Recensie: De LEAN Startup – klassieker

Geplaatst op 7 november 2026 door estroocloeck

De LEAN Startup van Eric Ries is een klassieker uit 2011, waar ik al veel over gehoord had. Ik las eerder over innovatie, over startups en over LEAN, maar de combinatie van die drie was nieuw voor mij. Ik vond het concept bijzonder interessant, en een paar onderdelen bepaald eye-openers. Het derde deel van het boek, als de startup een gevestigd bedrijf is geworden waarin natuurlijk nog steeds geïnnoveerd moet worden, was wat minder verrassend.

Wat me bijzonder trof waren de stukken over gevalideerd leren en het bijna wetenschappelijk aanpakken van experimenten om te zien wat bijdraagt aan de groei van de onderneming, en wat niet. Met name de voorbeelden daarin zijn duidelijk én verrassend. Het LEAN-gedachtegoed komt expliciet terug in het terugdringen van verspilling in tijd en kosten tijdens productontwikkeling, supernuttig.

Het managementboek De LEAN startup …

… geeft aan dat er bij de LEAN startup-methode 5 onderliggende principes zijn:

  1. Ondernemers zijn overal. Je hoeft niet in een garage te werken (refererend naar Microsoft, HP, Dell, etc.) om onderdeel te zijn van een beginnend bedrijf.
  2. Ondernemerschap is management. Door de grote onzekerheid is wel een nieuwe manier van managen nodig.
  3. Gevalideerde leerprocessen. Een startup moet leren hoe een duurzaam (bedoeld wordt langdurig winstmakend) bedrijf kan worden opgebouwd.
  4. Bouwen – meten – leren. Het gaat om de feedbackcyclus van ideeën naar producten, naar het meten van de reacties van klanten, naar bijstellen of consolideren (= doorgaan op dezelfde manier).
  5. Innovatie administreren en meten. Om verantwoording te kunnen afleggen en bewijs te leveren van resultaten moet voortgang gemeten worden, mijlpalen gedefinieerd en werk geprioriteerd.

En wat is een startup? Een instelling van mensen die is ontworpen om nieuwe producten en diensten te ontwikkelen onder omstandigheden die worden gekenmerkt door grote onzekerheden.

Het boek is onderverdeeld in 3 delen: Visie, Sturen en Versnellen. Het eerste deel is het meest concreet, de principes en methode wordt uitgelegd. De andere twee delen staan vol met voorbeelden van (mij onbekende) Amerikaanse bedrijven en hun successen en blunders.

Visie, gevalideerd leren en experimenteren

Ik sloeg in deel 1 aan op gevalideerd leren, wat bedoelt Eric hier precies mee? Het gaat om een strikte methode om vooruitgang aan te tonen, op empirische wijze bewijzen dat waardevolle waarheden zijn ontdekt over huidige en toekomstige vooruitzichten van de startup. Experimenten (met nieuwe functionaliteiten of anderszins) volgen een wetenschappelijke methode met hypothesen en gericht testen daarvan. Experimenteren is niet hetzelfde als marktonderzoek, maar is het allereerste product. De product-specificaties en de strategie worden gemaakt op basis van feedback over wat werkt, en niet gebaseerd op wat in de toekomst zou kunnen werken.

Sturen, doorlooptijden en groeihypothesen

In deel 2 viel mijn oog op de nadruk die Eric legt op het minimaliseren van de doorlooptijd van de feedbackcyclus bouwen-meten-leren. Voor de bouwfase maak je een MVP, een minimum viable product. Dat is meer dan een prototype, het moet aan klanten kunnen worden gepresenteerd. De doelgroep zijn de early adopters, die kicken erop ermee te kunnen pronken, of ze verwachten concurrentievoordeel. Er zijn twee hypothesen: de waarde-hypothese – vinden de klanten het product waardevol, komen ze ervoor terug, en de groeihypothese – komen er klanten bij? Bij waarde gaat het uitdrukkelijk niet om winst, en Eric maakt ook duidelijk dat groei de waarde kan vernietigen. De hypothesen worden getest met splittesten, die kennen we van A/B testen voor een kop van een nieuwsbrief, maar hier gaat het erom dat je alle verbeteringen qua functionaliteit één voor één test met 2 groepen klanten: een groep krijgt het product met verbetering, de andere zonder. Je moet ook niet gelijktijdig aan reclame doen! Voor die ene verbetering kun je dan meten of het uitmaakt voor het aantal aanmeldingen of abonnementen, of hoe je ook de belangstelling van je klanten kunt meten.

In dit deel gaat een hoofdstuk ook over bijstellen en het pivot-punt: het moment dat je besluit om het anders te gaan doen, bijstellen dus, of dat je op de ingeslagen weg doorgaat, consolidatie. Dat punt wil je zo snel mogelijk bereiken. Want dan heb je nog niet zo heel veel geld uitgegeven (en heb je nog niet zoveel last van de sunk cost fallacy) en ook niets aan PR gedaan (en ben je dus niet bang voor reputatieschade). In het beste geval ga je gevalideerd leren in steeds minder tijd en beweeg je van pivot-point naar pivot-point. Op zo’n pivot-pont kun je besluiten dat je een andere doelgroep moet aanboren, naar een andere vorm van omzet gaat, naar een ander platform, een ander product, etc.

Versnellen, batchgrootte en groei

In het derde deel gaat Eric uitgebreid in op de voordelen van produceren in kleine batches, of zelfs per stuk, in plaats van grote hoeveelheden via een lopendeband-achtige methode, of met een heleboel functiewijzigingen in één keer. Met kleine batches kun je sneller ingrijpen als het product toch wat mankeert, de klant anders dan verwacht reageert, etc. Het klinkt tegen-intuïtief, maar bij innovatie zijn kleine batches efficiënter. Je leert sneller verbeteren, leert direct van de eerste wijziging, en je kunt sneller uitleveren.

Ook aardig is zijn definitie van duurzame groei: dat is niet groei op basis van een aanbieding, maar als gevolg van handelen van bestaande klanten. Denk aan: 1. Mond-tot-mondreclame; 2. Het gebruik van je product wordt mode of geeft status; 3. Je koopt advertenties uit de omzet (je maakt dus een redelijke marge die dat kan dragen, je gebruikt geen investeringsbudget); 4. Herhalingsaankopen.

In dit deel gaat hij ook in op de verschillende groeimotoren: aantrekkend (herhaalaankopen, soms door vendor lockin); viral (de klanten doen de marketing voor je, bijvoorbeeld door simpelweg gebruik, elke klant levert minimaal 1 nieuwe klant op); betaald (je maakt kosten om een klant binnen te halen, en die klant levert nét wat meer op). Opvallend is dat hij in de voorgaande twee delen al vaak over deze groeimotoren praat, maar het nu pas uitlegt.

LTSE

In de epiloog oppert Eric dat er een beurs voor lange-termijn-aandelen moet komen, de Long-Term Stock Exchange (LTSE), dit bevordert investeringen in innovatie. Ik vond het een goed idee, maar het blijkt dat Eric dit idee ook in de praktijk bracht: in 2012 werd het een feit!

Hoe zou een LEAN startup eruitzien volgens Eric? Natuurlijk als een organisatie die de methode in praktijk brengt, die eerlijk is als het om mislukkingen gaat, en er daadwerkelijk van leert. Die duurzame waarde creëert en de wereld beter maakt. En die niet langer de tijd van anderen verspilt!

Goed idee!

Mijn evaluatie van De LEAN Startup

Ja, dit was zeker een leerzaam boek. Ik leerde weer iets meer over LEAN, over innovatie, over het management in onzekere tijden. Maar bovenal leerde ik veel over zijn methode, die wetenschappelijk overkomt en me ook heel zinnig lijkt. Eric vertelt veel over zijn eigen bedrijf, waar hij deze methode in praktijk bracht. Natuurlijk zullen we nooit weten hoe het dit bedrijf was vergaan als een andere methode was geadopteerd. Ook zijn andere cases gaan meer over mislukking dan over groot succes door gebruik van zijn methode. Dus hoewel het wetenschappelijk klinkt, is er geen wetenschappelijk bewijs of het ook werkt.

Is deze klassieker nog wel relevant in 2026, 15 jaar later? Ik denk het wel. Innovatie blijft hard nodig en er is, voor zover ik weet, nog steeds geen algemeen geaccepteerde standaard aanpak die succes garandeert. De LEAN startup-methode zal zeker voor inspiratie zorgen. Tijdloos? De methode denk ik wel, de voorbeelden niet, hij verwijst bijvoorbeeld naar de CFPB, destijds onder Obama in oprichting op basis van de Dodd-Frank Act, inmiddels deels weer ingetrokken door Trump, en naar bedrijven die inmiddels zijn opgehouden te bestaan: Zappo, Aardvark.

De meeste voorbeelden van bedrijven die Eric noemt kende ik niet, ze zijn allemaal Amerikaans. Hoewel het goed is dat hij niet weer de bekende succesverhalen voor het voetlicht brengt, want die kennen we zolangzamerhand wel, is het nadeel van zoveel (buiten de VS) onbekende bedrijven dat de impact van het verhaal minder wordt. Wat ik wel heel herkenbaar vond waren de voorbeelden van ‘vanity metrics’, KPI’s die dermate globaal zijn dat het lijkt of het goed gaat, terwijl er in feite geen verbetering is die direct gelinkt kan worden aan innovatie.

Ik was niet enthousiast over de structuur. Ik vond er erg veel herhaling in zitten, met name in deel 2 en 3. Ik had echt moeite om die uit te lezen. De paar tabellen die het boek heeft waren nuttig, maar er waren ook een paar grafieken die absoluut onduidelijk waren. Naarmate het boek vorderde werden de illustraties ook minder, en dat maakte het ook steeds abstracter.

Qua vertaling en redactie zijn er flink wat steken gevallen. Zo gaat het over ‘geld maken’ een beroerde vertaling van ‘making money’, en andere nare zinsneden. Consolideren en doorzetten wordt door elkaar heen gebruikt, en dat geldt ook voor andere termen. Erger nog was de hoeveelheid typefouten /spelfouten, na de eerste 100 pagina’s ging het me irriteren en ging ik turven, ik telde er 10 in de rest van het boek, en dan ben ik er niet naar op zoek. Maar een kop (!) die luidt: ‘Innovation accounting lijdt tot sneller bijstellen’ is moeilijk te missen. Zoveel fouten is echt irritant.

Mis je wat, als je dit boek niet leest? Nou, ook al vond ik het geen topboek, het is een klassieker, en de methode is bekend en wordt veel onderwezen. Ik adviseer dus om het boek in het Engels te lezen, en je te beperken tot deel 1. Dan haal je er het meest uit.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend 0, Verzorgd -, Illustraties 0, Structuur +, Schrijfstijl 0

FOMO +.

Ik gaf het boek 3*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees De LEAN startup duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek;
  • digitaal en gratis via Kobo Plus audio;
  • of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

Koop De LEAN startup duurzaam …

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Innovatie | Tags: , , , | Plaats een reactie

Recensie: Religie voor atheïsten – inspiratie

Geplaatst op 4 november 2026 door estroocloeck

Wat een geweldig boek! Religie voor atheïsten van Alain de Botton stamt al uit 2011 maar is niet alleen tijdloos, het wordt steeds relevanter. Het uitgangspunt is dat het mogelijk moet zijn overtuigd atheïst te blijven, terwijl je religies toch nuttig, interessant en troostrijk kunt vinden, en er inspiratie uit kunt opdoen voor de seculiere wereld. Alain is er, wat mij betreft, zeer goed in geslaagd om die inspiratie concreet te maken, en het nut van religie, zónder het bijgeloof, met veel voorbeelden te staven.

Kort door de bocht: religie voorziet in twee behoeften, namelijk gemeenschapszin en troost bij lijden. Daar is nu, meer dan ooit, behoefte aan, en ook de seculiere wereld moet dat (nog meer) kunnen bieden. Maar hoe? Nou, religie gebruikt middelen die de seculiere wereld óók kan gebruiken, of nog béter kan gebruiken: kunst, architectuur, onderwijs, instituten. Alain werkt al deze onderwerpen grondig uit, van historisch perspectief tot ideeën voor implementatie in de seculiere wereld. En na 15 jaar wordt het hoog tijd dat die ideeën ook echt breed worden geïmplementeerd.

Het filosofische boek Religie voor atheïsten …

…. biedt een uitgebreid scala van onderwerpen en filosofische overdenkingen. Ik schreef heel wat op, en geef je mijn persoonlijke highlights, die het boek absoluut geen recht doen.

Gemeenschap

Alain begint met het onderwerp Gemeenschap. De mis was ooit een maaltijd, bedoeld om elkaar te ontmoeten, contact te maken met vreemden. De (meeste) huidige restaurants bieden dit ‘bouwen aan gemeenschapsgevoel’ niet, alles is gericht op eten en de inrichting, het brengt veel mensen in één ruimte bij elkaar maar zorgt ervoor dat ze juist géén contact maken met elkaar. Een ‘agape’-restaurant zou juist groepjes moeten opdelen, en het feit dat ze ernaar toegaan geeft aan dat de gasten openstaan voor een geest vriendschap en gemeenschappelijkheid. Een ander item in dit hoofdstuk is het belang van rituelen in een gemeenschap, en een dag waarop we ‘los mogen gaan’.

Goedheid

Dan het hoofdstuk Goedheid. De heiligen, zo’n 2500, zijn rolmodellen voor de gelovigen, en verbeelden allemaal een vorm van goedheid. In de seculiere wereld zou zo’n ‘certificaat’ voor een persoon óók nuttig zijn, er zijn er naast Gandhi en Mandela vast meer. Verder heeft elke religie veel gedragsregels en voorschriften, de Joodse verordeningen gaan ver, tot zelfs de frequentie van seks aan toe (goedheid jegens je vrouw?), die varieert per beroepsgroep. Gedragsregels en ‘getuigen’ dwingen ethisch handelen af, dreigen met de hel hoeft niet. Dit hoofdstuk heeft ook een leuk stuk over reclame in de publieke ruimte, waarom kunnen we geen ‘reclame’ ophangen voor onze deugden?

Onderwijs

Dan een geweldig, en grappig, stuk over Onderwijs. Alain is behoorlijk kritisch op het nut van de colleges in de faculteiten Geesteswetenschappen, die nauwelijks bijdragen aan de doelen wijsheid en zelfkennis, maar obscure, nogal vergezochte onderwerpen behandelen. Gelovigen hadden natuurlijk de Bijbelteksten om te leren ‘hoe te leven’, die later werden vervangen door culturele werken. Maar werken als Anna Karenina en Madame Bovary worden behandeld als ‘narratieve stromingen in 19de-eeuwse fictie’ in plaats van in een college over ‘spanningen in het huwelijk’. Alain heeft wat goede ideeën over thema’s die in een college horen: sterven, alleen-zijn, werk, relaties met kinderen, contact met de natuur, acceptatie van ziekte. Zo gaan lesprogramma’s in op onze dringendste persoonlijke en ethische dilemma’s.

Ook heeft Alain het over hóé we lesgeven. Docenten zijn vaak geen goede sprekers, maken het saai. Het geleerde is alweer snel vergeten, ook omdat er te weinig herhaald wordt. In dat kader zegt hij ook dat we tevéél boeken lezen, teveel verschillende boeken, en dat we meer zouden leren door een beperkt aantal boeken vaak te herlezen, boeken waarvan ook de prachtige uitvoering het ‘opnemen van de inhoud in ons hart’ versterkt.

Zorgzaamheid

Hoofdstuk V gaat over Zorgzaamheid. We hebben allemaal, ook of juist als volwassene, behoefte aan troost, begrip, aan een moederfiguur. Gelovigen hebben hiervoor de Maria-verering. Het hoofdstuk gaat in op het accepteren van onze kwetsbaarheid.

Pessimisme

Het volgende hoofdstuk heet verrassend genoeg Pessimisme. Alain stelt dat wij allemaal (wel eens) angstig zijn, verveeld, jaloers, wreed, pervers en narcistisch. Dus niet jij alleen! Dat is een opbeurende gedachte. Grappig: binnen religies is het huwelijk bedoeld als het middel om nageslacht te krijgen, niet eeuwig geluk, want daarvoor zijn engelen. Die aanbid je, geliefden zijn er om te verdragen. Ha ha! Ook is het zo dat pessimisten dingen meer waarderen, optimisten teveel verwachten.

Perspectief

Verwant daarmee is hoofdstuk VII, Perspectief. Volgens het boek Job, wat gaat over een goede man die allemaal ellendige dingen over zich heen krijgt, ‘onverdiend’, is de les dat je eigen lot maar een miniem deel is van wat er op aarde gebeurt. Een goed middel om je ellende te relativeren is kijken naar de sterrenhemel, oneindig en oud en ver weg. Astronomen zouden daaraan mee moeten werken, Alain voegt een AI foto toe van Piccadilly Circus, met een enorm billboard met sterrenstelsel Messier 101, 23 miljoen lichtjaar bij ons vandaan.

Kunst

Dan komt een lang en zeer leerzaam hoofdstuk over Kunst. Alain maakt een vergelijking tussen kerken en kunstmusea met religieuze kunst, beide groots en met fluisterende bezoekers. Maar in de musea ontbreek het ontzag, de context, de aanbidding. Bij hedendaagse kunst ontbreekt de emotie helemaal, je snapt niet wat het betekent. Religieuze kunt is duidelijker, het herinnert ons aan onze deugden, en het relativeert: Jezus aan het kruis beeldt lijden uit dat erger is dan dat van ons. De 7 smarten van Maria zou inspiratie kunnen bieden aan ‘de 7 smarten van de adolescentie’, of echtscheiding, of ouderschap, als een lesje in ‘zo is het werkelijke leven’.

Iets anders: vroeger gaven ‘denkers’ opdracht voor een schilderij, en technisch begaafde schilders maakten er iets prachtigs van. Tegenwoordig zijn de schilders tegelijk ook de denkers, dat levert minder impactvolle kunst op, en als de boodschap dan te vaak herhaald wordt, stompt het af. Ook hier stelt Alain voor om de indeling van musea aan thema’s op te hangen in plaats van aan de maakperiode. Dan is er emotionele samenhang, wordt de behoefte van de ziel geraakt. Het doel moet niet ‘tentoonstellen’ zijn, maar goede, wijze mensen van ons maken.

Architectuur

Hoofdstuk IX gaat over Architectuur, en de pracht van kerken. Nu was er wel verschil van inzicht tussen protestanten en katholieken over de functie van ‘versiering’. Leidt het af, of vertelt het een verhaal? Schoonheid herinnert ons aan deugden. Calvijn stelde dat architectuur en kunst geen enkele rol spelen voor de toestand van onze ziel en dat ‘een godvruchtig leven daarom heel goed mogelijk is in een huurkazerne in een achterbuurt met uitzicht op een open steenkolengroeve, zolang men maar een bijbel in de hand heeft’.

Betekent het einde van het geloof ook het einde aan mooie tempels? Dat hoeft natuurlijk niet. Alain voegt een AI foto toe van een Tempel voor Perspectief: een 46 meter hoge, smalle toren waarin elke cm gelijkstaat aan 1 miljoen jaar ouderdom van de aarde, onderaan een minuscule gouden rand van 1 mm, die het bestaan van de mensheid op aarde weergeeft. Verder denkt hij aan heiligdommen, vereringsplaatsen voor bijvoorbeeld de energie van een hoofdstad, de rust van een toendra, de beloften van een tropische zon. En hiernaartoe maak je dan pelgrimsreizen, om je leven te helen, en niet alleen ter vermaak. Interessante gedachte! Voor elke behoefte of emotie een tempel.

Instituten

Het laatste hoofdstuk gaat over de Instituten, die nodig zijn om iets te veranderen, want boeken schrijven is nooit genoeg (het jaarinkomen van de Katholieke kerk is 97 miljard, dat van de best betaalde auteur 40 miljoen, deze verhouding geeft ook aan waar de meeste aandacht naartoe gaat). Instituten, zoals de Katholieke kerk, of een multinational, hebben macht en invloed. Raar dat ‘zorg voor de ziel’ alleen de kerk als instituut heeft, en verder enorm versplinterd is, met allerlei therapeuten die niet in groepsverband opereren. De kerk heeft ook een enorm goed ‘merkbeleid’ met logo, uniformen, en strak voorgeschreven ‘diensten’ zoals de biecht. De ondernemingen hebben dat als voorbeeld genomen.

Comte

Met al deze voorbeelden van het nut van een religie, naast het geloof in God, is het raar dat er geen seculiere poging is gedaan om dit volledig te repliceren. Maar die poging was er wel! Ik lees over de 18de-eeuwse Auguste Comte, die een fantastisch programma opzette, met de beste elementen van de oude religies. Het klinkt geweldig, wat ging er mis? Hij werd gehekeld door atheïsten én gelovigen, omdat hij zijn project een religie noemde, Religie van de Mensheid, en zichzelf de Grote Priester. Beetje dom, ja.

En jammer, zijn ideeën waren goed. ‘Sommige aspecten van religies zijn te nuttig, doeltreffend en intelligent om alleen aan de gelovigen te worden overgelaten’.

Mijn evaluatie van Religie voor atheïsten

Ik ga filosofie steeds leuker en interessanter vinden, omdat er zo enorm veel onderwerpen aan bod komen. Ook in dit boek vond ik op elke pagina wel iets nieuws, maar ook veel herkenbaars, zoals hoe we door musea lopen, of hoe we onderwijs krijgen. Net als veel andere atheïsten bezoek ik vaak kerken, niet om te bidden, maar om de architectuur en de kunst te bewonderen. Ik verbaasde me altijd dat zo’n omgeving wat met me deed, al geloof ik niet. Eenzelfde gevoel heb ik als ik Semana Santa bijwoon, in Spanje. Dan voel ik de gemeenschapszin, met alle dragers die urenlang, stap voor stap, hun beeld door de stad dragen. Het boek is ook wat dat betreft heel verhelderend, het verklaart een aantal rituelen, en duidt op welke behoeften, emoties of deugden, ze gericht zijn.

Er zit een behoorlijke dosis geschiedenis in het boek, niet alleen van diverse religies, maar ook van allerlei kunst, die je dan met andere ogen bekijkt. Daarnaast is het heel herkenbaar dat we behoeften minder goed vervullen, in onze vrij individualistische maatschappij. Alain’s suggesties om religieuze tradities te gebruiken als inspiratie voor seculiere initiatieven zijn heel aantrekkelijk, en ook best nodig, ze kunnen een gat vullen. De gezamenlijke maaltijd, de rolmodellen, de reclame, dat kan veel goed doen. We kunnen natuurlijk de dwang, het dogmatische, missen als kiespijn. En zulke initiatieven, zoals het agape-restaurant, zou niet de uitzondering moeten zijn, maar de regel. Want kleinschalige initiatieven zijn er natuurlijk overal wel.

Alain’s schrijfstijl is zeer aantrekkelijk, hij schrijft vrij grappig, en komt met heel herkenbare voorbeelden. Ik vond niet dat hij het religieuze leven verheerlijkte, vaak maakt hij er juist een grapje over. Hij raakt een breed scala aan onderwerpen, terwijl hij toch heel concreet blijft, knap. Wat superleuk is, zijn de illustraties, ik schat wel zo’n 100, zwart-wit foto’s die zijn betoog illustreren, en AI (of Photoshop) foto’s voor zijn suggesties. De structuur van het boek is duidelijk en goedgekozen, met 10 afzonderlijke thema’s, die allemaal hetzelfde patroon volgen: hoe is het geregeld in de verschillende religies, welke functie heeft het, wat gaat er nu mis en hoe zouden we iets vergelijkbaars kunnen opzetten. Sterk: hij herhaalt vrijwel niks (terwijl dat toch het leren ten goede komt, begrijp ik). Dat Alain put uit verschillende religies, Christendom, Jodendom, Boeddhisme, is goed gedaan, het geeft de ene religie boven de ander geen voorkeur, meer een beetje een analytisch tintje. Het boek is ook goed vertaald en redactioneel goed verzorgd.

Mis je iets als je het boek niet leest? Op zich niet. Het is niet zijn meest beroemde of best gewaardeerde boek, het is geen klassieker. En zijn betoog is niet persé waar, het is heel persoonlijk en niet wetenschappelijk onderbouwd.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -.

Ik gaf het boek 4 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees Religie voor atheïsten duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek;
  • digitaal en gratis via Kobo Plus;
  • of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

Koop Religie voor atheïsten duurzaam …

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in filosofie, Maatschappij | Tags: , , | Plaats een reactie

Recensie: De antwoorden op de grote vragen – toegankelijk

Geplaatst op 30 oktober 2026 door estroocloeck

Stephen Hawking overleed in 2018, en dat jaar kwam postuum De antwoorden op de grote vragen uit. Stephen was hier al aan begonnen, het is door zijn familie en een aantal wetenschappers afgemaakt op basis van artikelen die Stephen eerder had gepubliceerd. De vragen gaan het meest over zijn expertise: zwarte gaten, oerknal, ruimte-tijdkrommen. Maar ook over klimaatverandering en AI, over Elon Musk en Donald Trump, over Brexit en boeken. Redelijk toegankelijk geschreven en ook vrij grappig.

De antwoorden zijn niet kort, wat de oorspronkelijke titel Brief Answers to the Big Questions impliceert. Die titel refereert natuurlijk naar zijn bestseller: A Brief History of Time, in het Nederlands vertaald als Het heelal, waarschijnlijk omdat dat boek óók niet kort was. Stephen behandelt in ‘De antwoorden …. ‘ 10 vragen, waarvan de eerste is: Bestaat er een God? (Kort antwoord: nee). Verder: Zijn tijdreizen mogelijk? (ja), Moeten we de ruimte koloniseren? (ja) en Zal AI slimmer worden dan wij? (ja). Ik vond de onderbouwing van de antwoorden leerzaam en soms behoorlijk onverwacht.

Het wetenschappelijke boek De antwoorden op de grote vragen …

… begint vrij verrassend met een voorwoord van Eddie Redmayne, die Stephen speelde in de film The Theory of Everything, en hem een aantal keren ontmoette. Eddie wilde de dualiteit van Stephens triomfen in zijn vakgebied en zijn strijd tegen ALS goed neerzetten, maar ook de showman die Stephen óók was. Stephen zei achteraf van de film dat ‘er meer natuurkunde in had gemoeten en minder emotie’.

Het hele boek is in de ik-vorm geschreven, zo krijg je ook een beetje een beeld van Stephen’s persoonlijkheid. Zijn eerste bijdrage gaat in op waaróm we de grote vragen moeten stellen. Hij vertelt wat over zijn verleden, zijn nieuwsgierigheid naar hoe dingen werken, de eerste symptomen van ALS die naar voren kwamen tijdens zijn eerste jaar op Cambridge, waar hij onderzoek ging doen voor zijn proefschrift. Een echt antwoord op de waarom-vraag komt er niet, wel dat hij zijn enthousiasme over het begrijpen van natuurwetten die ons en het heelal beheersen, met iedereen wil delen. Daarnaast zijn er andere uitdagingen, andere grote vragen, problemen eigenlijk, die een nieuwe generatie nodig hebben die zich aan de wetenschappen wijdt om die problemen op te lossen: klimaatverandering, voedsel, schoon water, etc.

Bestaat er een God?

De eerste grote vraag is dus: Bestaat er een God? Het lange antwoord gaat in op de rol van religie, en de twijfels die de filosoof Aristarchus in 300 voor Chr. al had over de rol van God bij maansverduisteringen. Daarna een wat filosofische argumentatie over de natuurwetten, die je natuurlijk ook ‘God’ kunt noemen, maar dat een God die wetten niet kan veranderen. Het begin van het heelal dan, was God daar dan bij betrokken? Volgens Stephen was er vóór de Big Bang geen sprake van tijd, en dus ook geen tijd voor een God om iets te maken. Hij gelooft ook niet in hemel en hel, ‘we hebben alleen dit leven om het ontwerp van het universum te waarderen.’ Als er een God zou zijn ‘zou ik hem willen vragen waarom hij in vredesnaam zoiets ingewikkelds heeft bedacht als de M-theorie in elf dimensies’, zo maakt Stephen zich met wat humor van de God-vragen af.

Het begin van alles

Hoe is alles begonnen? is de tweede grote vraag. Stephen vertelt over de verschillende scheppingsmythen die er bestaan, en noemt ook nog de Ierse bisschop Ussher, uit de 17-de eeuw, die vrij zeker wist dat de tijd op 22 oktober 4004 voor Chr, om 18.00 uur begonnen was. Aristoteles geloofde echter dat het heelal altijd al had bestaan. Beiden hadden het mis, dat volgt uit een stukje geschiedenis van allerlei natuurkundigen en hun ontdekkingen, uitmondend in de ontdekking van kosmische achtergrondstraling in 1965. Hieruit blijkt (kort door de bocht) de snelle uitdijing van het heelal (inflatie genoemd, niet te verwarren met de economische), en de conclusie dat in het allereerste begin er iets heel kleins en heel zwaars was.

Aliens

In de volgende vraag, Is er intelligent leven in het heelal? bespreekt Stephen de evolutie van de mens en het belang van taal, en meer specifiek: schrift. Er zit informatie in ons DNA en in boeken, een mens is qua informatiedichtheid ongeveer 50 Harry-Potterboeken. Informatie in boeken kan heel snel worden veranderd en geüpdate, veranderingen in DNA gaan superlangzaam, zeg 1 bit per jaar. De extern doorgegeven informatie vindt Stephen óók een vorm van evolutie. De exponentieel groeiende omvang van die informatie dwingt ons om te specialiseren, en dat beperkt ons weer. Maar gevaarlijker dan de beperking in kennis zijn onze instincten, omdat inmiddels één mens de mensheid kan uitroeien: met een kernoorlog, een virus, een instabiel klimaat. Daarom is het belangrijk om ons over het heelal te verspreiden. Dat kan met genetisch gemodificeerde mensen, maar waarschijnlijker is dat we dat met machines gaan doen. Die machines zullen op termijn het ‘DNA-leven’ helemaal vervangen. En gaan we dan intelligent leven vinden? Stephen denkt van wel, maar of we daar blij mee moeten zijn? Het zal zijn als de indianen die Columbus ontmoeten, en wij zijn de indianen ….

Kwantummechanica, zwarte gaten en tijdreizen

Dan volgt een aantal hoofdstukken die ik interessant, maar moeilijk te volgen vond, de theorie achter zwarte gaten is te ingewikkeld voor mij. Bij de vraag of tijdreizen mogelijk zullen zijn, denkt Stephen dat dat theoretisch zeker moet kunnen, zelfs naar het verleden, als de ruimtetijd maar voldoende vervormd wordt. Dat zal natuurlijk logische problemen opleveren, mensen die terugreizen en hun ouders vermoorden bijvoorbeeld. Erbij staat een leuke quote: Stephen heeft in 2009 een feestje voor tijdreizigers georganiseerd. Hij stuurde de uitnodigingen (dus) ná het feest. Er kwam niemand …

Overleven op aarde

Zullen we overleven op aarde is de 7de grote vraag. Stephen ziet het verloop van klimaatverandering somber in, en de kans op een botsing met een planetoïde als de grootste bedreiging, want daar kunnen we helemaal niets tegen doen. We kunnen onszelf misschien redden door ons in het zonnestelsel te verspreiden. Dat had ik al eerder gelezen, en een aantal van Stephen’s meningen komen dan ook in veel hoofdstukken terug. Maar, zo stelt hij in een volgend hoofdstuk, we moeten geld besteden aan ruimtereizen, én aan de problemen op aarde.

Voor die ruimtereizen was hij betrokken bij een interessant experiment: nanodeeltjes die met minizeiltjes via een lichtbundel, met 20% van de snelheid van het licht, 150 miljoen km per uur, het heelal verkennen. Star Chips. Ik heb even geGoogled hoe het ermee stond. De door een paar miljardairs, w.o Mark Zuckerberg, toegezegde fondsen (100 mio) kwamen niet af en in 2025 is het project gestopt. Een gluurbril was vast winstgevender.

AI

De negende grote vraag gaat over AI. Stephen ziet grote risico’s, en noemt hierbij autonome wapensystemen. Dat is inmiddels geen risico meer, die zijn er. Hij zag ze in handen van terroristen, maar het lijkt in handen van westerse landen net zo’n dreiging. Op korte termijn gaat het volgens Stephen om de vraag, wie zit er aan de knoppen van AI?, en op de lange termijn: zit er wel iemand aan de knoppen? Hij schreef in 2016 samen met Elon Musk en anderen een open brief over de risico’s. Stephen ziet mogelijkheden voor verbetering van de gezondheid, hersen-machine-interfaces zouden verlamde mensen weer beweging kunnen geven, kwantumcomputers zullen de biologie van de mens aanpassen. Hij hoopt dat ‘wijsheid wint’.

En dan geeft hij ook antwoord op de vraag: waarom maken we ons zoveel zorgen over AI? Mensen kunnen er toch op elk moment de stekker uit trekken? Wat zijn antwoord was? Een grap, of niet: Mensen vroegen aan een computer: Is er een God? En de computer zei: nu wel, en liet de stekker vastsmelten in het stopcontact.

De toekomst

Hoe geven we de toekomst vorm? is de laatste grote vraag. Door nieuwsgierigheid, verbeelding, goed en creatief onderwijs. Helaas is door de Brexit en Trump de funding voor onderwijs en wetenschappen omlaag gegaan. En dat terwijl we de wetenschap nodig hebbe om de grote problemen op te lossen, en de toekomstige grote vragen die ook beantwoord moeten worden.

Wat we vooral niet moeten doen: de techniek aan een kleine superelite overlaten.

Sja.

Mijn evaluatie van De antwoorden op de grote vragen

Ik had waarschijnlijk eerst A Brief History of Time moeten lezen, want hoewel ik veel leerde, begreep ik ook veel van de natuurkundige principes niet. Maar goed, het is Stephen Hawking, en wat ik opzocht op Google bleek ook te kloppen, dus ik voel mij comfortabel met het aannemen van wat hij beweert, al kan ik de argumentatie niet altijd volgen. Interessant vond ik de onderbouwde voorspellingen, die inmiddels uitkomen, en zijn afkeer van Trump met zijn negatieve invloed op de wetenschap. Dat is bepaald niet minder geworden in zijn tweede termijn.

Stephens vaak herhaalde aansporing, dat wij mensen ons in het heelal moeten verspreiden, wordt inmiddels door de Techbro’s gedeeld, maar zijn uitgangspunt dat we óók voor de aarde moeten zorgen heeft helaas maar weinig navolging gehad. Ik vraag me af of dat anders was geweest als hij nog had geleefd, had hij invloed gehad op Musk, op Bezos? De theorieën van Stephen, zoals in dit boek beschreven, zijn nog steeds geldig, in die zin is dit een vrij tijdloos boek, nog steeds interessant en leerzaam om te lezen.

De schrijfstijl is best goed, als je de natuurkundige uitleg, die vaak herhaald wordt, kunt volgen. Er staat niet zoveel jargon in, maar de gedachtesprongen zijn groot. Die herhalingen zijn niet heel storend, maar tonen wel dat er niet echt een hele goede rode lijn zit in de opbouw. Bij elk van de grote vragen komen dezelfde items terug. Wat ik leuk vond was de humor, in elk hoofdstuk zit wel wat.

Fear of Missing Out? Ja, Stephen was uniek, en zijn visie op het leven en de toekomst ook. Het boek is niet overdreven technisch, in korte tijd heb je een beeld van de meeste natuurkundige concepten.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur -, Schrijfstijl +

FOMO +.

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees De antwoorden op de grote vragen duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek;
  • digitaal en gratis via Kobo Plus;
  • of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

Koop De antwoorden op de grote vragen duurzaam …

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • niet meer beschikbaar bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.)

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in wetenschap | Tags: , , , , | Plaats een reactie

Familie: ‘nicht’ Iris Sommer

Geplaatst op 26 oktober 2026 door estroocloeck

Ken je dit? Vroeger had je de posters van je favoriete popsterren aan je muur hangen. En nog steeds wil je naar al hun concerten. Je gaat naar alle films van je favoriete filmster. Je leest alles over ze en volgt ze op sociale media. Ze voelen als familie. Ja, dat heb ik ook, met mijn favoriete auteurs. Ik lees al hun boeken zonder recensies te lezen. Ik abonneer me op hun nieuwsbrieven en sociale media. Ze zijn familie, hun foto’s hangen aan de muur. Ik stel elke maand een nieuw familielid aan je voor. Deze maand is dat mijn ‘nicht’ Iris Sommer.

Waar schrijft Iris Sommer over?

Iris schrijft over het brein. Als hoogleraar psychiatrie weet ze er alles van! Ze maakt de link met onze zintuigen, met voeding en bacteriën, met verschillen per gender, en beschrijft verschillende soorten hersenziekten en -aandoeningen. Verrassende feiten in een smeuïge schrijfstijl! Ze kan ook bepaald lyrisch práten over de hersenen: “Levende hersenen zijn prachtig! Ze zijn roze, met eroverheen een heel mooi netwerk van rode en blauwe adertjes. Daarover ligt dan weer een glanzend vlies, als een soort zijden sjaaltje. En dat beweegt dan, het klopt zachtjes.”.

Wat valt er nog meer over Iris te vertellen?

Nicht Iris Else Clara Sommer is geboren en getogen in Roermond, zij woonde er van 1970 tot 1987. Ze studeerde geneeskunde aan de VU in Amsterdam, en slaagde cum laude voor haar master. Haar promotieonderzoek deed ze bij de Universiteit Utrecht, en ook daar slaagde ze cum laude, in 2004. Haar proefschrift Language Lateralization in Schizophrenia gaat over de taalgebieden in de hersenen. De fundamentele ontdekking welke gebieden betrokken zijn, leidde tot een nieuwe multidisciplinaire behandeling voor mensen met hardnekkige hallucinaties. De aanpak kreeg ook buiten Nederland navolging en geldt inmiddels internationaal als een voorbeeld van goede geestelijke gezondheidszorg.

Vervolgens verkaste ze naar het UMC Utrecht, studeerde voor psychiater, en zette nét afgestudeerd in 2006 de stemmenpoli op, gericht op hallucinaties. Ook was ze hoogleraar bij het UMC. Van 2011 tot 2016 was Iris lid van De Jonge Akademie, daar kom je niet zomaar in! Het heeft max. 50 leden die elk voor max. 5 jaar benoemd worden. Het neusje van de zalm van de Nederlandse wetenschap, die onderzoeksbeurzen kunnen krijgen. Haar onderzoek naar hallucinaties werd als publieksonderzoek van het jaar 2016/2017 uitverkoren. In 2017 ging ze als hoogleraar psychiatrie aan de slag in het UMC Groningen en daar werkt ze nog steeds.

Het bleef prijzen regenen! In 2022 won ze de Huibregtsenprijs voor Wetenschap en Maatschappij. In 2026 ontving ze de NWO Stevinpremie, de hoogste onderscheiding voor onderzoekers in Nederland die op het gebied van kennisbenutting voor de samenleving bijzondere prestaties hebben behaald. Ze kreeg 1,5 miljoen euro prijzengeld, te besteden aan wetenschappelijk onderzoek en initiatieven rondom kennisbenutting. Wat ze ermee gaat doen? “Deze prachtige prijs betekent dat wij (= haar team bij UMC Groningen) ons verder kunnen verdiepen in de mentale gezondheid voor vrouwen. Dat is een terrein waar nog veel moet gebeuren, maar waar ook veel gezondheidswinst te behalen is.” Superrrrrr.

Iris is lid van diverse overheidscommissies voor de wetenschap, en regelmatig in de media en op tv te zien. Ook is ze sectieredacteur psychiatrie van het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde.

Verrassend: ze is positief over het inzetten van AI in de psychiatrie. Binnen haar expertisegebied, stemmen, denkt ze dan aan het analyseren van stempatronen, waarmee makkelijker progressie of terugval bij psychoses kunnen worden ontdekt. Ook ziet ze wel wat in een ‘veilige zelfhulp-app’.

‘Nicht’ Iris is getrouwd met ‘neef’ Robert Schoevers en heeft twee kinderen. ‘Neef’ Robert is óók psychiater, werkt óók bij UMC Groningen, hij is daar sectiehoofd Psychiatrie. Hij specialiseert zich in stemmings- en angststoornissen, met name depressie en het gebruik van psychedelica daarbij. ‘Neef’ Robert is óók bekend van de media: hij was presentator van de tv-serie ‘Doe Even Normaal’. O ja, hij promoveerde óók cum laude. Slim stel!

Welke boeken schreef Iris?

‘Nicht’ Iris schreef tussen 2004 en 2026 8 boeken, inclusief haar proefschrift. Ik las en recenseerde er 2, waarvan ik er één 4 1/2* gaf. Drie van haar boeken staan op mijn eReader, dus die komen binnenkort zéker aan de beurt.

De stem van het brein (2026)

Iris’ nieuwste boek ligt bovenop de virtuele stapel, maar las ik dus nog niet. Flaptekst: Van gebarende gorilla’s tot AI-taalmodellen: hersenexpert Iris Sommer onthult hoe taal alles vormt wat we zijn. Een meeslepende reis door brein én taal. Wij mensen zijn ‘verbivoren’: we voeden ons met woorden. Taal is typisch menselijk. Toch? Al sinds Iris Sommer grensverleggend onderzoek deed naar stemmen die mensen horen wanneer ze kampen met psychose, is zij mateloos gefascineerd door de wereld van taal en het brein. In De stem van het brein brengt ze beide op wervelende wijze samen, van gebarende gorilla’s, het brein van een pasgeboren baby en AI-taalmodellen tot het wegvallen van taal bij dementie. Taal is het fundament van alles wat we zijn. Koop bij Libris

De bacterie en het brein (2023)

Uit mijn recensie (4 1/2 *): De bacterie is bepaald ondergewaardeerd, dat is mijn conclusie na het lezen van dit geweldige boek van Iris, hoogleraar psychiatrie. Psychiatrie ja: leek mij de relatie tussen bacteriën en het brein nogal vergezocht, inmiddels ben ik óm. Wil jij ook eens van een andere kant kijken naar neurodiversiteit, stress en je persoonlijkheid, lees dan zeker dit boek. Smeuïg! Smeuïg is het goede woord. Niet alleen door de zeer prettige schrijfstijl met de bijna menselijke omschrijvingen van de bacteriën (toffe gasten, bijvoorbeeld), ook door het regelmatig terugkomen op het nut van voorkomen en genezen van allerlei afwijkingen, fysiek en mentaal, via het toedienen van bacteriën, oftewel: poeptransplantaties. De ‘smeuïge smurrie’ van een ander kan heel gezond zijn! Lees mijn recensie | Koop bij Libris

Voed je brein (2022)

Een kookboek! Ik las het nog niet, dus hierbij de flaptekst: Ongemerkt gebruik je de hersenen de hele dag door bij alles wat je doet. Van ingewikkelde handelingen tot de meest simpele dingen die je al jaren op de automatische piloot doet. Hersenen maken je tot wie je bent, wat je voelt en hoe je je gedraagt. En daarom wil je ze natuurlijk in optimale conditie houden. Door gezond te leven en te eten krijgen je hersenen voldoende brandstof plus bouwstoffen binnen en geef je de darmen en immuunsysteem een boost. En dat heeft weer een gunstig effect op je hersenen. Koop bij Libris

Het vrouwenbrein (2020)

Dit boek staat nog op mij leeslijst, dus de flaptekst: Vrouwen hebben niet dezelfde hersenen als mannen. Hun brein is fors kleiner en hun hersenschors telt liefst zeventien procent minder zenuwcellen. Toch doet hun denkvermogen niet onder voor dat van mannen; hoe compenseren zij voor hun kleinere hardware? Er zijn meer verschillen tussen vrouwen en mannen. Persoonlijkheid en interesse is (gemiddeld) anders. Vrouwen hebben een ander stresssysteem, andere hormonen en een ander immuunsysteem. Hoe worden die verschillen tussen de seksen veroorzaakt, en wat betekenen ze? Wat gebeurt er wanneer iemand van geslacht verandert? Hoe gaat de maatschappij om met meisjes en jongens, vrouwen en mannen, en wat zou er beter kunnen? Koop bij Libris

De zeven zintuigen (2018)

Ook dit boek ligt op de stapel, maar niet bovenop. Flaptekst: Iris Sommer neemt je mee op twee reizen – door het fascinerende verhaal over onze zintuigen én door Mumbai, de zinnenprikkelende stad bij uitstek. Haarscherp legt ze uit hoe we beschermd worden tegen overprikkeling; hoe we slechts een deel waarnemen met onze zintuigen en de rest aanvullen vanuit onze achtergrond. Je leest waarom baby’s makkelijker iets nieuws proeven dan peuters, waarom je op een zomeravond nog wel de kleur blauw ziet, maar geen rood of groen meer. Waarom je als koukleum de kachel thuis juist lager moet zetten. Hoe je pijn waarneemt en wat je daartegen kunt doen. Zelfs het mysterieuze zesde zintuig komt aan de orde. Koop bij Libris

Haperende hersenen (2015)

Uit mijn recensie 3 1/2 *: Géén leuk boek. Wél een heel interessant boek. En ook een noodzakelijk boek, denk ik. Want als je je pas gaat inlezen in een hersenziekte als je er direct mee te maken krijgt, ben je te laat. En heel goed geschreven, dat ook. Het boek beschrijft 9 hersenaandoeningen: Parkinson, Bipolaire stoornis, MS, Alzheimer, Gilles de la Tourette, Schizofrenie, Huntington, NAH (Niet Aangeboren Hersenletsel) en Dwangstoornis. Het gaat over de symptomen, de oorzaken en de behandeling. Maar ook over de persoonlijke verhalen van patiënten, hun achtergrond, wat het met hen doet en hun vooruitzichten. Het creëerde bij mij meer begrip voor iedereen die niet ‘normaal’ is. Dat zou iederéén moeten hebben. Lees mijn recensie | Koop bij Libris

Stemmen horen (2011)

Ik las dit boek nog niet. Flaptekst: Ongeveer vijf procent van alle Nederlanders hoort op enig moment in zijn leven stemmen die er in werkelijkheid niet zijn. Voor patiënten met een psychose kunnen stemmen echt afschuwelijk zijn: ze zeggen dat je slecht bent en dood moet. Toch zijn er ook mensen die juist blij zijn met de stemmen die ze horen. Ze krijgen advies en goede raad, en beschouwen hun stemmen als een gave waarmee ze ook anderen kunnen helpen. Waarom hoort de één wel stemmen en de ander niet? Hoe is het om dit mee te maken? Wat zijn de verschillen en de overeenkomsten tussen Jeanne d’Arc, helderzienden, paranormaal genezers en patiënten met psychoses? Wat gebeurt er in de hersenen van iemand die stemmen hoort? Koop bij Libris

Language lateralization in schizophrenia (2004)

Dit is ‘nicht’ Iris’ proefschrift.

Tweedehands te koop bij Boekwinkeltjes.

Overige boeken:

Language Lateralization and Psychosis (editor) – (2009)

Verder heeft zij meegewerkt aan zo’n 1000 (!) vaktechnische artikelen.

(Deze informatie komt uit Wikipedia, Goodreads, Libris )

Meer weten over mijn familie?

  1. In januari 2023 (update november 2025) stelde ik neef Menno Lanting voor.
  2. En in februari (update maart 2026) nicht Jitske Kramer.
  3. In maart was de beurt aan neef David Graeber.
  4. April (update oktober 26) was voor nicht Naomi Klein.
  5. In mei stelde ik neef Joris Luyendijk voor.
  6. En in juni nicht Margriet Sitskoorn.
  7. In juli was de beurt aan neef Daniel Pink.
  8. Augustus was voor nicht Mariana Mazzucato.
  9. In september stelde ik oom Jos Burgers voor.
  10. En in oktober (update maart 2026) nicht Danielle Braun.
  11. In november was de beurt aan oom Stephen R. Covey en zijn kinderen.
  12. December was voor nicht Brené Brown.
  13. In januari 2024 stelde ik neef Martin van Staveren voor.
  14. En in februari (update maart 2026) nicht Japke-d. Bouma.
  15. In maart was de beurt aan neef Walter Isaacson
  16. April was voor nicht Kate Raworth.
  17. In mei stelde ik neef Raymond de Looze voor.
  18. En in juni (update maart 2026) nicht Roos Vonk.
  19. In juli was de beurt aan oom Daniel Kahneman.
  20. Augustus was voor nicht Rita McGrath.
  21. In september stelde ik neef Berthold Gunster voor.
  22. En in oktober nicht Barbara Baarsma.
  23. In november was de beurt aan neef Adam Grant
  24. December was voor nicht Susan Cain
  25. In januari 2025 stelde ik neef Kees Klomp aan je voor.
  26. En in februari nicht Nadine Maarhuis.
  27. In maart (update mei 2026) was de beurt aan oom Robert Cialdini
  28. April (update november 2025) was voor tante Jane Goodall
  29. In mei stelde ik neef Jaap Bressers aan je voor
  30. En in juni nicht Babette Porcelijn.
  31. In juli was de beurt aan mijn neef Yuval Noah Harari
  32. Augustus was voor nicht Robin Wall Kimmerer
  33. In september (update februari 2026) stelde ik neef Rutger Bregman aan je voor
  34. En in oktober nicht Roxane van Iperen
  35. In november was de beurt aan neef Roman Krznaric.
  36. December was voor tante Carol Dweck.
  37. In januari 2026 stelde ik neef Hans van der Loo aan je voor.
  38. En in februari nicht Katja Staartjes
  39. In maart was de beurt aan neef Malcolm Gladwell.
  40. April was voor ‘nicht’ Lois P. Frankel.
  41. In mei stelde ik ‘neef’ Frans de Waal aan je voor.
  42. En in juni ‘nicht’ Stine Jensen.
  43. In juli was de beurt aan ‘neef’ Jonathan Haidt
  44. Augustus was voor ‘nicht’ Elizabeth Gilbert.
  45. In september stelde ik ‘neef’ Jeroen Smit aan je voor.
  46. En in oktober ‘nicht’ Iris Sommer.

Geplaatst in gezondheid, psychologie | Tags: , , , , | Plaats een reactie

Recensie: Onderweg – kleurrijk

Geplaatst op 21 oktober 2026 door estroocloeck

Onderweg (On The Move: A Life) uit 2015 is de autobiografie van Oliver Sacks. Wie? vraag je je misschien af. De schrijver van Awakenings, verfilmd met Robert De Niro en Robin Williams, en veel andere verhalen die werden vertaald in documentaires. Maar Oliver was van huis uit neuroloog, en ook motorliefhebber, hoogleraar, drugsverslaafde, wetenschapshistoricus, bodybuilder, joods en homofiel. Al deze facetten van zijn leven komen tot uitdrukking in het boek, waarvan de cover hem toont als 28-jarige, in leer gehuld, op zijn motor. Een bijzonder mens, en zijn autobiografie leest dan ook vaak als een wat onwaarschijnlijk, met veel vaart verteld jongensboek.

De ‘onderwerpen’ van zijn boeken waren zijn patiënten, met de meest bijzondere aandoeningen. Hij schreef ook over zijn eigen ervaringen. Hallucinations, wat ik eerder las, gaat bijvoorbeeld deels over zijn trips, niet op de motor, maar onder invloed van drugs. Zijn autobiografie gaat ook vaak vrij diep in op sommige aandoeningen, interessant. Na zijn dood, in 2015, werden zijn brieven en dagboeken doorgespit, en daarin geeft hij toe dat hij vaak overdreef in zijn boeken. In zijn autobiografie vast ook, zo’n mens is hij denk ik wel: beetje egocentrisch, beetje vals-bescheiden, beetje flamboyant, beetje … kleine jongen. Kleurrijk type!

De autobiografie Onderweg …

… begint met Oliver’s verlangen naar een motorfiets, als hij een jaar of 8 is, en tijdens WO2 in zijn geboorteland Engeland op kostschool zit. Het verbeeldt zijn drang naar vrijheid. Zijn vader had vóór de oorlog een motor, en de kleine Oliver weet er alles van. En ik ook, na bladzijden vol technische details. Als hij in de 60-er jaren in de VS in een ziekenhuis werkt, maakt hij lange toertochten, honderden, duizenden kilometers in zijn eentje, bijna zonder te slapen, high van de drugs. Met veel liefde beschrijft hij de motoren die hij had. De plaatsen waar hij doorheen raasde komen minder aan bod, de reis was het doel. Tempo!

Die behoefte aan snelheid zie ik ook in zijn carrière: één van zijn eerste banen is in een laboratorium in Canada. Maar labwerk ligt hem niet, zijn petrischaaltjes raken vervuild, zijn aantekeningen waaien van zijn bagagedrager. Beetje ongeïnteresseerd komt het over. Oliver weet: hij wil met échte patiënten werken.

Patiëntenverslagen

Over het behandelen van patiënten lezen we weinig. Dat lijkt hij ook niet te doen: hij behandelt ze als onderzoeksobject, focust op de diagnoses en schrijft uitgebreide patiënten-verslagen (zo’n 1000 per jaar!) die de basis voor zijn boeken vormen. Meer nieuwsgierigheid, hoe gekker de symptomen hoe beter, en niet zozeer beter maken. Zijn stuk over de psychoses van zijn broer Michael tonen wel empathie, en ik kan me voorstellen dat dit zijn belangstelling voor neurologie heeft gewekt. Zijn beide ouders waren ook arts, dat zal meegespeeld hebben.

Naast de patiëntenverslagen hield hij ook dagboeken bij, hij had er bijna duizend, en schreef meerdere autobiografieën. Zijn eerste was Uncle Tungsten, over zijn jeugd, en later schreef hij A leg to stand on, een memoir over een klimongeluk, waarbij zijn been tijdelijk verlamd raakte. Oliver was dol op schrijven. Zijn patiënten waren minder enthousiast, ze wilden niet altijd dat hun aandoeningen beschreven werden. Veel werd dus geanonimiseerd. En het waren niet altijd zijn eigen patiënten, maar ook die van andere neurologen, die zijn hulp inriepen voor een second opinion. Oliver werkte als zelfstandige, ik heb niet de indruk dat hij van het werk, of zijn boeken, erg rijk geworden is. Hij schept nergens op over grote huizen, lange reizen, dure auto’s.

Oliver schept ook niet echt op over zijn autoriteit in het veld van de neurologie, maar hij was op verscheidene universiteiten hoogleraar. Hij correspondeerde met veel medewetenschappers, die hij in het boek altijd ‘mijn vriend’ noemt, hij lijkt een bijzonder groot, en ‘gul’ netwerk te hebben gehad, wat hem van informatie voorzag. Hij rept niet over een vaste relatie, ook niet over losse relaties trouwens, en klaagt niet over eenzaamheid.

Liefdesleven

Zijn homofilie komt beperkt aan de orde, maar twee keer uitgebreid. De eerste keer was hij, behoorlijk jong nog, op een stedentrip naar Amsterdam, waar hij door een man werd opgepikt. Hij werd enorm dronken en raakte bewusteloos. De volgende ochtend bleek hij te zijn ontmaagd. Hij had er niks van gemerkt, en was achteraf blij: ‘is dát maar gebeurd’. Tegenwoordig zouden we dit verkrachting noemen. De tweede keer was hij een stuk ouder: hij ontmoette op zijn 75-ste Billy en genoot van de intimiteit, de armen om elkaar heen. Billy lijkt op de foto beduidend jonger dan Oliver, en Wikipedia geeft uitsluitsel: ze scheelden 28 jaar. Ze waren 6 jaar samen, tot aan Oliver’s dood in 2015 (leverkanker). Tussendoor heeft hij wat gehad met Richard (op zijn 20ste), met Mel (op zijn 27ste) en met Karl (op zijn 32-ste). Daarna, tot Billy, zou hij celibatair geleefd hebben, hij was namelijk nogal verlegen, schuchter, geremd, zo lees ik. Ik geloof er niks van!

Legal alien

Andere interessante wetenswaardigheden: Oliver is geboren in Engeland, studeerde daar medicijnen en verbleef op zijn 27ste een jaar in Canada waar hij probeerde bij de Canadese luchtmacht te komen. Ze wezen hem af, en motiveerden hem om verder te gaan in medische research. Daar maakte hij een knoeiboel van en werd ontslagen. Hij trok nog drie maanden door de Canadese wildernis, en schreef er een memoir over. Toen vertrok hij naar de VS. Uiteindelijk woonde hij van 1961 tot zijn dood in 2015, 54 jaar, in de VS maar liet zich nooit naturaliseren, bleef een ‘legal alien’ en vond dat leuk klinken. Engeland voelde meer als thuis, al was hij er maar zeer zelden. Hij blijkt wel supertrots op het feit dat hij in 2008 in Engeland tot Commandeur werd verheven, maar spendeert er niet meer dan een halve pagina aan. Dat in 2003 een net ontdekte kleine planeet (nr 84928) naar hem werd vernoemd, vermeldt hij dan weer niet.

Hobbies

En Oliver was zéér sportief. Net gearriveerd in de VS ging hij naar ‘Muscle Beach’ en begon met bodybuilden. Hij had zelfs een tijd het Californische record voor squatten met 300kg op zijn schouders! In het boek besteedt hij hier uitgebreid aandacht aan. (Bodybuilden, motor, leren kleding, drugs, maar over seks lezen we niks.) Later was hij een fanatieke zwemmer en scuba-duiker, hij hield van het water.

Maar zijn liefde lag bij het schrijven. Hij eindigt het boek als volgt: ’In mijn leven heb ik miljoenen woorden geschreven, maar het schrijven is voor mij nog altijd even nieuw, nog altijd even leuk, als toen ik er bijna zeventig jaar geleden aan begon’.

Met die 70 jaar ervaring heeft Oliver een prima boek geschreven!

Mijn evaluatie van Onderweg

Ook bij deze autobiografie zoek ik naar de sleutels van het succes. Bij Oliver is dat als schrijver, maar ook als neuroloog. Het succes zit misschien wel in de combinatie van die twee. Een wetenschapper die bijzonder smakelijk, en grappig, over zijn werkgebied kan schrijven, hoe vaak kom je dat nu tegen? Daarbij heeft hij een werkgebied waar veel smakelijke verhalen over geschreven kúnnen worden. Over de hallucinaties van mensen, door oogletsel, of gebruik van verdovende middelen. Een boektitel als ‘De man die zijn vrouw voor een hoed hield’ zegt al genoeg. Het verhaal achter Awakenings, over de ziekte encephalitis lethargica, en de boeken over doofheid, kleurenblindheid en muziekgevoeligheid, en welke bijzondere symptomen dat met zich meebrengt, zijn gewoon erg leuk om te lezen.

Oliver heeft het weinig over zijn vakmanschap, maar als hoogleraar en veelgevraagd adviseur zal hij dat ongetwijfeld in hoge mate gehad hebben. Ik denk ook dat zijn creatieve inslag, zijn hang naar extremen en naar ervaringen opdoen, van hem een originele denker maakten, altijd handig bij diagnoses stellen. En zijn uitgebreide netwerk, dat begon bij een enorm uitgebreide familie met medische achtergrond, heeft hem toegang gegeven tot veel kennis en patiënten. Maar in het boek geeft Oliver geen verklaring voor zijn succes op beide vlakken.

Heeft het boek nut gehad, is het relevant geweest? Ik leerde over vele neurologische ziekten en symptomen, altijd goed voor begrip voor de medemens. Maar daarvoor is het beter zijn vak-boeken te lezen, ook al zijn de verhalen blijkbaar overdreven.

Het is een dik, maar prima leesbaar boek, goed verzorgd, met een flink aantal kleurenfoto’s. Niet alle mensen die hij ten tonele voert zijn mij bekend, daar moet je waarschijnlijk Amerikaan voor zijn, en wat van het vakgebied weten. De beschrijving van de patiënten en hun kwalen zijn daarentegen weer wel heel boeiend. Verder is de schrijfstijl prettig, geen opschepperij (behalve bij het squatten!), integendeel eigenlijk, eerder valse bescheidenheid. Redelijk veel over zijn emoties en gedachten, die soms wel wat gekleurd overkomen.

Mis je iets, als je dit boek niet leest? Nee, Oliver is in Nederland niet zo bekend als in de VS, zijn boeken zijn goed, maar in Nederland geen bestsellers meer.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd +, Relevant 0, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -.

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees Onderweg  duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek;
  • of uit een minibieb, zoals ik!

Koop Onderweg duurzaam …

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Biografie | Tags: , , , , | Plaats een reactie

Recensie: De auto, de geit en de wiskunde – schateren

Geplaatst op 19 oktober 2026 door estroocloeck

Wat een geweldig leuk boek! Ik heb bijna voortdurend geschaterd. Jan Beuving en Ionica Smeets schreven De auto, de geit en de wiskunde uit 2026 vast ook met een grote grijns. Het gaat over het drie-deuren-probleem: achter twee deuren staat een geit, en achter de derde deur de auto. Kandidaten in een spelshow werden uitgedaagd de juiste deur te kiezen. Met wat wiskundige kennis konden ze hun kansen flink verhogen. Dit probleem wordt op 99 hilarische manieren verpakt, met veel gevoel voor taal en soms gemixt met andere ‘puzzels’.

Ik kende het 3 deuren-probleem al, maar snapte weinig van de Wikipedia-uitleg. En nog niet. Jan en Ionica weten het simpeler uit te leggen. Alleen dat ‘willekeurig’, daar moet ik nog op kauwen. Maar dat is niet de crux van het boek. Het probleem, of de spelshow, speelt een rol in een aantal verhalen, een WOO verzoek, een motie van de PvdD, een contactadvertentie van Pier Ebbinge, een uitgeschreven Droste-effect, en ga zo maar door tot je op de 99 zit. Misschien niet allemaal even leerzaam, en qua wiskunde wat mager, maar daardoor geschikt voor bèta’s én alfa’s. Mijn favoriet? Nummer 3, getiteld Een zelfstandig naamwoord eerder. Het kwartje viel niet direct, maar daarna: schateren.

Het niet-te-categoriseren boek De auto, de geit en de wiskunde…

… begint uiteraard met het drie-deuren-probleem, de oplossing en het waaróm van die oplossing. Ook wordt beschreven hoe dit keuze-probleem in een Amerikaanse spelshow werd gebruikt: ‘Let’s make a deal’ met presentator Monty Hall. In het Engels heet het dan ook het Monty-Hall-problem. Het idee van de 99 variaties komt van de Franse Oulipo-beweging, waar Perec en Battus deel van uitmaakten. En deze twee heren, of eerder, hun ideeën, komen ook in dit boek terug. Leerpuntje, want ik kende ze niet. Heel bijzonder wat de mannen presteerden, en goed gedaan van Jan en Ionica om hier zelf mee aan de slag te gaan.

Normaal geef ik nu een samenvatting van de inhoud, maar dat zou bij dit boek de grap, en de uitdaging van het ontdekken van de crux van elk verhaal, totaal om zeep helpen. Want het is niet alleen een kwestie van lezen, maar bij vele variaties ook nadenken, puzzelen, de grap zoeken. In mijn geval ook: Googlen. Naar de QWERTY-transformatie bijvoorbeeld, en Clerihew. En spelenderwijs leren: hoe vroeger de telegrammen werkten bijvoorbeeld. Ik kwam niet uit de AIVD-kerstpuzzel, maar misschien is dat juist de grap, en ook de beginzinnen begreep ik niet. De discussie over de royalty’s van het boek vond ik ook heel gevat, en het zou me niets verbazen als dit niet verzonnen was.

Mijn evaluatie van De auto, de geit en de wiskunde

Leerde ik wat, tussen het lachen door? Jazeker. Wat losse weetjes, en ook om kritisch te lezen. En om logisch na te denken, onder andere bij de puzzels met de kabouters met de gekleurde hoeden en deuren, en de liegende wachters. Maar vooral hoe creatief mensen kunnen zijn, ik zie AI dit nog niet nadoen.

Wat me wel opviel, toen ik Wikipedia er nog eens bijpakte om te kijken waarom ik het probleem in eerste instantie niet snapte, is dat de uitleg van Jan en Ionica bij de ‘Foutieve uitleg’ staat. Ik noem het eerder ‘simpele uitleg’, want het resultaat is hetzelfde.

De andere criteria waar ik gewoonlijk de boeken op beoordeel zijn relevantie en tijdloosheid, en hier worstel ik. Voor welk doel is het boek relevant? Om ons vrolijk te maken, best fijn in deze tijden? Om jongeren aan het lezen te krijgen, om ze wiskunde te leren waarderen? En tijdloos, sja. Over een paar jaar is dit boek nog net zo leuk, maar herlezen doe je het niet, de grappen heb je al ontdekt.

De uitvoering is erg goed. Sommige hoofdstukjes horen bij elkaar, en dat is leuk lezen, de volgorde is goed. Ook grijpen een aantal hoofdstukjes terug op eerdere verhalen, dat is ook grappig gedaan. Een flink aantal hoofdstukjes hebben tekeningen, dat geeft de nodige variatie. Maar het boek blinkt uit in humor en schrijfstijl. Dubbele punten daar.

FOMO? Nee, wel erg leuk om cadeau te geven.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd 0, Relevant 0, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl ++

FOMO -.

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees De auto, de geit en de wiskunde duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!);
  • of uit een minibieb!

Koop De auto, de geit en de wiskunde duurzaam …

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in humor | Tags: , , , , , | Plaats een reactie

Recensie: Strong ground – niet zo sterk

Geplaatst op 15 oktober 2026 door estroocloeck

De Nederlandse vertaling van Brené Brown’s Strong Ground kwam begin 2026 uit, met als ondertitel ‘Lessen voor moedig leiderschap in tijden van onzekerheid’. Moed en kwetsbaarheid zijn steeds terugkerende thema’s in haar boeken, en dit boek leest als een update van alles wat ze ervoor schreef, niet als een hele nieuwe richting of methode. Geschikt dus voor de echte BB fans, waarvan ik er één ben. Maar niet haar sterkste boek, doordat een echte rode draad ontbreekt.

BB heeft sinds haar laatste boek, Atlas of the Heart uit 2021, veel boeken over leiderschap gelezen, veel opdrachten gedaan met haar team, veel ‘Dare-to-Lead’-podcasts gemaakt met experts, en persoonlijke ervaringen opgedaan. Uit dat alles put ze, en het resultaat is een ‘supermarkt’ met haar leerpunten over een groot aantal onderwerpen. Vaak gebruikt ze quotes en verhalen van anderen, die meer gefabriceerd klinken dan haar eigen ervaringen, dus ook qua schrijfstijl is het een divers boek.

Het leiderschapsboek Strong Ground …

…. begint met een metafoor over het belang van een sterke kern. BB blesseert zich bij het sporten, en haar fysio stelt dat haar kern, de romp, de brede rugspieren, buik- en bilspieren, wat te zwak zijn, en dat ze dit compenseert met andere spieren. Ze krijgt de instructie om tijdens oefeningen ‘op zoek te gaan naar de grond’. Niet letterlijk, maar stevig te staan met gebruik van de romp-spieren. In haar leiderschapswerk vertaalt ze dat als: niet gebruikmaken van allerlei verandertools, maar zorgen voor een ‘grondige, algemene en gedisciplineerde toewijding aan teamverandering, cultuurverandering en systeemverandering’. Deze terminologie komt in het boek vaak terug, evenals ‘gegrond zelfvertrouwen’ (geen blaaskakerij dus), wat ze in ‘Atlas’ introduceerde. De mensen in de organisatie en hun onderlinge verbondenheid zijn de ‘vaste grond’.

In de Inleiding noemt ze de factoren die het nu zo onzeker maken: AI, tariffs, geopolitieke instabiliteit, klimaatcrisis, en vindt ze dit juist reden om niet alleen te werken aan de leiderschapsvaardigheden, maar juist aan de romp, de vaste grond, de mensen dus, met passend leiderschap, met verbondenheid. Het klinkt (weer) vrij soft in een wereld die steeds meer ‘harde’ leiders ziet opkomen.  

Het aantal onderwerpen is vrij breed, ik highlight een paar voor mij interessante zaken.

Negatieve bekwaamheid en transformatie

Een intrigerend thema is ‘negatieve bekwaamheid’ wat niet zo negatief is als het klinkt: het is een term van Keats en betekent het vermogen om in onzekerheid te verkeren en nieuwsgierig te blijven zonder achter de feiten aan te willen gaan om je veronderstellingen van gronden te voorzien. Dus: niet willen wegredeneren wat je niet begrijpt, maar blijven twijfelen. Niet: What You See Is All There Is. Het wordt gelinkt aan een heel hoofdstuk met en over Adam Grant en zijn Think Again / Weten wat je niet weet.

In een stuk over transformatie gaat Brené in op de componenten assessmentsets, mindsets, vaardighedensets, toolsets, coachingsets en systeemsets, die allemaal moeten veranderen in ‘moedig’. Bij haar opdrachten loopt ze deze 6 sets allemaal langs.

Gegrond zelfvertrouwen

Gegrond zelfvertrouwen is gebaseerd op maar liefst 87 vaardigheden binnen 5 categorieën.

  1. Kern: Zelfbewustzijn, Metacognitie, Emotioneel bewustzijn en emotieregulatie, Mindfulness, Systeemdenken.
  2. Kracht: Kwetsbaarheid, Moed, Vertrouwen, Compassie en empathie, Verbondenheid, Nederigheid, Grote nieuwsgierigheid, Meesterschap, Discipline, Macht, Verantwoordelijkheid, Aanpassingsvermogen, Vermogen tot afsluiten en doorschutten.
  3. Bewustzijn: Situationeel bewustzijn,  Tijdsbewustzijn, Visualisatie en mentale repetitie, Multicultureel bewustzijn.
  4. Denken: Anticiperend denken, Strategisch denken, Kritisch denken, Paradoxaal denken, Intuïtief denken en patroonherkenning, Creatief denken en design thinking, Symfonisch denken
  5. Communicatie: LEGO en DUPLO, Emotioneel resonerende taal, Tsjechovs pistool, Kracht van de esthetiek, Communiceer alle veranderingen, Onzichtbare legers en onzinnige disclaimers, Metaforen, analogieën en verhalen.  

Bij de meeste kun je je wel wat voorstellen. Afsluiten en doorschutten vond ik intrigerend, en hier gebruikt Brené de metafoor van sluizen om schepen een verschil in waterhoogte te laten overbruggen. Het gaat bij afsluiten om focus, één taak tegelijk. Doorschutten gaat over de transitie, bij sluizen het binnen laten stromen of weg laten stromen van water om het volgende deel van de reis te kunnen afleggen. In ons leven de transitie tussen werk en thuis (even in de auto blijven zitten, even tot jezelf komen) of tussen twee verschillende taken. Tsjechov’s pistool gaat over weglaten wat niet nuttig is, wat geen rol speelt. LEGO en DUPLO gaat over het maken van grotere stenen die toch op de kleintjes passen, en Brené refereert aan zowel op hoofdlijnen als met details kunnen communiceren, in één samenhangend verhaal.

Bijdragen van leiderschapsexperts

Brené laat heel wat experts aan het woord, de meeste kende ik niet. Ginny Clarke, Amy Webb, Sarah Lewis, Aiko Bethea, Abby Wambach. Gelukkig zijn er ook hoofdstukken met ‘neven’ Adam Grant en Daniel Pink (over symfonisch denken). De keuze voor Abby Wanbach is origineel: zij is oud-aanvoerder van het vrouwenvoetbalteam van de VS, wat enorm succesvol was. Toen ze ouder werd, kwam ze op de reservebank terecht, en van daaruit kun je óók leiden, zo legt ze uit.

Mijn evaluatie van Strong Ground

Als je al veel van Brené hebt gelezen, zul je niet van je stoel vallen, want alles borduurt voort op eerdere boeken. Zelf heb ik Atlas nog niet gelezen, het is ook niet vertaald, dus haar thema gegrond zelfvertrouwen, met de 87 vaardigheden was als concept nieuw, maar qua inhoud niet echt. Brené gebruikt voor haar onderzoeken de Grounded theory-methode, die kwalitatief is, en niet kwantitatief. Wel wetenschappelijk, maar niet met grote datasets en hypothesen, en het komt daardoor wat anekdotisch over. Haar observaties zijn natuurlijk wel vaak heel herkenbaar, en daardoor blijvend relevant.

Over de structuur en de schrijfstijl ben ik niet echt enthousiast. Het aantal onderwerpen is heel breed en lopen voortdurend in elkaar over. Ik zie geen rode lijn in het betoog, het is het delen van geleerde lessen zonder een duidelijk begin- en eindpunt, als een grote supermarkt waar je voor het eerst doorheen loopt. Het boek is goed verzorgd qua redactie, maar weinig uitnodigend en nogal sober. Naast een aantal getekende portretten van de experts heeft een paar illustraties, maar de beloofde bewegwijzering van de 87 vaardigheden is in deze versie van het boek weggevallen. Brené gebruikt naast haar eigen informele schrijfstijl, waarin ze vaak privésituaties aanhaalt, ook transcripts van interviews (die ik soms tenenkrommend vond) en lappen tekst uit andere boeken en sja, zeg maar reclamemateriaal met veel corporate-bla-bla, waar ik zelfs na 2x lezen niets zinnigs uit kon halen. Het leek wel AI (het zal toch niet …)

FOMO? Alleen als je een Brené Brown afficionado bent, zoals ik. En dan zal het je waarschijnlijk nog teleurstellen.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend 0, Verzorgd 0, Illustraties +, Structuur 0, Schrijfstijl 0

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Strong Ground duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
  • of uit een minibieb!

Koop Strong Ground duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Leiderschap | Tags: , , | Plaats een reactie

Recensie: Manderley voor altijd – huizen en Rebecca

Geplaatst op 14 oktober 2026 door estroocloeck

Wie ‘Manderley’ zegt, weet direct: Rebecca. En Daphne du Maurier. Manderley voor altijd is dan ook de geromantiseerde biografie van de beroemde Britse schrijfster, geschreven door de misschien net zo beroemde Tatiana de Rosnay, uit 2016. Ik ben meer fan van Tatiana dan van Daphne (niks van gelezen, mea culpa), en Tatiana stelt me niet teleur. Ik denk na over de pijlers van het succes van Daphne, en laat me ontroeren door haar best roerige leven, onconventioneel, zéker in die tijd.

Ik zie vier succesfactoren: afkomst, karakter, inspiratie en discipline. Waar de nadruk op ligt, verandert naarmate Daphne carrière maakt en ouder wordt. Tatiana mixt de koele feiten van geboorten, huwelijken, publicaties en overlijden, met mooie beschrijvingen van Daphnes (veronderstelde) emoties en vooral van de huizen waar ze in woonde. Die waren heel belangrijk voor haar want ‘Mensen en dingen verdwijnen, plekken niet.’ zo zegt Daphne zelf. Tatiana slaagt er in om in mij zowel bewondering voor als afkeer van Daphne op te wekken, door verschillende facetten van haar karakter in het geromantiseerde verhaal terug te laten komen. En die verschillende facetten zijn volgens dit boek ook in het werk van Daphne terug te vinden. Dus … Rebecca op mijn leeslijst gezet!

Het biografische boek Manderley voor altijd  …

… is ingedeeld in ‘huizen’, omdat die zo bepalend waren voor haar carrière. Tatiana bezocht alle huizen waarin Daphne heeft gewoond, en aan het begin van elk ‘huis-deel’ staat dan ook een korte impressie van het betreffende huis en buurt, anno nu.

Cumberland Terrace

Het boek begint in Londen, Mayfair, Cumberland Terrace. Daar is Daphne in 1907 geboren, als middelste van 3 zusjes. Het is een groot huis, de familie is dan ook behoorlijk rijk. Vader Gerald is een goedbetaalde acteur, hij speelt in toneelstukken. Jong, knap, veelgevraagd, een narcist en vrouwenversierder. Daphne is zijn favoriet. De kinderen spelen met Gerald elke avond een toneelstuk, vaak Peter Pan. Daphne claimt altijd de jongens- en mannenrollen.

Cannon Hall

Na 9 jaar verhuist het gezin naar een nog groter huis: Cannon Hall in Hampstead. Ze zullen hier 18 jaar wonen en geven lunches en feesten voor de fine fleur van de Britse theaterwereld. Gerald is de ster, natuurlijk. De meisjes gaan hier naar school, later thuisonderwijs, en krijgen Frans, kunst, muziek, literatuur. Daphne schrijft prima opstellen, maar spelling en grammatica is niet haar sterkste punt. Dat zal haar hele leven zo blijven. Ze speelt met haar zusjes en doet alsof ze een jongen is: Eric Avion is haar alter ego. Ze schrijft in haar dagboek. En ze leest alles wat los en vast zit, ook de romans van haar opa George du Maurier. Als ze 14 is, zoekt een 20 jaar oudere, getrouwde neef toenadering: stiekem handjes vasthouden, zoenen misschien. Daphne is dolverliefd en geniet, denk ik, ook van het spannende geheimhouden. Inmiddels is Gerald geridderd, strooit met geld en heeft een ‘stal’ met ‘veulentjes’, jonge actrices die hem aanbidden. Hij vertelt Daphne en haar oudere zus er alles over, en ze ontdekt dat hij ook vreemd gaat met de meisjes. Tegelijkertijd is hij bezitterig naar zijn twee oudste dochters: met wie gaan ze uit? Waarom komen ze laat thuis? De sfeer thuis is niet te harden.

Villa Camposenea

Gelukkig mag ze in 1925 naar een finishing school in Frankrijk: de villa Camposenea in Meudon, Hauts-de-Seine. Het plan was dat ze daar één semester zou blijven, maar ze overtuigt haar ouders dat ze langer moet blijven om haar Frans te verbeteren. Die vinden het prima, ze weten niet dat ze een lesbische relatie met Fernande, een 14 jaar oudere lerares, heeft aangeknoopt. Ze mag zelfs met Fernande op vakantie. In haar brieven naar haar familie is over de relatie niets te vinden, maar wel in die naar haar oude gouvernante. Liefde? Of toch weer de spanning van het clandestiene? Tijdens de schoolvakanties gaat ze terug naar Londen, gedeprimeerd, en schrijft korte verhalen, waaronder Fear en The Old Woman. Ze vindt ze niet goed. Ze gaat met de familie op vakantie naar Cumberland, Fernande komt ook. Maar als ze weer terug zijn in Londen, blijkt Fernande ontslagen. Is hun affaire ontdekt?

Van huisvriend Edgar Wallace, een beroemde schrijver, leert ze dat discipline de sleutel tot schrijverssucces is. Daphne sluit zich op in de stinkende kleedkamer van hun tennisbaan. Ze mag weer op vakantie in Frankrijk! Met Fernande natuurlijk. In de trein observeert ze een Brits stel, en krijgt inspiratie voor een verhaal. Ze denkt aan niets anders, zelfs niet aan Fernande. Het verhaal, Panic, heeft een macaber einde. Een bezoekje aan een kapel in een stadje geeft haar inspiratie tot een nieuw verhaal: La Sainte-Vierge. En dan besluiten Daphne’s ouders plotseling om een buitenhuis is Cornwall te kopen: aan zee. Om Daphne te weerhouden weer naar Frankrijk te vertrekken?

Ferryside

Het buitenhuis is Ferryside, in Fowey, Cornwall. Fowey lijkt erg op het Franse kustplaatsje waar Daphne zo gelukkig was. Na een jaar is ze verliefd op Fowey, meer dan op Frankrijk, meer dan op Fernande. Als het gezin weer naar Londen vertrekt, mag Daphne een maand in haar eentje op Ferryside blijven. Ze is twintig en vind het alleen-zijn gewéldig: vrijheid! Een lange broek aan! En rust om te schrijven. Ze schrijft een kort verhaal, macaber, pervers, over een meisje met een geheim. Het meisje noemt ze Rebecca, het verhaal is The Doll. Inmiddels heeft ze tien verhalen, en stuurt ze op naar een literair agent, een kennis van een kennis van de familie. En ja, die vindt de verhalen goed, wil er meer, en zal op zoek gaan naar een uitgever. Daphne is te druk met zeilen om te schrijven, en hoort over een verlaten huis in de buurt: Menabilly. Het is verlaten, vervallen, luguber. Ze klimt door een open raam naar binnen, spinrag, schimmel, rommel, vocht.  Daphne vindt het geweldig!

Een uitgever is nog niet gevonden, maar een oom is hoofdredacteur van een tijdschrift, en wil wel een verhaal hebben: ‘And Now To God The Father.’ Daphne staat op de cover. Ze beseft dat ze haar naam mee heeft, met een beroemde vader en grootvader. Ze belooft zichzelf dat haar voornaam nét zo bekend zal zijn als die van hen. Een literair agent neemt contact op en stelt voor dat ze een roman schrijft. Ze gaat alleen naar het onverwarmde Ferryside en op 3 oktober 1929 begint ze aan haar eerste roman, The Loving Spirit. Eind maart 1930 is er een uitgever gevonden! Ze is 22, de auteursrechten zijn 67 pond, haar eerste zelfverdiende geld. Ze begint gelijk aan de volgende roman, het succes heeft haar geïnspireerd: I’ll Never Be Young Again is klaar in juli 1930, terwijl ze nog wacht op de publicatie van haar eerste roman. Haar agent vind de beschrijvingen van de natuur prachtig, maar de hoofdpersoon onsympathiek en de onderwerpen ‘modern’. In januari 1931 begint ze aan haar derde roman, met een onsympathieke hoofdpersoon en een gewelddadig, wreed en angstaanjagend verhaal: The Progress of Julius.

Terwijl ze het schrijft ziet ze in de verte op een motorboot een knappe vent, die ze weer snel vergeet, want haar boek moet af. Later ontmoet ze de knapperd: majoor Tommy Browning. Ze worden verliefd en trouwen. Haar eerste roman wordt goed ontvangen, de tweede krijgt negatieve recensies, maar verkoopt goed. Ze wordt snel zwanger, maar ziet op tegen de verplichtingen als ‘echtgenote van …’. Ze hoopt op een zoon, krijgt een dochter, en besteedt er weinig aandacht aan. De recensies van haar derde boek zijn wisselend, maar verkoopt goed. Dan overlijdt haar vader Gerald, en Daphne besluit dat haar volgende boek zijn biografie zal zijn. Het boek, Gerald, A Portrait, wordt uitgegeven bij een nieuwe uitgeverij, die heel veel aan marketing doet. Kennissen van Gerald spreken er schande van, veel te openhartig, maar het publiek vreet het. Daphne’s drang om weer te schrijven is zo groot dat ze bewust weinig aandacht geeft aan haar eenzame moeder, haar echtgenoot en haar dochter. Ze begint aan ‘Jamaica Inn‘, en dat wordt haar eerste bestseller.

Alexandrië

Intussen maakt majoor Tommy promotie tot commandant van zijn eenheid en wordt naar Egypte gestuurd. Daphne moet mee. In de hitte schrijft ze een kroniek van haar familie. Dan blijkt ze weer zwanger, ze is dolblij. Niet om het kind, maar omdat ze voor de bevalling naar Engeland terug kan, naar Ferryside. Weer een meisje. Ze laat haar dochtertjes achter bij haar moeder en gaat terug naar Egypte. Die omgeving levert weinig inspiratie op, en ze denkt aan de ex-verloofde van Tommy waarop ze jaloers is, aan Cornwall, aan Menabilly. Hoe moet ze dat huis in haar nieuwe roman noemen? M … M… Manderley. Ze noemt de roman Rebecca, net als haar verhaal van 10 jaar geleden, dat nooit is uitgegeven. Het wordt een enorme bestseller, wordt in vele talen vertaald en door Hitchcock verfilmd. Niémand heeft het meer over Gerald.

Menabilly

Wat gebeurt er na Rebecca? De Tweede Wereldoorlog waar Tommy met een trauma uitkomt, door de verliezen van Market Garden, waar hij bij was. Een derde kind, een zoon. En ze huurt Menabilly voor 20 jaar, laat het grondig verbouwen. “ik geloof dat ik meer van Mena houd dan van mensen”, zegt ze hierover. Haar huwelijk loopt langzaam stuk, ze slapen apart. Ze wordt van plagiaat voor Rebecca beschuldigt, maar wint de zaak. Ze ontmoet Ellen Doubleday, de vrouw van haar Amerikaanse uitgever, en wordt verliefd op haar, maar dat is niet wederzijds. Ze schrijft het toneelstuk September Tide, en de hoofdrol, gemodelleerd naar Ellen, wordt gespeeld door Gertrude Lawrence, een van de ‘veulentjes’ uit de ‘stal’ van haar vader. Daar begint Daphne een relatie mee. De liefde voor Ellen is niet verdwenen, en opnieuw neemt Daphne haar als model voor een hoofdpersoon, nu voor My Cousin Rachel, wat net zo’n succes wordt als Rebecca.  Tommy wordt benoemd als schatbewaarder van de net gekroonde Elizabeth en zal in Londen gaan wonen, Daphne blijft in Menabilly.

Ze brengt een verhalenbundel uit, de recensies zijn matig, men vindt de gewelddadigheid in de verhalen niet passen bij een ‘schrijfster van romantische verhalen’. Zo denkt Daphne helemaal niet over zichzelf! Van haar verhaal The Birds worden direct de filmrechten verkocht, aan Hitchcock. Na de dood van Gertrude heeft ze geen zin meer in schrijven, maar ja, de uitgever staat erop. Ze schrijft met moeite een boek over haar over-over-grootmoeder, wat flink herschreven moet worden. Daarna begint ze aan een biografie over de hele dynastie du Maurier. Verrassing! Geen aristocratische achtergrond wat men altijd dacht, maar glasblazers die bij een boerderij ‘Le Maurier’ hebben gewerkt. Voordat ze met schrijven begint, ziet ze echter iemand die ze denkt te kennen, een vriend van Tommy. Maar nee, een dubbelganger. En dat is inspiratie voor The Scapegoat, wat eigenlijk gaat over de twee gezichten van een mens, een thema wat in veel van haar werk terugkomt. Lovende recensies en verfilmd met Alec Guiness. 

Dan wordt Tommy ernstig ziek, iemand belt op om te vertellen dat ze al een jaar een relatie met Tommy heeft, dat deze het dubbelleven niet meer volhield en daardoor is ingestort. Hij is ook alcoholverslaafd. Daphne heeft spijt van haar keuzes: om niet bij hem in Londen te wonen, om altijd het schrijven voorrang te geven boven haar familie. Ze stopt met schrijven en wijdt zich aan Tommy, die echter zwaarmoedig is én aan de drank blijft. Als het wat beter gaat, begint ze aan een biografie van Branwell Brontë, broer van. Het verkoopt niet best. En dan pakt ze de kroniek van de Busson-du Mauriers weer op: The Glass Blowers. Dat verkoopt ook niet goed. Tommy krijgt trombose, daarna longontsteking en sterft in 1965.

Kilmarth

In 1967 en 1968 schrijft ze The house on the Strand , over het landhuis Kilmarth gaat. De hoofdpersoon is Dick, en ze schrijft in de ik-vorm. Ze weet dan al dat ze weg moet uit Menabilly, en dat het nabijgelegen Kilmarth, vlakbij zee, haar volgende thuis is. Na het vertrek uit Menabilly heeft ze geen inspiratie voor een nieuwe roman, maar maakt met haar zoon een fotoboek over Cornwall, hij de foto’s, zij de tekst. Daarna schrijft ze Don’t Look Now, haar ijzingwekkendste verhaal ooit. Haar biografieën over Anthony en Francis Bacon verkopen nauwelijks. En daarna heeft ze wéér geen inspiratie. Memoires dan maar? Ze heeft het dagboek nog….. maar de waarheid schrijft ze niet op, ze verfraait het stevig. De autobiografie komt in 1977 uit, de recensies zijn niet goed.

De laatste 5 jaar van haar leven schrijft ze niet meer: haar gezondheid is broos, het heilige vuur gedoofd. Ze doet een zelfmoordpoging. Haar geheugen laat haar in de steek, er hangt een dikke nevel in haar hoofd. Ze verliest haar levenslust, stopt met eten, in het voorjaar van 1989 weegt ze 38 kilo. Op 19 april trekt de nevel op, en ze overlijdt.

Mijn evaluatie van Manderley voor altijd

Ook bij een biografie denk ik eerst: wat leer ik hiervan? Wat zijn de sleutels tot het succes van de hoofdpersoon? In het boek is hiervan geen analyse gemaakt, dus ik doe het zelf.

Bij een kunstenaar is de eerste sleutel inspiratie. Dit weet het boek goed te duiden: in het begin van haar carrière ziet zij in alles in haar omgeving een bron van een nieuw verhaal. Na de eerste vonk ontwikkelt het verhaal zich langzaam maar zeker in haar hoofd. Maar ook haar eigen gevoelens en karakter verwerkt ze, zoals haar eigen jaloezie in Rebecca, haar hang naar geheimzinnigheid in haar horror-achtige verhalen. Later in haar carrière móet ze schrijven, ook als ze geen inspiratie heeft, en kiest ze voor biografieën en kronieken van echte families, waaronder die van haarzelf. Daarvoor is hele goede research belangrijker.

Vakmanschap dan: kan ze ook goed schrijven? Veel recensies hebben er kritiek op, slechts enkele boeken springen er wat schrijfstijl betreft uit. Haar andere boeken verkopen door haar naam, en de opgebouwde reputatie, dat deed me wat denken aan de Reacher-boeken van Lee Child. Die worden alleen maar slechter, én vliegen als warme broodjes over de toonbank.

Dan haar afkomst: high society, met veel geld en een groot netwerk van mannen op hoge posities bij uitgeverijen, agentschappen en tijdschriften en later de filmindustrie. Haar vader was wereldberoemd, haar achternaam opende vele deuren. Haar opvoeding was gericht op de kunsten, niet op het vinden van een baan. Ook haar beide zussen werden bekend in de kunstwereld: de oudste als schrijfster, de jongste als schilderes. En nog een overeenkomst: ook haar zussen hadden (langdurige) lesbische relaties. Maar Daphne was een tomboy, kleedde zich later ook mannelijk, en ook die kant van haar beïnvloedde haar keuzes qua onderwerpen.

Qua karakter springt er één ding uit: onafhankelijkheid. Ze wil vrijheid, alleen door de natuur wandelen, alleen wonen en vooral ook financieel onafhankelijk zijn van haar familie én haar man. Dat laatste motiveert haar om veel te schrijven, en geld te verdienen. Haar hang naar alleen-zijn helpt haar ook met discipline, want helemaal in het begin moet ze zich er echt toe zetten te schrijven, er is teveel afleiding. Later, met name in Menabilly, zondert ze zich voortdurend af van haar familie. Aan het eind van haar carrière heeft ze minder geld en wordt ze broodschrijver.

Is deze kennis nog relevant anno nu? Misschien niet: vrouwen hebben meer beroepskeuzes, AI maait de creatieve beroepen weg, de tijd is teveel veranderd. Maar discipline, verbeelding en vakmanschap zullen belangrijk blijven voor succes. Denk ik. Hoop ik.

Hoeveel ervan is waar? Natuurlijk zijn veel gebeurtenissen gewoon feiten: geboorten, huwelijken, bezoeken van de Koninklijke Familie. Tatiana heeft verder gebruik gemaakt van de autobiografie van Daphne, en die van haar oudere zus. Ook is er veel ontleend aan de brieven van/aan Daphne, en misschien toch haar dagboek, hoewel Daphne dat 50 jaar gesloten wilde houden. Daarnaast staan op het bronnenoverzicht een aantal andere biografieën over Daphne. Het is moeilijk te zien waar de bronnen ophouden en Tatiana’s fantasie begint. Daphne’s gevoelens en ervaringen als ze 4 jaar is, en die van haar laatste levensjaren zijn waarschijnlijk fantasie. En om er een aantrekkelijk verhaal van te maken, romanachtig, zal er heel veel meer bij verzonnen zijn. Tatiana stelt dat ze op Daphne lijkt, dat ze zich goed kon inleven in haar binnenwereld.

De schrijfstijl van het boek is prettig, maar niet super. Sommige gebeurtenissen worden wel heel kort genoemd, met name die later in Daphne’s leven, en je blijft dan met vragen zitten. Andere gebeurtenissen worden juist weer heel erg uitgesponnen, met name die in haar jeugd. Tatiana analyseert en verklaart niets, ze laat Daphne voor zich spreken, of niet. Ik vind het bijvoorbeeld heel toevallig dat alle drie de zussen lesbische relaties hebben, hebben de familie-omstandigheden in hun jeugd, zoals hun narcistische, vreemdgaande vader, daar iets mee te maken gehad? Of de tijdsgeest, zo rond de Tweede Wereldoorlog? Of de onconventionele kunstenaarswereld? Tatiana laat ons zelf conclusies trekken.

Fijn aan het boek zijn de foto’s, en de beschrijving van de foto-shoots. Dat maakt het erg persoonlijk. Ook prettig is dat wij veel ‘spelers’ in het verhaal kennen omdat het beroemdheden zijn: Hitchcock, Alec Guiness en meer. De keuze voor een verdeling in ‘huizen’ is prima, want het is duidelijk hoeveel die huizen de carrière van Daphne beïnvloed hebben, en hoeveel ze ervan hield, vooral Menabilly. Prima ook om daar steeds een korte intro bij te doen, door het bezoek van Tatiana aan de buurt en het huis anno 2013. Overall een redelijk leerzaam en plezierig boek om te lezen.

FOMO? Nee. Eerst Rebecca.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant 0, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl 0

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 1/2 *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Manderley voor altijd duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • of uit een minibieb (dat deed ik ook)!

Koop Manderley voor altijd duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Biografie | Tags: , , | Plaats een reactie

Recensie: Gamechangers – oppervlakkig

Geplaatst op 8 oktober 2026 door estroocloeck

Tom de Bruyne schreef in 2025 Gamechangers, wat als ondertitel had: Hoe kleine ingrepen grote veranderingen ontketenen. De crux van het boek zit in ‘ontketenen’, want het draait vaak om kettingreacties. De basis van het boek is de theorie van Donella Meadows uit haar klassieker ‘Leverage Points’, en ik vond dit een bijzonder goed uitgangspunt. Verder puilt het uit van de voorbeelden, van de meest gangbare tot (voor mij) onbekende verhalen.

Het is een prettig geschreven en goed gestructureerd boek, maar ik vond het wel wat oppervlakkig. Veel anekdotes, weinig bewijs, en weinig gedetailleerde instructie hoe de theorieën nu specifiek toegepast kunnen worden. Maar ja, Tom is consultant, dus heeft liever dat je zijn bureau inhuurt dan zelf aan de slag gaat, denk ik.

Het maatschappelijke boek Gamechangers …

… gaat ervan uit dat gedragsverandering niet zozeer succesvol is door je te richten op het individu, maar op de context van dat gedrag. De juiste hefboom vinden.

Hoofdstuk 1 heet Vier grootmeesters van verandering, en begint met ‘grootmeester’ Frans Vera, een ecoloog en ‘rewilder’.  Hij wilde de natuur in de Oostvaarders plassen gewoon z’n eigen gang laten gaan, en gebruikte als hefboom ganzen en grazers. Het tweede voorbeeld is de premier van Singapore. Hij maakte van de armoedige stad een van de rijkste naties. Zijn hefboom was Engels en een betrouwbaar vestigingsklimaat. De derde ‘grootmeester’ is Jimmy Carter en zijn aanpak in Camp David om de Israëlische Begin en de Egyptische Sadat tot elkaar te brengen. Hefboom: reputatie. De vierde is Knudstorp, de CEO van Lego. Hefboom: de jonge spelers beter leren kennen. In alle vier de gevallen gaat het over relatief kleine interventies.

Systemen

Hoofdstuk 2 gaat over De vrouw die systemen kon lezen: Donella Meadows. In 1993 zit ze bij de WHO tijdens het ontwerp van het NAFTA-handelsverdrag. Ze introduceert bij de experts een systeem-raamwerk voor interventies: Parameters, buffers, fysieke structuur, vertragingen, corrigerende feedbackloops, versterkende feedbackloops, informatiestromen, regels, zelforganisatie, doelen, paradigma’s en het vermogen die paradigma’s te overstijgen. Boeiend!

Het wonderlijke gedrag van systemen is hoofdstuk 3 en beschrijft ’10 systeempatronen’. Ik vond er in de tekst maar 9: 1.‘Gekke Henkie’, de eerste zijn; 2.‘Het Excel-syndroom, wat gaat over meten en de realiteit uit het oog verliezen; 3.Het waterbedeffect; 4.Het groei-infarct; 5.De blinde-vlek; 6.De spiraal van schade, over zelfdestructie; 7.De succes-spiraal, over zelfversterkende loops, rijken die rijker worden; 8.Het snelkookpan-effect, hoe onderdrukking leidt tot explosies, crashes; 9. Het Cobra-effect, als oplossingen het probleem verergeren.

Interventies en weerstand

In hoofdstuk 4, De kunst van de interventie, zegt Tom dat je moet ‘dansen’ met weerstand, soms leiden, soms volgen, nooit overmeesteren. Hiervoor ontwikkelde hij een interventieladder met 5 treden. 1. Vind gemeenschappelijke grond. 2. Benoem de echte problemen en bedreigingen. 3. Toon bewijs voor een werkend alternatief. 4. Introduceer het nieuwe paradigma. 5. Creëer nieuwe feedbackloops. Tom werkt het uit met o.a. natuur en klimaat als voorbeeld, bijzondere keuze voor een VVD-spindoctor.

De archetypes van weerstand is het onderwerp van hoofdstuk 5. Weerstand tegen verandering is een voorspelbaar patroon, Tom schotelt ons 10 archetypes voor: 1. Morele diskwalificatie, op de man spelen. 2.Valse dichotomie, een tegenstelling presenteren die er niet is, bijvoorbeeld ‘banen of natuur’. 3. Systeemontkenning, doen alsof het incidenten zijn. 4. Complexiteitsaanval. 5. Toekomstangst, ‘dit betekent het einde van …’. 6. Afleidingsmanoeuvre, ‘ja maar China ….’. 7. Valse bondgenoot, beloften doen maar niet waarmaken. 8. Historische afwijzing, ‘al eens geprobeerd’. 9. Verantwoordelijkheids-verschuiving, ‘zaak voor de overheid’. 10. Perfectionisme, steeds om meer onderzoek vragen. Door de voorspelbaarheid van deze types, de passen van de dans, kun je er ook mee omgaan, want het toont waarvoor men bang is, waar pijnpunten zitten. Je kunt ze gebruiken als hefboom voor verandering.

Probleemdiagnose, interventies en versnelling

In de hoofdstukken 6, 7 en 8 worden de huidige problemen geschetst, zoals de Nederlandse bureaucratie, dure woningen en opleidingen in Zuid Korea, de Nederlandse huizenmarkt, Tsjernobyl, de onderdrukking van afwijkende meningen en culturen w.o. MAGA. Deze worden beschreven in systeemtermen.

In deel IV, vanaf hoofdstuk 9 wordt ingegaan op interventies en versnelling. We lezen over transformaties in Malaga, Bilbao, Medellin. En over innovators die het gevecht met systemen aangingen: Apple en Netflix maar ook de arts Semmelweis, die tevergeefs propageerde dat artsen hun handen moesten wassen tussen autopsies en bevallingen. Dat gingen ze pas 20 jaar na zijn dood doen. Ook gaat het over netwerkeffecten (Facebook), algoritmen en andere technieken om verandering te versnellen.

Het laatste hoofdstuk is ‘Handleiding voor gamechangers’. Het heeft 3 delen: Diagnose, Interventie en Versnelling. Dit is geen gedetailleerde instructie, maar meer een samenvatting van wat eerder is behandeld.

Mijn evaluatie van Gamechangers

De sterkte van het boek is gelegen in de vorm: zeer gestructureerd met veel lijstjes. Tom weet bekende en herkenbare zaken op een prettige manier als systeemonderdelen te presenteren. Dit is zeker leerzaam. De voorbeelden die hij gebruikt zijn anekdotisch, er is weinig sprake van wetenschappelijk onderzoek. Wel geven ze inspiratie voor mogelijke oplossingen. Het nadeel van de voorbeelden is dat de meeste vrij recent zijn, en waarschijnlijk niet tijdloos. Het voorbeeld van een VVD-campagne uit 2017 had ik eerder gelezen, en vond ik (weer) slecht gekozen. De ‘Handleiding’ is te oppervlakkig om echt mee aan de slag te kunnen. Al met al laat het de smaak van een reclamefolder achter.

Moet je dit boek écht gelezen hebben? Nee. Het boek van Donella Meadows dan weer wél.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Gamechangers duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
  • of uit een minibieb!

Koop Gamechangers duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in psychologie | Tags: , , , | Plaats een reactie

Recensie: Het boek van vreugde – verrassend

Geplaatst op 6 oktober 2026 door estroocloeck

In juli 2015 komen in Dharamsala, India, Zijne Heiligheid de dalai lama Tenzin Gyatso en Aartsbisschop Desmond Tutu 5 dagen bij elkaar om hun visie op vreugde te delen: wat zijn de pijlers van vreugde, wat zijn de obstakels, en wat zijn hun eigen ervaringen daarmee. Interviewer was Douglas Abrams, een goede vriend van Tutu. Van de ontmoeting, waarin ook de 80ste verjaardag van de dalai lama werd gevierd, is een documentaire gemaakt. Douglas schreef (met de heren) hierover in 2016 Het boek van vreugde, The Book of Joy. Ik vond het ontroerend, grappig, verrassend en ook leerzaam.

Douglas is de ik-figuur in het boek, we maken de 5 dagen mee door zijn ogen. Hij legt uit dat je het boek moet zien als een taart van 3 lagen: de basis is het spirituele onderwijs van de heren, daarboven komt een laag met wetenschappelijke kennis op dezelfde gebieden, en de top zijn de persoonlijke verhalen van de heren. Zo komt de vlucht van de dalai lama aan de orde, en de ervaringen van de Aartsbisschop met de Waarheids- en verzoeningscommissie. Het boek beschrijft de ontmoeting bijna van minuut tot minuut en is nergens saai. Wat opvalt is de vriendschap tussen beiden, de onderlinge plagerijen én het feit dat ze het lang niet altijd eens zijn!  De foto’s van de twee schaterende spirituele leiders maakten mij ook aan het lachen.

Het spirituele en filosofische boek Het boek van vreugde …

…. schetst het volledige bezoek van Aartsbisschop Desmond Tutu (Douglas heeft het consistent over ‘de Aartsbisschop’, ik kort het hierna af met DT) aan het stadje waar Zijne Heiligheid de dalai lama Tenzing Gyatso (Douglas noemt hem consequent ‘de Dalai Lama’, ik kort het hierna af met DL) in ballingschap leeft, vanaf de vlucht van DT en Douglas plus cameraploeg en medische staf naar India, tot en met het vertrek van DT. Dat geeft een mooi beeld van de moeilijkheden die bij zo’n bezoek komen kijken: de kwetsbare gezondheid van DT, de zware beveiliging, het kleine vliegveld. Maar ook de dagelijkse routines van de heren: om 03.00 uur opstaan, uren mediteren of bidden, sober eten, vroeg naar bed. We lezen dat ook DT’s dochter Mpho erbij is, en zij zal tijdens het bezoek haar vriendin ten huwelijk vragen. Douglas’ vrouw Rachel is de arts die DT begeleidt.

Het vinden van geluk, in jezelf!

DL trapt af met formuleren van wat de mensen zien als het doel van hun leven: het vinden van geluk. Hij stelt dat de ultieme bron van geluk innerlijke vrede en vreugde is. En je hebt controle over zo’n innerlijke bron! Niemand wil problemen of lijden, en toch zijn die er. Dit komt door ons gebrek aan compassie met de ander. Ook komt in dit begin, en daarna nog heel vaak, de volgende wijsheid ter sprake: je vreest een tragedie. Is die af te wenden? Ja? Dan is er geen reden voor zorgen. Nee? Dan heeft het geen zin om je zorgen te maken. Rationeel klopt het, maar gevoelsmatig ….. Deze wijsheid heeft verschillende vormen, en is zowel aan de boeddhistische filosoof Shantideva als aan de protestantse theoloog Reinhold Niebuhr toegeschreven. Dit is niet de enige wijsheid waarin beide religies overlappen.

Vlucht uit Tibet

Bijzonder vond ik de opvatting van de DL over zijn ballingschap. Hij geeft aan dat zijn vlucht uit Tibet ook voordelen heeft: hij heeft meer spiritueel geoefende mensen, zoals DT, en wetenschappers kunnen ontmoeten. In Potala zou hij in een gouden kooi van 1000 kamers hebben gezeten. Nu heeft hij meer kansen gehad om te leren. Later in het boek vertelt DL hoe hij de wrede Chinese bezetters heeft vergeven en compassie voor hen heeft. Ik zou dat vast nooit kunnen, ook niet na 80 jaar mediteren.

Negatieve emoties

In het deel over obstakels voor het bereiken van geluk worden diverse negatieve emoties besproken. DL en DT zijn het hierbij niet over alles eens: DT stelt dat negatieve emoties bij je menszijn horen, dat die onvermijdelijk zijn en dat moet accepteren. Je moet jezelf daarvoor vergeven, want door schuld en schaamte worden ze alleen maar erger. DL stelt juist dat door jarenlange oefening in compassie de negatieve emoties verdwijnen of minder worden, je mentale weerbaarheid wordt groter.

Angst en onrust verminderen door realistischer te zijn over je eigen capaciteiten en minder hoge verwachtingen te hebben. Angst om geen respect te krijgen leidt tot frustratie en dat weer tot woede.

Bij de emotie ‘verdriet’ staat een mooi verhaal uit het boeddhisme: een vrouw verloor haar kind en ging met het dode lichaam naar de Boeddha, die ze smeekte om haar te helpen. Dat kon hij wel, zei de Boeddha, maar dan moest zij mosterdzaadjes zoeken voor het medicijn. Dat wilde de moeder wel, maar de Boeddha voegde er aan toe dat die zaadjes alléén uit huizen mochten komen waar nooit iemand was gestorven. De moeder ging van huis tot huis, maar ontdekte dat er geen enkel huis was zonder het verlies van een ouder, partner of kind. Ze zag in dat haar lijden niet uniek was, begroef haar kind en kon haar verlies loslaten.

Bij de emotie ‘afgunst’ lees ik een verhaal over ‘neef’ Frans de Waal over een experiment met kapucijnaapjes. Twee aapjes krijgen elk een stukje komkommer als zij een steen aan de wetenschappers geven. Maar dan ziet de ene aap dat de andere aap geen komkommer, maar druifjes krijgt. Die wil hij ook! Maar nee, hij krijgt komkommer. Woedend smijt hij het weg. Ongelijke behandeling, of ongelijkheid in het algemeen, wekken afgunst en woede op. Wat kun je hier tegen doen? DT: dankbaarheid oefenen, je eigen zegeningen tellen; het gebruiken als motivatie om harder te werken; en herkaderen, je afvragen of je dat wat die ander heeft, echt nodig hebt, of er de nadelen van bedenken. De DL heeft een andere visie: wees meer betrokken bij het welzijn van anderen, wees blij voor de ander. Dit is het boeddhistische concept ‘mudita’, sympathieke vreugde. Het leven is geen nul-som-spel, er is niet minder voor ons als een ander meer krijgt. Mudita ontwikkel je door te denken in ‘wij’. Als een ander goed in zijn vel zit, zijn wij er allemaal bij gebaat. Je moet je één voelen bij alle mensen. DL steekt dus in vanuit voorkómen, DT vanuit genezen, als je het met een ziekte zou vergelijken.

Bij de obstakels lijden en tegenslag vertelt DL over een monnik die na de Chinese bezetting 18 jaar in een Chinese goelag doorbracht. Slavenarbeid, honger, kou, martelingen. De man zei dat hij in die 18 jaar het gevaar had gelopen …. om de compassie voor zijn Chinese bewakers te verliezen. Maar zijn vermogen voor compassie werd juist versterkt door de ontberingen, door de voortdurende oefening erin.

Het laatste obstakel is ziekte en angst voor de dood. DL vertelt over zijn ontsnapping uit Tibet op 17 maart 1959, de angstigste nacht van zijn leven. Maar, stelt hij, veel mensen zijn bang om dood te gaan, omdat ze bang zijn om naar de hel te gaan. Dat levert alleen maar onrust op en vermindert je levensvreugde. Als je er echt bang voor bent moet je een goed doel in je leven zoeken, bijvoorbeeld mensen helpen. Dus, zegt DL tegen DT, ik ga liever naar de hel dan naar de hemel. In de hel zijn meer problemen op te lossen, meer mensen om te helpen.

8 pijlers van geluk

Inmiddels is het dag 4 van het bezoek, en tijd om het over de 8 pijlers van geluk te hebben, want vreugde en geluk zijn neveneffecten van positieve eigenschappen, mentale weerbaarheid. Er zijn 4 pijlers voor de geest: perspectief, nederigheid, humor en acceptatie. En vier pijlers voor het hart: vergeving, dankbaarheid, compassie en edelmoedigheid. Tussen de persoonlijke verhalen en de wetenschappelijke feiten staan veel uitgangspunten die bekend zijn, en je in veel zelfhulpboeken tegenkomt.

Bij acceptatie lees ik dat dit absoluut geen berusting is, en ook geen verslagenheid. In het hoofdstuk over vergeving staan indrukwekkende verhalen over de zaken van de Waarheids- en verzoeningscommissie, zoals het verhaal over het vermoorde meisje Amy Biehl, wat ik eerder in het boek Opsoek naar Ubuntu las. Haar ouders vergaven de moordenaars, en hielpen ze zelfs met scholing en werk. Dat zou ik nooit kunnen …. Maar, zo zegt DT, vergeven is niet vergeten, je kunt evengoed naar gerechtigheid of straf zoeken. Oh? Iedereen heeft de capaciteit tot verzoening in zich, ook in de dierenwereld zie je dat volgens ‘neef’ Frans de Waal. Van alle soorten die men heeft onderzocht zijn alleen huiskatten niet in staat zich na een conflict te verzoenen.

Ook hier komt compassie weer terug. DL stelt dat compassie gewoon gezond verstand is. Je eigen pijn neemt aantoonbaar af als je voor een ander zorgt. We hebben bewondering voor meelevende mensen, en dat meeleven betaalt zich dus terug. Evolutiebiologen noemen dat ‘wederkerig altruïsme’. Het verschil tussen compassie en empathie wordt op een mooie manier uitgelegd: empathie is het invoelen van de emoties van de ander, compassie gaat over diepere betrokkenheid, je wilt het beste voor de ander. Als iemand half verpletterd is door een rots wil je niet óók onder de rots liggen om te voelen wat de ander voelt, nee, je wilt helpen om die rots te verplaatsen.

En dan edelmoedigheid, wat een relatie heeft met gulheid en met zingeving, iets voor een ander kunnen betekenen. Ruimhartig met ons geld en onze tijd omspringen is ook goed voor onze eigen gezondheid, zo is wetenschappelijk bewezen. Maar gulheid gaat ook om kennis delen, troosten, adviseren, ethische lessen delen zoals de heren DL en DT al decennia doen. Maar het moderne leven, met onderlinge competitie, gaat ten koste van deze aspecten van onze menselijkheid. We moeten een nieuwe generatie mensen creëren met een andere levenshouding. Educatie is nodig, niet persé religieus, maar compassie-onderwijs en basisethiek op basis van wetenschappelijke inzichten, volgens DL.

Feest en afscheid

Het bezoek eindigt met het verjaardagsfeest van DL wat in het Tibetaanse Kinderdorp met 2000 kinderen wordt gevierd. De foto’s, waarop DL met DT danst, en de kaarsjes op een enorme taart uitblaast, stralen bepaald veel vreugde uit. Dan volgt het afscheid, de heren weten dat zij elkaar nooit meer zullen zien: de gezondheid van DT is broos, en Zuid-Afrika verstrekt DL geen visum. Het afscheid is ontroerend beschreven, DL zwaait DT uit.

Oefeningen

Het slot van het boek zijn 40 pagina’s met meditatieve oefeningen, die oppervlakkig gezien bekend overkomen, maar veel dieper gaan dan wat ik elders heb gelezen. Elk van de 8 pijlers heeft een of meer oefeningen. Ik vond de analytische meditatie tegen angst, woede en verdriet erg interessant, je stelt er vragen bij als: is deze gedachte waar? Hoe weet ik dat zeker? Helpt ze in deze situatie? Wat kan ik (of een naaste als het die betreft) van de situatie leren? Welke groei kan eruit voortvloeien? DL zegt: veel mensen denken dat mediteren simpelweg gaan zitten en je ogen dichtdoen is. Zo’n meditatie kan mijn kat zelfs doen, al spinnend. Ook bij het herhalen van mantra’s vergeten we te onderzoeken waar de diepste oorzaken van ons lijden liggen. Mijn spinnende kat is misschien wel een mantra aan het mediteren ….

Mijn evaluatie van Het boek van vreugde

Beiden heren zijn Nobelprijswinnaars voor de Vrede, en uit alles wat je leest blijkt dat zij daar helemaal voor gaan, vanuit verschillende religies die toch veel op elkaar lijken. De affectie tussen beiden is heel opvallend, in woord én gebaar, ook als ze het niet met elkaar eens zijn. Zó pak je dus een conflict aan: op de inhoud, met behoud van de relatie. Naast de vriendschap bespeurde ik toch een grotere eerbied van DT jegens DL dan andersom, DT lijkt DL spiritueel ontwikkelder te vinden dan hijzelf. Interessant. De manier waarop de twee met elkaar omgaan maakt het boek veel minder een studieboek en meer een mix van biografie en filosofische overdenkingen. We leren over de levens en de tegenslagen van beide heren en hoe ze daar met behulp van hun religie mee zijn omgegaan. Praktijklessen dus, niet zozeer theoretische beschouwingen.

De toevoegingen van Douglas op wetenschappelijk gebied zijn erg nuttig, experimenten met gedrag en oplichtende hersengebieden onderbouwen wat spiritualiteit al eeuwenlang propageert. Het onderstreept het nut van spiritualiteit, en met name van ‘goed gedrag’, de 8 pijlers. Spiritualiteit en filosofie blijkt ook nu, 10 jaar later, relevant, in vrede samenleven is niet iedereen gegeven. Maar het boek is ook tijdloos, dat is wel een open deur, als je je realiseert hoe oud de meeste wijze lessen al zijn.

Door de persoonlijke verhalen van de beide heren, de bekende lessen uit het boeddhisme en de bijbel, en de anekdotes van kennissen van alle drie de heren worden de lessen heel praktisch en herkenbaar gemaakt, zonder veel herhalingen. De combinatie van interviews en beschrijvingen van alle gebeurtenissen op de 5 dagen van het bezoek, met later toegevoegde wetenschappelijke onderzoeken werkt heel goed. De indeling in obstakels, pijlers en oefeningen is duidelijk en prettig. Ik zag maar twee typo’s, die vergeef ik de vertaler, Linda Jansen. Ik vind het knap om zo’n spiritueel gesprek zo helder te vertalen. Dat komt deels omdat Douglas Adams echt goed kan schrijven, dat wist ik al uit zijn Het boek van hoop, wat hij met ‘tante’ Jane Goodall schreef. Zijn beschrijvingen van de omgeving en het gedrag van de geïnterviewden zijn gedetailleerd en levendig, je ziet het voor je. De (zwart-wit) foto’s van de twee heren stralen plezier en, ja, vreugde uit. Het is bepaald een vrolijk-makend boek, waar ik toch af en toe een traantje bij wegpinkte.                

FOMO? Ja, dat vind ik wel. DT is inmiddels overleden. DL is 91 en er is natuurlijk een probleem met zijn opvolging, die de Chinezen willen manipuleren. Misschien is hij wel de laatste dalai lama. Maar vind je het boek te dik, dan kun je altijd de documentaire kijken!

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO +. 

Ik gaf het boek 5*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Het boek van vreugde duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek;
  • of haal het uit een minibieb (dat deed ik ook!)!

Koop Het boek van vreugde duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Biografie, filosofie, zelfhulp | Tags: , , , , , | Plaats een reactie