoveerde in 1977 in Utrecht.

Hoe kwam hij bij de primaten terecht? Nou, hij vond biologie eigenlijk wat droog, het ging voornamelijk over anatomie. Om wat bij te verdienen werkte hij op de afdeling psychologie, waar ze twee chimpansees hadden. Hij kwam later in zijn studie terecht bij professor Jan van Hooff, een expert in de gezichtsuitdrukking van primaten. Zijn thesis ging over agressie en allianties bij makaken. En de rest is geschiedenis …

Van 1975 tot 1981 deed hij met Jan van Hooff onderzoek naar de chimpanseekolonie van Burgers’ Zoo in Arnhem, en daarover schreef hij zijn eerste boek: Chimpanseepolitiek. Toen ‘neef’ Frans begon met zijn onderzoek naar het gedrag van die chimpansees, realiseerde hij zich dat hij eigenlijk niets had aan zijn biologie-opleiding, zo zei hij in Collegetour. “Wat ik zag bij de chimpansees, stond niet in de biologieboeken. Ik kwam uit bij de politieke wetenschappen en de sociale wetenschappen. Dat zou je normaal gesproken nooit doen als bioloog, maar het was de enige manier om te begrijpen wat er gaande was. Zo ben ik die verbanden gaan leggen tussen de filosofie, psychologie en biologie.” Weetje: dit boek stond in 1995 op het lijstje met aanbevolen literatuur dat de Amerikaanse Republikeinse politicus Newt Gingrich aan nieuwe politici gaf.

Maar ‘neef’ Frans vond de bonobo’s nóg interessanter dan de chimpansees, en zocht een plek om research naar bonobo’s te doen. Die vond hij in 1981 in de VS, bij het Wisconsin National Primate Research Center. Vanaf 1983 werkte hij gelijktijdig in de San Diego Zoo. Die bonobo’s zijn minder agressief, en onderhouden hun relaties met seks, veel seks. Dat zagen de Amerikaanse onderzoekers natuurlijk ook, maar ze spraken er nauwelijks zo over, ze waren wat preuts. ‘Nogal aanhankelijk’, noemden ze het, en ‘neef’ Frans zei: ‘als ik zo aanhankelijk was in de straten van New York, zou ik gearresteerd worden!

Hij ging in 1991 naar de Emory-universiteit in Atlanta, en werd daar in 1996 hoogleraar in de afdeling psychologie en in 1997 ook directeur van het Living Links Center van het Yerkes National Primate Research Center, waar hij tot 2018 een troep kapucijnaapjes bestudeerde. Maar hij bleef ook betrokken bij Nederland, hoewel hij in 2008 zijn Nederlandse staatsburgerschap omruilde voor de Amerikaanse. Zijn Amerikaanse collega’s vonden hem niet alleen zeer kundig, maar ook grappig: “Als discussies oververhit raakten, kon hij met precies de goede ongepaste opmerking iedereen aan het lachen krijgen en de spanning doorbreken.” Hij ging er in 2019 met pensioen.

‘Neef’ Frans’ betekenis voor de wetenschap was groot en werd op waarde geschat. Hij werd in 1993 benoemd tot corresponderend lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Hij was ook lid van de National Academy of Sciences en de American Academy of Arts and Sciences.

‘Neef’ Frans beperkte zich niet tot primaten: in 2006 publiceerde hij samen met twee andere wetenschappers een artikel in het Amerikaanse tijdschrift PNAS, waarin zij aantoonden dat olifanten over zelfbewustzijn beschikken. Na het slagen voor de spiegeltest konden de olifanten onder het rijtje mens, mensaap en dolfijn worden geschaard.

In 2007 werd De Waal door het Amerikaanse tijdschrift Time geschaard onder de ‘TIME 100: The People Who Shape Our World’, een lijst van de honderd invloedrijkste kunstenaars, wetenschappers, politici, ondernemers en dergelijke van dat moment. Ter gelegenheid van Koninginnedag 2010 werd hij onderscheiden met de versierselen van de Orde van de Nederlandse Leeuw.

Op 29 januari 2009 ontving hij een eredoctoraat van de Universiteit voor Humanistiek. In 2017 kreeg hij een eredoctoraat van de Radboud Universiteit Nijmegen. In november 2024 besloten de KU Leuven en de UCLouvain aan ‘neef’ Frans postuum een eredoctoraat toe te kennen.

Welke boeken schreef ‘neef’ Frans de Waal?

‘Neef’ Frans schreef tussen 1981 en 2022 15 boeken. Ik las er twee van, de rest staat natuurlijk op mijn leeslijst!

Anders – Gender door de ogen van een primatoloog (2022) – Different: Gender Through the Eyes of a Primatologist (2022)

Ik las dit boek nog niet, dus hierbij de flaptekst: In Anders buigt Frans zich over verschillen in sekse en gender bij de mens en andere dieren. Wat is het geheim van de door vrouwen geleide vreedzame samenleving van bonobo’s? En wat kunnen wij mensen leren van mannelijke dominantie en territorialiteit bij chimpansees? Tegenwoordig wordt vaak beweerd dat genderverschillen het resultaat zijn van sociale vorming, maar Frans toont aan dat het een biologische basis heeft. Hij behandelt onderwerpen als genderidentiteit, seksualiteit, gender-gerelateerd geweld, vriendschap en zorgzaamheid, en laat overtuigend zien dat de evolutionaire biologie bijdraagt aan een genuanceerder cultureel begrip van gender. Koop bij Libris

Mama’s laatste omhelzing: over emoties bij dieren en wat ze ons zeggen over onszelf (2019) – Mama’s Last Hug: Animal Emotions and What They Tell Us about Ourselves.

Flaptekst: Mama’s laatste omhelzing opent met het dramatische afscheid tussen Mama, een stervende 59-jarige chimpansee, en Jan van Hooff, bioloog en oud-directeur van Burgers’ Zoo. Hun laatste omhelzing werd gefilmd en vervolgens breed verspreid op internet. In Mama’s laatste omhelzing laat Frans overtuigend zien dat er zoiets is als (zelf)bewustzijn bij dieren; hij interpreteert gezichtsuitdrukkingen en vertelt over de emotionele kanten van dierlijke én menselijke omgangsvormen. Mensen hebben niet één orgaan dat dieren niet ook hebben, dus waarom zouden we aannemen dat wij als enige emoties kennen? Koop bij Libris

Zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn? (2016) – Are we smart enough to know how smart animals are? (2016)

Flaptekst: Kan een octopus gereedschap gebruiken? Weten chimpansees wat eerlijk is? Kan een vogel raden wat een andere vogel weet? Voelen ratten empathie met hun vrienden? Niet zo lang geleden zou het antwoord op al deze vragen ‘Nee’ geweest zijn, maar nu zijn we er niet meer zo zeker van. Als je goed kijkt, blijken dieren een stuk slimmer te zijn dan we dachten. Wat is het verschil tussen menselijke en dierlijke intelligentie, en vooral: hoe komen we daarachter? Het zijn vragen die Frans al zijn hele carrière bezighouden. De laatste jaren heeft het onderzoek naar dierlijke intelligentie een grote vlucht genomen. Onderzoekers proberen zich steeds meer te verplaatsen in het standpunt van de dieren. Koop bij Libris

De Bonobo en de tien geboden (2013) – The Bonobo and the Atheist (2013)

Flaptekst: Hebben we religie nodig om goed te zijn? Frans beantwoordt deze vraag door te kijken naar apen en andere dieren. Hoe dicht ze ook bij ons staan, in een bonobogemeenschap is nog nooit een kerk opgericht. Maar dat is ook helemaal niet nodig: in het goddeloze universum van de bonobo of de chimpansee bestaan medelijden, zorgzaamheid en rechtvaardigheid wel degelijk. Dat deze eigenschappen ouder zijn dan de mensheid, laat Frans zien in zijn verhalend geschreven boek over de evolutionaire basis van ons betere zelf. Koop bij Bol

De aap uit de mouw (2010)

Een bundeling van columns van Frans uit Psychologie Magazine, Elsevier, e.a. Flaptekst: Hoe zou een aap in gevangenschap zich voelen? Volgens Frans waarschijnlijk net zo als een mens, want wees eens eerlijk: hoe vrij zijn wij? ’s Ochtends in de file naar het werk, daar acht uur lang in een kantoor zitten, dan weer terug in de file, ’s avonds na alle huishoudelijke taken uitgeblust in bed belanden om ’s ochtends weer etc. Dank zij zijn jarenlange onderzoek naar gedrag van primaten, is Frans ook een expert op het gebied van het menselijk gedrag geworden. Keken we allemaal maar eens door een biologenbril naar elkaar. Hoe werken egoïsme en compassie aan de onderhandelingstafel? Is overwicht genoeg om je zin door te drijven, of werkt charmeren beter dan compenseren? Een boek vol nuttige en als altijd zeer leesbare eyeopeners: over volggedrag en inlevingsvermogen, killer apes en intelligent design. Koop bij Bol

Een tijd voor empathie (2009) –  The Age of Empathy (2009)

Uit mijn recensie: Empathie is het vermogen om de emoties van anderen te kunnen meevoelen en de situatie van anderen te begrijpen. Lang werd gedacht dat dit typisch voor onze soort, Sapiens, was. Maar nee, uit dit boek blijkt uit ontelbare onderzoeken bij muizen, verschillende soorten apen en andere dieren, dat deze het óók hebben. Het is dus een vermogen dat al vroeg in de evolutie is ontstaan, en belangrijk is voor het voortbestaan van de soort. Ook onze soort … In het boek komen verschillende aspecten van empathie aan de orde, en er is ook veel ruimte gemaakt voor zaken als wederkerigheid, vertrouwen, ontogenie en fylogenie. Die laatste twee kende ik niet, weer wat geleerd! Lees mijn recensie | Koop bij Bol

De aap en de filosoof (2009) – Primates and philosphers (2006)

Flaptekst: ‘Het is het beest in ons,’ horen we vaak als we iets slechts hebben gedaan. Maar waarom zeggen we dat niet als we iets goeds hebben gedaan? In dit boek gaat Frans in op deze vraag door de biologische grondslagen van een gewaardeerde eigenschap van de mens te onderzoeken: de moraal.
Op basis van frappant bewijs dat afkomstig is van zijn uitgebreide onderzoek naar gedrag van primaten, valt Frans de ‘vernistheorie’ aan, die stelt dat moraal een dun laagje is over een verder kwaadaardige natuur. Hij laat zien dat er grote samenhang bestaat tussen het gedrag van mens en dier en put daartoe zowel uit darwinistische als recente wetenschappelijke inzichten. Koop bij Bol

De aap in ons (2005) – Our Inner Ape: The best and worst of human nature (2005)

Flaptekst: Als mensen lachen om primaten, dan doen ze dat volgens Frans omdat ze de spiegel die hun wordt voorgehouden eigenlijk verontrustend vinden. Andere vreemd uitziende dieren zoals giraffen en kangoeroes leiden immers niet tot dezelfde hilariteit. Primaten maken ons een beetje zenuwachtig doordat ze ons onszelf in een onbarmhartig eerlijk licht laten zien en ons eraan herinneren dat wij, in de welgekozen woorden van Desmond Morris, niet meer dan ‘naakte apen’ zijn. Frans toont ons nieuwe voorbeelden en anekdoten uit de wereld van de chimpansees en de bonobo’s, waardoor duidelijk wordt dat niet alleen macht en seks, maar ook empathie en kameraadschap tot ons biologisch erfgoed behoren. Koop bij Bol

Mijn familiealbum (2003) – My Family Album (2003)

Flaptekst: Frans fotografeerde zijn onderzoeksobjecten jarenlang, en heeft nu een uniek familiealbum van onze primatenfamilie. Ze gaan over sociale interactie tussen bonobo’s, chimpansees, capucijneraapjes, bavianen, en makaken, met subtiele gebaren, uitdrukkingen, en bewegingen die de meeste fotografen niet opvallen. Frans vult dit aan met uitgebreide beschrijvingen, van persoonlijke observaties tot wetenschappelijke interpretaties. Het resultaat is een blik op onze primaten-familie die niet alleen ontroerend en persoonlijk is, maar ook verrassend inzicht geeft in alles dat de wetenschap ons kan leren. Koop bij Bol

De aap en de sushimeester (2001) – The Ape and the Sushi Master (2001)

Flaptekst: Cultuur is per definitie iets van mensen. Zodra dieren gedrag vertonen dat op cultuur lijkt wordt dat direct verklaard met ‘instinct’ of ‘imitatie’, andere opvattingen worden weggewuifd als antropocentrisch. Frans verzet zich tegen deze benauwde visie en laat in dit boek zien dat cultuur bij dieren wel degelijk aangetoond kan worden. Het beroemdste voorbeeld daarvan, het Japanse makaken-vrouwtje dat zichzelf, haar groepsgenoten en nakomelingen leerde om voedsel in zeewater af te spoelen, is het uitgangspunt van Frans’ reis door het dierenrijk. De vragen die hij daarbij stelt zijn diepgaand. Wat bedoelen wij met ‘cultuur’? Is het mogelijk om cultuur waar te nemen bij dieren? En wat betekent die waarneming voor ons eigen zelfbeeld? Koop bij Bol

Bonobo. De vergeten mensaap (1997) – Bonobo. The Forgotten Ape (1997)

Flaptekst: Veel mensen hebben nog nooit van de bonobo gehoord. En toch staan de bonobo’s even dicht bij ons als de chimpansees. In dit boek geeft Frans voor een breed publiek een intrigerende beschrijving van het unieke sociale gedrag en andere kenmerken van deze soort, in het wild en in gevangenschap. Seks – in vrijwel elke mogelijke combinatie van partners – neemt bij bonobo’s vaak de plaats in van agressie en vervult allerlei sociale functies. Als we de bonobo eerder hadden leren kennen, zou bij de reconstructie van de menselijke-evolutie misschien de nadruk zijn gelegd op seksuele relaties, de centrale rol van vrouwen in de gemeenschap, gevoel voor de ander en de oorsprong van het gezin, in plaats van op oorlogvoering, jacht, het vervaardigen van werktuigen, etc. Foto’s van Frans Lanting! Koop bij Bol

Van nature goed. Over de oorsprong van goed en kwaad in mensen en andere dieren (1998) – Good natured – The Origins of Right and Wrong in Humans and Other Animals (1996)

Flaptekst: Moraal heeft een biologische oorsprong en is niet uniek voor de mens. Frans laat in dit boek zien hoe dieren samenwerken en elkaar helpen, en dat zij een besef schijnen te hebben van een gemeenschappelijk doel en daaraan hun directe eigenbelang ondergeschikt maken. Naast observaties van onzelfzuchtig gedrag bij allerlei diersoorten, spelen vooral Frans’ eigen waarnemingen bij jarenlang onderzoek naar apen en mensapen een rol. Koop bij Bol

Verzoening. Vrede stichten onder apen en mensen (1988) – Peacemaking Among Primates (1989)

Flaptekst: Vredestichten is net zo natuurlijk als oorlog voeren. Dit boek beschrijft hoe verschillende soorten primaten omgaan met agressie en hoe ze zich na een gevecht verzoenen. Chimpansees doen het met een omhelzing en een kus, resusaapjes vlooien elkaar. Confrontaties zijn onvermijdelijk, en de verzoening die erop volgt versterkt de sociale relaties. De bonobo’s houden de vrede in stand door seks, in alle mogelijke combinaties en standjes. De voorbeelden van verzoening ondersteunen Frans’ theorie dat vergeving en vredestichten algemeen toegepast worden bij primaten, en dat het een bijdrage kan leveren aan onderzoek naar menselijke conflicthantering. Koop bij Bol

Chimpansee-politiek. Macht en seks bij mensapen (1982, 1999)

Uit mijn recensie: Chimpanseepolitiek van Frans stamt oorspronkelijk uit 1982 en is door hem in 1999 herschreven met toevoeging van meer recente wetenschappelijke inzichten. Het geeft een bijzonder inkijkje in machtsuitoefening bij chimpansees, én in wat ook bij ons in de genen zit. Het boek is een fascinerend verslag van een strijd om de macht binnen een groep chimps in Burger’s Zoo, waarbij de drie alfa-mannen ieder een eigen persoonlijkheid hebben en daarmee ook een andere manier om aan de macht te komen, en te blijven. Coalitievorming speelt een belangrijke rol. Maar ook de invloed van de vrouwen en kinderen is van belang, de dominantste man krijgt niet altijd het meeste respect (maar wel de meeste seks). Lees mijn recensie | Koop bij Libris

Sociobiologie ter discussie. Evolutionaire wortels van menselijk gedrag? (1981)

Dit boek is niet meer te vinden.

Bijdragen

Het gender-experiment (2024)

Flaptekst: De westerse wereld lijkt in de greep te zijn van een grootschalig gender-experiment. Er wordt steeds vaker verkondigd dat biologisch geslacht er niet echt toe doet en dat vooral iemands subjectief ervaren genderidentiteit telt. Dit blijkt in de praktijk voor het leven van mensen verstrekkende gevolgen te kunnen hebben. In dit boek worden diverse aspecten van het gender-experiment belicht door (ervarings)deskundigen uit de Verenigde Staten, Ierland, Duitsland, België en Nederland. Het boek bevat bijdragen van Colette Colfert, Griet De Cuypere, Sophie Dechêne, Marleen Finoulst & Patrik Vankrunkelsven, Martin Harlaar, Heather Heying, Zander Keig, Charlotte Kersten, Jonathan Rauch, Cinzia Sciuto en Frans de Waal. Twee personen zagen zich genoodzaakt onder pseudoniem te publiceren. Griet Vandermassen interviewde Buck Angel en Elie Vandenbussche. Koop bij Libris

Overig

‘Neef” Frans heeft ook als editor diverse boeken helpen samenstellen. Bovendien heeft hij voor ontelbare boeken het voorwoord geschreven.

Verantwoording

Deze informatie komt uit  Wikipedia, Goodreads, Emory universiteit.

Meer weten over mijn familie?

  1. In januari 2023 (update november 2025) stelde ik neef Menno Lanting voor.
  2. En in februari (update maart 2026) nicht Jitske Kramer.
  3. In maart was de beurt aan neef David Graeber.
  4. April was voor nicht Naomi Klein.
  5. In mei stelde ik neef Joris Luyendijk voor.
  6. En in juni nicht Margriet Sitskoorn.
  7. In juli was de beurt aan neef Daniel Pink.
  8. Augustus was voor nicht Mariana Mazzucato.
  9. In september stelde ik oom Jos Burgers voor.
  10. En in oktober (update maart 2026) nicht Danielle Braun.
  11. In november was de beurt aan oom Stephen R. Covey en zijn kinderen.
  12. December was voor nicht Brené Brown.
  13. In januari 2024 stelde ik neef Martin van Staveren voor.
  14. En in februari (update maart 2026) nicht Japke-d. Bouma.
  15. In maart was de beurt aan neef Walter Isaacson
  16. April was voor nicht Kate Raworth.
  17. In mei stelde ik neef Raymond de Looze voor.
  18. En in juni (update maart 2026) nicht Roos Vonk.
  19. In juli was de beurt aan oom Daniel Kahneman.
  20. Augustus was voor nicht Rita McGrath.
  21. In september stelde ik neef Berthold Gunster voor.
  22. En in oktober nicht Barbara Baarsma.
  23. In november was de beurt aan neef Adam Grant
  24. December was voor nicht Susan Cain
  25. In januari 2025 stelde ik neef Kees Klomp aan je voor.
  26. En in februari nicht Nadine Maarhuis.
  27. In maart (update mei 2026) was de beurt aan oom Robert Cialdini
  28. April (update november 2025) was voor tante Jane Goodall
  29. In mei stelde ik neef Jaap Bressers aan je voor
  30. En in juni nicht Babette Porcelijn.
  31. In juli was de beurt aan mijn neef Yuval Noah Harari
  32. Augustus was voor nicht Robin Wall Kimmerer
  33. In september (update februari 2026) stelde ik neef Rutger Bregman aan je voor
  34. En in oktober nicht Roxane van Iperen
  35. In november was de beurt aan neef Roman Krznaric.
  36. December was voor tante Carol Dweck.
  37. In januari 2026 stelde ik neef Hans van der Loo aan je voor.
  38. En in februari nicht Katja Staartjes
  39. In maart was de beurt aan neef Malcolm Gladwell.
  40. April was voor ‘nicht’ Lois P. Frankel.
  41. In mei stelde ik ‘neef’ Frans de Waal aan je voor.

Geplaatst in psychologie, Reizen en natuur | Tags: , , , , , , | Plaats een reactie

Recensie: The World According To Star Wars – over keuzes

Geplaatst op 26 mei 2026 door estroocloeck

Ik ben een Star Wars fan. Zag alle films, de meeste meerdere keren. Heb een aantal Star Wars-boeken in mijn boekenkast staan. Dus toen mijn oog viel op The World According To Star Wars van Cass R. Sunstein uit 2016 kon ik niet anders dan het direct lezen. Het bleek een superleuk boek te zijn met analyses van de verhalen van de films én van onze eigen wereld. Het gaat over cultuur, psychologie, vrijheid, geschiedenis, economie, rebellie, de wet en vooral: keuzevrijheid.

Cass is hoogleraar en heeft een flink aantal boeken over gedragseconomie op zijn naam staan, dus weet waarover hij het heeft. En blijkbaar heeft hij ook alle films uit en treure bekeken, hij weet de diverse scenes leuk te beschrijven en analyseren. Daarbij heeft hij zich grondig ingelezen in alles wat George Lucas, de acteurs en andere betrokkenen er ooit over gezegd en geschreven hebben. Ik vond het resultaat bepaald verassend!

Het kunstboek The World According To Star Wars …

…. is ook qua uitvoering geheel in Star Wars (SW)-stijl. Op de cover een stormtrooper, die zich bukt naar zijn kleine zoontje, een mini-stormtrooper. Een groot deel van het boek gaat over de relatie vader-zoon, dus mooi gevonden. En de hoofdstukken heten ‘Episodes’. Ik las de 2016 versie, die loopt tot en met de film-episode VII: The Force Awakens. In een latere, herziene uitgave van dit boek uit 2019 zijn ook latere films opgenomen.

Cass geeft aan dat er bijna geen film is die door zóveel mensen is gezien als A New Hope. Drie generaties, want de eerste, Episode IV kwam uit in 1977 en de laatste, Episode IX eind 2019. En ook de hele wereld keek ernaar, tot Rusland aan toe.

De films volgen het standaard verhaal van ‘De reis van de held’ van Joseph Campbell; George Lucas noemde Campbell ook wel ‘mijn Yoda’. Bijna al onze mythen en verhalen, van Jezus tot Spiderman, volgen dit template. Het boek heeft als doel het verhaal van de Skywalkers hiermee te analyseren, maar tegelijkertijd proberen te verklaren waarom het eerste deel, Episode IV, zo’n enorm, en onverwacht, succes was.

Ik ben je vader

Episode I: I Am Your Father, gaat over creativiteit en hoe George Lucas (GL) te werk ging. Creatievelingen hebben geen uitgewerkt plan, ze verzinnen het terwijl ze aan het werk zijn. Dat houdt dus in steeds opnieuw keuzes maken, en soms maakt je product, of de personages daarin, die keuzes voor je. GL’s eerste script komt niet voorbij zijn agent, dus hij begint overnieuw. En dan ‘nemen de personages het over’. Dat boerenzoon Luke een Jedi zou worden had GL niet tevoren bedacht. Luke ook niet. De eerste trilogie (IV-VI) ontwikkelde zich dan ook tijdens het schrijven van het script.

A New Hope was bedoeld als stand alone film, en was oorspronkelijk ook gewoon Star Wars genoemd. Pas later kwam het idee van een vader-zoon-thema op, en de tragedie van Darth Vader: held-schurk en later, ‘verlost’ door zijn zoon, weer held. Dat Darth Vader Luke’s vader was, verzon GL pas bij Episode V, en “I Am Your Father” was dus een verrassing voor iedereen, daarvóór waren er geen hints gevallen, integendeel. Sommige scenes uit eerdere delen leken in tegenspraak ermee. Ook het gegeven dat Luke en Leia een tweeling waren werd pas later bedacht, en past niet helemaal bij de wat sensuele scenes van deel IV.

De film waar niemand wat aan vond

Episode II The Movie No One Liked gaat in op het onverwachte succes van A New Hope. Halverwege het filmen is het geld op en moet GL zélf bijspringen om het af te kunnen maken. De studio en investeerders hebben er weinig vertrouwen in. Ook de acteurs vinden het maar een gedrocht. Bij de eerste vertoning voor de board van Fox was de reactie …. depressie. Er werden erg weinig kopieën gemaakt, want celluloid was duur en ach zoveel bioscopen zouden het toch niet willen laten zien.

Geheimen van succes

Episode III Secrets of Succes probeert te verklaren waarom de film toch een succes was, en wát voor een succes. Was het de kwaliteit van de film? Werd het veroorzaakt door sociale invloed; mond op mond reclame, kuddegedrag? Lag het aan de timing, was er net op dat moment behoefte aan iets positiefs, een nieuwe hoop? Cass gaat uitgebreid in op het fenomeen sociale invloed, en hoe dat onze besluitvorming beïnvloedt. We zijn het het liefst eens met het oordeel van iemand die we bewonderen of van een vriend. Wat betreft de timing: de sfeer in de VS was in 1977 niet top. De DOW was naar beneden gekukeld, de 20-jarige Vietnam-oorlog was net geëindigd met een nederlaag voor de VS en Zuid-Vietnam, en het Watergateschandaal en Nixon’s aftreden was nog maar een paar jaar geleden. Sociale invloed, timing, dat kan invloed gehad hebben, of niet. Maar als de film niet goed was geweest, was hij toch wel geflopt.

13 thema’s

In Episode IV Thirteen ways of looking at Star Wars benoemt Cass 13 (duh) thema’s.

1. Het Christendom. Anakin (Darth Vader) vernietigt Satan (Emperor) om zijn zoon (Luke) te redden. Luke geeft zijn boerenleventje op om ‘de mensheid’ te redden.

2. Oedipus. Anakin heeft geen vader, en zoekt vervanging. Hij doodt er 2 (w.o. Emperor) en valt voor de veel oudere, moederlijke Padmé. Ook Luke is in het begin vaderloos en probeert zijn vader te doden. Kylo Ren doodt Han.

3. Feminisme. Leia is, zeker voor die tijd, een hele sterke vrouw. In deel IX zijn Rey en Generaal Leia de hoofdfiguren.

4. Politiek. Rebellie houdt de overheid scherp. SW is anti ‘empire’ en pro ‘republiek’. Je ziet een spanningsveld tussen vrije keuze en ‘law & order’.

5. Of net andersom? Want de oude Republiek was een zooitje, de Jedi konden geen orde houden. Er was behoefte aan een sterke leider. Dat zien we in het hier en nu ook. Men kiest zélf voor de Emperor.

6. Gedrag. De personages hebben allemaal last van vooroordelen (er wordt nooit naar de rationele adviezen van C-3PO geluisterd). Han met name heeft last van ‘optimist bias’. Luke juist van ‘status quo bias’, hij wil terug naar zijn boerderij. Gelukkig is er The Force.

7. Technologie. De relatie tussen robots en mensen komt nadrukkelijk aan de orde. Darth Vader is half machine, en de schurk.

8. Jihad, terrorisme door de Jedi? Is Luke aan het radicaliseren? Hij wordt overgehaald zijn familie te verlaten en tegen de overheid te strijden……

9. De Dark Side. Darth Vader krijgt buitengewoon veel aandacht. Maar ook Han Solo, die eigenlijk gewoon piraat is.

10. Heeft Han ook de Force? Hij ontsnapt iedere keer wel erg makkelijk aan allerlei aanslagen.

11. Is er nóg een broer? Deze vraag kun je stellen als je leest dat ‘Leia wanhopig probeert haar broer Luke te vinden …’ Niet: …. haar broer, Luke, te vinden. Wat betekenen die missende komma’s?

12. Boeddhisme: Yoda en zijn lessen, beetje mindfulness-achtig,  zijn wel typisch boeddhistisch.

13. Is Jar Jar een Sith Lord?  GL was van plan om Jar Jar een grotere, belangrijker rol te laten spelen, maar zoveel kijkers hadden een hekel aan Jar Jar dat hij dat idee snel liet varen. Uiteindelijk deed GL publiekelijk de uitspraak dat Jar Jar géén Sith Lord was. Maar ja, kon hij iets anders zeggen?

De conclusie na deze analyse tegen 13 thema’s: onze hersenen zien al snel patronen waar die er helemaal niet zijn. Veel is gewoon toeval. Word geen complotdenker!  

Vaders en zonen

Episode V Fathers and Sons. SW gaat over de relatie tussen vaders en zonen, over vaderliefde, en over hoever zonen gaan om dat te krijgen. Elke vader is in de ogen van zijn zoon Jedi én Sith. GL en zijn vader konden niet met elkaar overweg. GL wilde een goede verhouding met zijn eigen kinderen en nam een sabbatical van 20 jaar om zijn kinderen op te voeden.  Anakin wordt door liefde (voor Padmé) naar de Dark Side gedreven, maar komt daar door liefde voor zijn zoon Luke weer van terug. Hij wordt door het redden van Luke verlost van zijn zonden.

Episodes I-III gaan over de gevaren van je ergens aan hechten. Anakin is té gehecht aan zijn moeder én Padmé. Dat gehecht zijn maakt kwetsbaar, Anakin wordt daardoor Darth Vader. De lessen van Yoda zijn: loslaten, alles waar je bang voor bent om het te verliezen. Maar Anakin is aan het eind toch te gehecht aan Luke om die los te kunnen laten. En dat is dan weer goed nieuws, voor Luke.

Keuzevrijheid

Episode VI Freedom of choice. Vrijheid was in de 70-er jaren een belangrijk thema. Nixon probeerde de Democraten te muilkorven, en natuurlijk was daar Watergate. Men herinnerde zich Martin Luther King nog, en zijn oproep tot vrijheid, want burgerrechten waren er nog steeds niet voor iedereen. Het was de tijd van de koude oorlog, waarin de Oost-Europese landen als gevangenissen werden gezien. In die tijd is A New Hope geschreven.

Cass onderzoekt onze ‘vrije wil’, en de mate waarin de omgeving daarop invloed uitoefent. Denk aan de choice architecture, waarover hij in zijn boek Nudge schreef, bijvoorbeeld hoe de inrichting van een supermarkt of cafetaria je keuze van eten en drinken beïnvloedt. Er is willen (een sigaret) en willen dat je wat ánders wilt (stoppen met roken). Dat tweede is de echte vrije wil, handelen naar je waarden. De trilogie IV-VI straalt dat uit, de trilogie I-III doet net het tegenovergestelde.

Rebellen

Episode VII Rebels. Ook in dit hoofdstuk gaat het over Nixon, maar diens gedrag als president doet mij enorm aan Trump denken. De opkomst van tirannie en de ineenstorting van de democratie. Interessant: Cass stelt dat de derde trilogie, VII-IX, gaat over een fictieve situatie als de Nazis zich in Argentinië weer hadden georganiseerd. Ook analyseert Cass de overwegingen uit de trilogie I-III om senator Palpatine alle macht te geven, het is immers een noodsituatie. Het is vergelijkbaar met het regeren per decreet, in plaats van via het Parlement, wat Trump nu doet, maar wat Bush en Obama vóór hem ook deden.

Rebellie is altijd onvoorspelbaar, dat komt enerzijds door het cascade-effect (kudde-gedrag zeg maar) en anderzijds omdat mensen niet zeggen wat ze denken, en dus niet weten hoeveel mensen hetzelfde denken als zij. En als ze daar eenmaal achter komen, en ze hun mening bespreken in een echokamer, ligt polarisatie op de loer: hun gedachten worden steeds extremer. Een rebellie of beweging kan ontstaan, en succesvol worden of juist niet, door een kleine toevalligheid. Wanneer de moeder en de vader van de toekomstige leider exact seks hebben. Han Solo die toch terug komt vliegen en de rebellen redt.  George Lucas die toch antropologie gaat studeren, en (dus) geen Star Wars creëert.

Grondwettelijke episodes

Episode VIII Constitutional episodes. Cass legt uit hoe een grondwet ontstaat. Door juridische uitspraken van bijvoorbeeld de Hoge Raad (SCOTUS) ‘groeit’ de grondwet met interpretaties van oude teksten naar moderne omstandigheden. Een interpretatie als het homohuwelijk is pas relatief recent denkbaar geworden. Dit is ook weer een voorbeeld van een creatief proces: keuzes maken terwijl je bezig bent.

Weetje: de ideeën van GL voor Episodes VII-IX werden door Disney afgewezen, de ideeën van J.J. Abrams waren heel anders. Ook hij moest uitgaan van wat er al was, dit beperkte zijn keuzevrijheid maar gaf hem nog steeds ontelbare opties voor het vervolg.

De Force en de monomythe

Episode IX The Force and the Monomyth. Veel van de Force-vaardigheden van de Jedi hebben wij ook. Denk aan het manipuleren van de ander (met reclame), waarvan Cass veel voorbeelden geeft uit Ons feilbare denken en Invloed. Of denk aan het zien van dingen die er niet zijn, bijvoorbeeld de toekomst voorspellen op basis van patroonherkenning (Superforcasting). Of de aandacht afleiden, wat goochelaars doen als zij een levitatietruc doen en wat eigenlijk ook heel eenvoudig is, denk aan de basketballers met de gorilla.

Maar de Force is niet alleen psychologie, statistiek of goocheltrucs. Het is ook semi-religieus, een mythe, naar ‘De reis van de held’. Die reis gaat als volgt: onze held wordt opgeroepen voor een avontuur. Dat wijst hij af, hij is bang, hij heeft wat anders te doen, hij heeft de vaardigheden niet. Maar uiteindelijk gaat hij er toch op in en verlaat zijn huis. Hij komt in gevaarlijke situaties terecht en wordt geholpen door een oude wijze man of vrouw. Allerlei uitdagingen overwint hij. Dan komt er een uitdaging van de slechte kant, en met wat moeite overwint hij die ook. Hij maakt het goed met zijn pa, en gaat terug naar huis, waar hij als een held, of godheid, ontvangen wordt. SW volgt dit raamwerk ook, maar nog meer gaat het over keuzes maken, bij elke tweesprong op je pad.  

Mijn evaluatie van The World According To Star Wars 

Niet alleen leerde ik wat over het ontstaan van de films en de boodschappen die erin verweven zitten, ook pikte ik wat op over creativiteit en psychologie. De waarde van het boek is echter het meest gelegen in de relatie tussen die twee, en hoe je toch anders naar de echte wereld kijkt met de Skywalkers in je achterhoofd. Zondermeer nuttig. Daarbij is het een leuk geschreven boek, met veel humor. Cass zet je regelmatig op het verkeerde been. Relevant dus, en ook tijdloos, want we gaan met z’n allen nog vele malen de film bekijken, plus alle spin-off’s ervan. En hoe zinnig is het dan om onze echte wereld ermee te vergelijken? En ons misschien te laten inspireren … tot rebellie?

Het boek is mooi uitgevoerd, met een grappige cover, dik papier en een prettige layout. Is er een structuur of rode lijn in het betoog? Nou, dat heb ik niet echt ontdekt. Het heeft verder ook geen foto’s of illustraties. Maar de beschrijvingen van scenes zijn best beeldend, en als SW-fan zie je die natuurlijk direct voor je!

FOMO? Nee. Gewoon voor de leuk.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur -, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 1/2*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees The World According To Star Wars duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus;
  • of uit een minibieb!

Koop The World According To Star Wars (2019) duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in psychologie | Tags: , , , | Plaats een reactie