Alleen als jij het ook doet van ‘weervrouw’ Helga van Leur en sociaal psycholoog Reint Jan Renes uit 2026 is een makkelijk leesbare verklaring waarom we niet zoveel aan duurzaamheid doen als we wel zouden willen. Hierin onderscheiden de auteurs 5 krachten in ons hoofd en 4 krachten in de samenleving, waarvan een eerlijke verdeling van de lusten en de lasten van duurzaamheidsactiviteiten, die gereflecteerd wordt in de titel, er eentje is. Geen angstaanjagende toekomstbeelden, geen droge statistieken, wél een empathische opsomming van alles wat ons tegenhoudt, en hoe we dat kunnen veranderen.
De voorstelling van de 5 krachten is leuk gevonden, elk van de 5 heeft wat biases die voor iedereen heel herkenbaar zullen zijn. Daar zullen we zelf mee aan de slag moeten. De 4 problemen in onze samenleving vereisen werk van de overheid, met regelgeving, en van onszelf, met meer bewustwording van die invloeden, en waaróm dat gebeurt (spoiler: geld). Verwacht geen nieuwe inzichten als je al wat weet van psychologie, maar gebruik het als een prettige aanmoediging om nóg duurzamer te handelen, of als handvat om het gesprek aan te gaan met je, misschien wat minder duurzame, relaties.

Het psychologieboek Alleen als jij het ook doet …
….. noemt ze Monsters, die psychologische krachten die sterker zijn dan onze goede bedoelingen, en die de oorzaak zijn dat we te lang douchen, te vaak vliegen, terwijl we wéten dat het beter zou zijn voor het tegengaan van klimaatverandering als we dat niet zouden doen. Monsters, want groot en krachtig.
Het is niet zo dat we niet begrijpen wat er aan de hand is, er zijn genoeg klimaatcampagnes geweest, maar die hebben niet genoeg gedragsverandering opgeleverd. Begrijpen leidt niet automatisch tot willen. Maar toch wil 70% van de Nederlanders ‘in principe’ wel wat doen. Maar willen leidt niet automatisch tot doen. Misschien als we ons gedrag niet als iets individualistisch zien, maar als een soort virusje wat zich verspreidt, wat meer mensen, de massa, in beweging zet? Door sociale ‘kleefkracht’ kan jouw actie leiden tot een beweging, heeft het impact! Om van willen ook doen te maken is het goed om de 5 Monsters die ons daarvan weerhouden, te leren kennen: Snelle Jelle, Comfort Charlie, Jan en Alleman, Montere Mo en Van goede Wil.
Snelle Jelle
Snelle Jelle kiest de kortste weg, automatisch. Je kunt het zien als Systeem 1 van Kahneman, maar in het boek wordt het niet zo genoemd. Snelle Jelle is gericht op het hier en nu, reflexmatig. En in het hier en nu zien, voelen, ruiken we klimaatverandering niet. Er moet een duidelijk haakje zijn, een verhaal, dat een gebeurtenis aan klimaatverandering koppelt. We hebben last van 3 cognitieve biases: 1. Story bias, we geloven wat we NU zien, 2. Myside bias, we zien de wereld door onze eigen bril, en 3. Moral licencing, we geven onszelf graag een vrijbriefje, ‘ik doe al iets goeds, dus dit slechte mag wel een keertje’. Je kunt Snelle Jelle vertragen, eerst bewust andere keuzes maken, deze gewoonten laten inslijten, totdat deze ook automatisch zijn.
Comfort Charlie
Comfort Charlie volgt je verlangens, koestert het oude, vertrouwde. Rust, ‘nu even niet’, procrastinatie. Weerstand bieden aan verlangens kost energie, en dat proberen onze hersenen te vermijden. Daarom is het veel moeilijker om ’s avonds in plaats van ’s ochtends weerstand te bieden aan gemak. De automatismen, de vaste gewoonten, kosten veel minder energie dan actief een keuze maken. Je kunt Charlie intomen door bewuste keuzes voor minder makkelijke acties. Tip: begin hier (’s ochtends!) mee op een betekenisvolle dag of mijlpaal, je verjaardag, nieuwjaarsdag, maandag, of gebruik een verandering van context, bijvoorbeeld een verhuizing. Een contextverandering door de overheid werkt ook veel beter dan een reclamecampagne, bijvoorbeeld meer en bredere fietspaden.
Jan en Alleman
Jan en Alleman is een sociaal type, wil niet uit de toon vallen, doet iets als een groep anderen het ook doet. Sociale uitsluiting doet pijn, net zoveel als lichamelijke pijn, dezelfde hersengebieden worden geactiveerd. Bekend is het fenomeen ‘self silencing’, niet je eigen motivatie of gewoonten vertellen om de relatie goed te houden (‘ik vind vlees gewoon niet lekker’). Als we twijfelen, nemen we het gedrag van anderen als de norm van wat juist is: social proof. Iemand die verder gaat dan die norm (de deugneus) wekt weerstand op, ‘doe ik het dan niet goed genoeg?’. Als dingen worden opgelegd, denk aan een vleestax, ontstaat ‘reactance’, actief verzet tegen de (vorm van die) verplichting. Je kunt duurzaamheidsactiviteiten zien als vaardigheden, dat beïnvloedt je self improvement system, werkt motiverend. Of je ziet ze als morele keuzes, dan werkt het op je self enhancement system, je voelt je beter dan de mensen die het (nog) slechter doen. Het is belangrijk dat je je duurzaamheidsactiviteiten zichtbaar maakt, om pluralistic ignorance tegen te gaan. Dat is wanneer velen denken in de minderheid te zijn, terwijl zij juist tot de meerderheid behoren, maar omdat niemand zich uitspreekt, weten zij dat niet. Als meer mensen zich uitspreken, verschuift de norm. Dit noemen we de ecologische handafdruk.
Montere Mo
Montere Mo bekijkt alles door een roze bril, heeft (of is) de optimism bias. Mo gelooft dat er wel technische oplossingen voor komen, dat het probleem beheersbaar is. Die hoop zorgt voor het uitstellen van ons eigen handelen. Maar we weten dat techniek klimaatverandering niet zal oplossen, hoogstens een aanvulling zal zijn op gedragsverandering. Weet dat sociale verandering vaak veel sneller gaat dan technologische verandering, gemiddeld 35-40 jaar korter. Aan Montere Mo moet dus duidelijk gemaakt worden dat technologie ook steun en bevestiging van mensen nodig heeft. Doe eens mee aan een proef met een duurzaam apparaat, een waterbesparende douchekop of zo, stel je eens voor dat je een rol speelt bij het dichterbij brengen van die oplossingen!
Van goede Wil
Van goede Wil is een idealist, wil graag iets voor anderen doen. Want dat voelt goed, handelen in overeenstemming met je waarden geeft een warme gloed. Dat gedrag beklijft ook langer. En als je iets nalaat, voel je je schuldig en zoek je excuses, dat is moral disengagement. Maar veel dingen doe je toch, omdat het raakt aan je verantwoordelijkheidsgevoel, denk aan recyclen, niet te hard rijden. Waarom werkt dat niet bij klimaatverandering? Het probleem is te groot, jouw individuele impact zie je als te klein, je voelt geen agency. Dit kun je verbeteren door met anderen samen te werken, te discussiëren op basis van gedeelde waarden, met de relatie, niet de harde cijfers, als uitgangspunt.
Tot zover de Monsters in ons hoofd, die Helga óók in het wild tegenkomt, bij haar lezingen. Ze geeft een flink aantal voorbeelden van wat zij om haar oren krijgt, en hoe ze met de deelnemers in gesprek gaat.
De samenleving
Het laatste hoofdstuk gaat niet over wat er in ons hoofd gebeurt, maar over de invloed van de buitenwereld op die Monsters, die groot en krachtig en óók gevoelig zijn. Ondersteunt de buitenwereld onze wilskracht en waarden, of juist niet? Dit heet ‘fit’, als die ontbreekt worden de Monsters groter en overtuigender, behalve Van goede Wil. De invloed van de buitenwereld is samen te vatten in 4 V’s:
- Verleiding. Overal reclame met mooie praatjes over slechte dingen, roken is ‘avontuurlijk’, vliegen geeft ‘vrijheid’, je kent het wel. Ze maken de slechte dingen normaal, de norm.
- Verwarring. Er wordt twijfel gezaaid over wat waar is, en dan stel jij de keuze (voor het juiste) uit. De wetenschap geeft nooit 100% zekerheid, maar de 0,00001% onzekerheid, de nuance, wordt uitgebuit.
- Voorsortering. De meeste slechte dingen liggen op grijphoogte in de supermarkt, naar de goede versies moeten we zoeken. En we houden van snel en makkelijk! Duurzame keuzes moeten dus makkelijker gemaakt worden, dit is het idee wat we ook in het bekende boek Nudge vinden. Maar: ook niet té makkelijk, want anders verankert het niet, bij een wijziging vallen we snel weer terug in het oude gedrag als dát dan weer makkelijker is.
- Verdeling. De lusten en lasten moeten eerlijk verdeeld zijn. De regels moeten voor iedereen gelden, geen freeriders! ‘Alleen als jij het ook doet’. De transitie vraagt om eerlijke spelregels.
Mijn evaluatie van Alleen als jij het ook doet
Dit is een heel toegankelijk boek, niet te dik, geen jargon, en zeker geen statistieken, droge feiten, doemscenario’s. Ik denk dat de auteurs ervan uitgaan dat dit zolangzamerhand wel allemaal bekend is. Terecht, lijkt me. Heb je wel eens een boek over psychologie of beïnvloeden gelezen, Ons feilbare denken en Invloed bijvoorbeeld, dan zullen de Monsters en de 4 V’s je ook bekend voorkomen. Niet zoveel nieuws dus in dit boek, maar wel op een prettige manier, empathisch en niet beschuldigend, speels en zonder jargon, aan ons voorgeschoteld. Mooi, want ook al lijkt duurzaamheid politiek minder aandacht te krijgen, we hebben nog steeds een probleem. Individuele acties worden alleen maar belangrijker als overheden het laten afweten.
Het onderliggende wetenschappelijke bewijs van de Monsters én de klimaatverandering staat in een uitgebreide lijst met bronnen, waarin ook Ons feilbare denken en Invloed (uit 1984, niet uit 2007!), plus een artikel over Nudge te vinden zijn. Wat me opviel aan dit overzicht, was hoe oud al deze referenties zijn, slechts 14 van de 127 items komt uit 2024, 2025 of 2026 (en dan tel ik een lezing en een NOS-nieuwsbericht mee, en veel van de 14 gaan over klimaat). Hebben de psychologen dan zo weinig bijgeleerd de laatste jaren? Ik krijg de indruk dat deze lijst komt uit een (afstudeer-)onderzoek van Reint Jan, maar kan mij natuurlijk vergissen. Wat ik wel positief vind, is dat de uitgewerkte onderzoeken niet de gangbare zijn, maar minder bekende, die overigens tot dezelfde conclusies komen. Dat maakt het lezen toch wat interessanter.
Robert Gifford omschreef onze shortcuts, onze biases als The Dragons of Inaction, met in het Engels een woordspeling: dragon = drag on, uitstellen. Van die dragons zijn de Monsters afgeleid. Dat vind ik wat sterk aangezet, zeker als de Monsters leuke namen en lieve dieren als illustratie meekrijgen. Jan en Alleman: mieren. Van goede Wil: hond. Comfort Charlie: luiaard. Ik vind de dieren ook best passen bij het gedrag van de Monsters. De combi leuke namen-lieve dieren-Monsters vind ik dus niet geslaagd, misschien een compromis tussen Helga en Reint Jan?
Dat brengt mij op de vorm. Psychologie overheerst, klimaat komt weinig terug. Helga heeft wel een paar kaders geschreven met eigen ervaringen. Zo is bij Snelle Jelle een kampeertocht op Groenland beschreven, waarbij alle automatismen die we thuis hebben (in je pyjama naar het toilet) niet kunnen. Onbewuste handelingen thuis worden expliciete keuzes. Mooie, persoonlijke stukken, die meestal, maar niet altijd, een Monster onderbouwen. De structuur is verder goed, hoewel de verschillende biases bij meerdere Monsters horen en er wel wat herhaling tussen de stukken zit. De voorbeelden van gedrag die gebruikt worden zijn erg herkenbaar, goed gekozen. De schrijfstijl is prettig, met wat humor.
Het boek is goed verzorgd, ik vond slechts 1 typo. Meer illustraties, naast de dieren, hadden de tekst wat verlevendigd, bijvoorbeeld spitse cartoons of de exacte vraagstelling of documentatie van een onderzoek. Dan kun je je er wat meer bij voorstellen, en voel je er ook wat bij. Daarin blinkt Ons feilbare denken echt uit, sommige biases vergeet je daardoor niet meer.
Mis je iets, als je dit boek niet leest? FOMO of WOW? Nee.
Conclusie
Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.
Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur 0, Schrijfstijl +
FOMO -.
Ik gaf het boek 3*
Ken je dit boek? Wat vond je ervan?
Lees Alleen als jij het ook doet duurzaam …
- via de (online) bibliotheek;
- digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
- of uit een minibieb!
Koop Alleen als jij het ook doet duurzaam …
- bij de kringloop;
- bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
- bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
Keus genoeg!
Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!
















