Recensie: Authentieke intelligentie – AI versus ai

Geplaatst op 3 juni 2026 door estroocloeck

‘Waarom mensen altijd winnen van computers’ is de ondertitel van Authentieke intelligentie van Elke Geraerts uit 2019. Ik had zo mijn twijfels over die stelling, en alle TechBro’s zeggen het tegendeel; een goede reden dus om de argumentatie van een doctor in de psychologie hierover eens te lezen. Elke slaagt erin om een aantal punten waarin we ons (nog) onderscheiden van artificial intelligence prettig uiteen te zetten én geeft tips hoe we dit nog sterker kunnen maken.    

Het is een bijzonder prettig geschreven boek, met een grote hoeveelheid informatie over psychologie en hoe ons brein werkt, zonder jargon. Met name als je hier nog niet zo heel veel over gelezen hebt is het een uitstekend overzicht. Ik was gecharmeerd van haar betoog hoe creativiteit werkt en hoe we hier meer mee kunnen doen. Ik denk wel dat haar visie op artificial intelligence inmiddels achterhaald is. Maar dat betekent niet dat we onszelf niet meer hoeven te verbeteren, toch?

Het psychologieboek Authentieke intelligentie …

… ontkent niet dat artificial intelligence (AI) werk van ons overneemt, en nog meer zal overnemen. Dat dit grote maatschappelijke impact zal hebben. Dat we moeten bijscholen en omscholen, omdat AI ook nieuwe banen gaat creëren. We zitten in een transitieperiode, en er wordt onderzoek gedaan naar combinaties van AI en ons brein. Tot eind 2024 (ik keek het na) was daar het Blue Brain Project, wat met algoritmes het brein van een muis, op het niveau van het neurale netwerk, probeerde na te bootsen. (Dat schijnt gelukt te zijn, de bevindingen en algoritmes zijn inmiddels Open Source). En natuurlijk is daar Neurolink van Elon Musk, die bezig is met brein-computer interfaces, om méér en andere zintuigen te ontwikkelen.

Ons brein is authentiek, AI niet

Willen we dit? Hebben we er nog controle over? Kan ons brein al die verandering wel aan? Ja, zegt Elke. Want ons brein heeft iets wat geen enkele machine ooit zal hebben: het is authentiek. En onze authentieke intelligentie geeft ons het vermogen om onze unieke menselijke kwaliteiten te versterken en te gebruiken.

En wat zijn die kwaliteiten dan? Want computers kunnen beter zoeken, beter onthouden, beter gegevens verwerken. En ze zijn stressbestendig. Wat kunnen computers dan niet, wat wij wel kunnen? 1. Onszelf heruitvinden, grenzen verleggen, nieuwe paden bewandelen. 2. Weerstand bieden, in verzet gaan, met name tegen onszelf, onze impulsen bedwingen, wilskracht tonen. 3. Fantaseren, verbeelden, creëren. 4. Authentieke relaties opbouwen met onze medemens. Elk van deze unieke kwaliteiten heeft een specifiek deel in het boek.

Onszelf heruitvinden

Deel I: Herprogrammeren (dat is de computerterm voor heruitvinden). Als je jezelf eens goed onder de loep neemt, zijn er altijd dingen van je persoonlijkheid die je zou willen veranderen. Je gedrag tegenover anderen bijvoorbeeld, of je doorzettingsvermogen. Al die zaken zijn beïnvloedbaar. Een authentiek intelligent (ai) persoon is niet onveranderlijk, maar evolueert richting wie die persoon wil zijn. Een ai persoon erkent zijn zwaktes en is bereid daar aan te werken.

Belangrijk hiervoor is wilskracht. De hersencircuits waar dit bij ons zetelt, lijken erg op het deel van de hersenen wat dieren gebruiken als ze op verkenning gaan: het verkennerssysteem. Het zorgt ervoor dat we dingen willen ontdekken. Het is intrinsieke motivatie. Die gebruiken we om onze ‘brein-instellingen’ te wijzigen. Daarvoor zijn een paar stappen nodig: verantwoordelijkheid nemen voor je leven (word een Calihero!), een nieuwe richting kiezen en volhouden, en gemotiveerd blijven. Wat motivatie betreft is intrinsieke motivatie cruciaal, extrinsieke motivatie (belonen en straffen) werkt alleen op de korte termijn, en vermindert intrinsieke motivatie. Maar als je moeite hebt met een eerste stap, kan wat extrinsieke motivatie wel helpen, bijvoorbeeld door sociale druk. Je vertelt anderen wat je van plan bent, en daardoor voel je je gedwongen om dat ook te doen, anders ga je af. Ook als je bijna klaar bent kan een dosis extrinsieke motivatie helpen om de laatste stap te nemen.

Weerstand bieden

Deel II Computer says no. Doet precies wat in de instructie staat, biedt daar geen weerstand aan. En ook wij zeggen het liefst ja op een verzoek. Dat is makkelijker voor onze hersenen en goed voor de relatie. Elke legt uit dat dit de chimpansee in ons brein is, naar het boek The Chimp Paradox van Steve Peters. Het is vergelijkbaar met het snelle, impulsieve Systeem 1 van Daniel Kahneman. De mens in ons brein is het langzame, rationele Systeem 2, en de computer in ons brein is het archiverend netwerk. Hoe meer je toegeeft aan je impulsen, hoe sterker de chimp wordt. Algoritmen van sociale mdia snappen die impulsen precies en maken er gebruik van. Door de mens, die rationeel denkt en ‘nee’ zegt, die de impulsen controleert, te trainen verhoog je je authentieke intelligentie.

In de hersenen zit die zelfcontrole in 3 delen van de prefrontale cortex: de dorsolaterale (uitvoering), de mediale (emoties) en de cortex cingularis anterior (pijnverwerking). Zelfcontrole is het vermogen om pijn en emoties los te koppelen van ons gedrag. Dat is aanleerbaar, we ontwikkelen dit pas op kleuterleeftijd. Voor het vergroten van zelfcontrole zijn er 4 principes:

  1. Je gelooft in uitgestelde beloning (denk aan de marshmallow-test)
  2. Je hebt intrinsieke motivatie
  3. Je kunt de strategie van afleiding toepassen
  4. Je weet wat je limiet aan egodepletie is, je neemt af een toe pauze van het controleren van je impulsen. 

Digitalisering stelt onze zelfcontrole op de proef, je zegt al snel ‘ja’ tegen nieuwe opties en verzoeken. Oefen daarom om vaker ‘nee’ te zeggen. Neemt digitale rust. En als je dan toch ‘ja’ zegt, focus dan op je doel, misschien met een ritueel om jezelf in de goede mindset te krijgen. En niet multitasken! Focus!

Fantaseren

Deel III Dreamworks. Digitalisering beïnvloedt onze taal, we gebruiken nieuwe woorden (googlen) maar ook steeds meer standaardtaal (door autocorrect e.d.). We schrijven korter (door sociale media) en de betekenis van woorden verandert (‘vrienden’ op sociale media). Met taal drukken we onze gedachten uit, maar het beïnvloedt ook ons abstract denken. Tegelijkertijd hebben we toegang tot een oneindige bron van kennis gekregen, we worden overladen. Zo verliezen we het overzicht. En dat overzicht is nodig om abstract te denken, om creatief te zijn. En digitalisering drijft ons naar een toekomst waarin alleen de creatieve beroepen overblijven.

Creativiteit is niet een kwestie van rechter- of linker rechterhelft. Het verbindt juist 3 verschillende hersendelen, die normaal weinig samen doen: het archiverende brein, het executieve brein en het saliëntienetwerk (ontdekt stimuli uit de omgeving). Zo kun je divergent (breed, ‘open sluizen’) denken. Dat creatieproces heeft 5 stappen:

  1. Preparatie (je dompelt je onder in een domein)
  2. Incubatie (informatie dringt je onderbewuste binnen)
  3. Inzicht (aha!)
  4. Evaluatie (toetsen of het iets nieuws is)
  5. Uitwerking (idee uitvoeren).  

Relaties

Deel IV Trust Inc. Dit laatste deel gaat over vertrouwen, communicatie en identiteit. We wonen samen in steden en vinden gelijkgestemden in specifieke bars, koffiehuizen of winkels. We herkennen elkaar aan tatoeages, of handtassen.  Maar we leven ook in een ander samenlevingsverband: het internet. Met een oneindig aantal inwoners. Je kunt elkaar daar uit het oog verliezen, maar je hebt ook heel veel mogelijkheden om contact te onderhouden of opnieuw op te nemen. En wat voor interesse je ook hebt, op het internet vind je gelijkgestemden. Er zijn héél veel subculturen (neem de vereniging van professionele ballondiermakers), en mensen die actie willen ondernemen, maar medestanders zoeken. En die ‘Internettribes’  kunnen hun activisme naar de echte wereld vertalen.

Om succesvol te zijn als groep moet je eerder een stam dan een team zijn. Wat is het verschil? In een team zijn de relaties instrumenteel en rationeel. Bij een stam hebben de leden langdurige en persoonlijke relaties, bijna familiair. Bij veranderingen, transformatie, moet de groep verandern, zich herstructureren. Dat lukt een team minder goed dan een stam, aldus Jitske Kramer. Computers kunnen samenwerken in een netwerk, maar ze kunnen zich niet aan elkaar hechten en diepgaande relaties aangaan. Ze kunnen teams vormen maar zullen nooit een stam worden.

Vertrouwen is gelinkt aan ons beloningssysteem, als we vertrouwen opwekken bij een ander worden we met oxytocine beloond. In de psychologie wordt er onderscheid gemaakt tussen contextueel vertrouwen (een veilige omgeving) en relationeel vertrouwen. Door digitalisering staat contextueel vertrouwen onder druk. Om vertrouwen op te bouwen moet je zelf de eerste stap nemen, je betrouwbaarheid bewijzen. Daarnaast moet je je waarden uitdragen, en zo de anderen inspireren. Digitaal communiceren is een andere uitdaging, wanneer email je, wat zet je op sociale media? En hoe communiceer je met je contacten? Ook via sociale media, of toch telefonisch? Of F2F? En ook: neem je identiteit, je persoonlijkheid, mee naar je werk. Je bent wat je doet en je doet wat je bent.

Twee handen

De Uitleiding maakt een mooie, bijna filosofische vergelijking met het Bijbelse scheppingsverhaal. De mens creëerde de computer, naar zijn evenbeeld. En zoals je je bij God en Adam kunt afvragen wat de twee handen betekenen (wordt Adam het leven geschonken, of heeft God net losgelaten?), kun je je ook afvragen wat wij met de computer doen. Schenken we die het leven? Of trekken we ons terug, laten we het los? En zal ook in dit scheppingsverhaal de schepping zich afkeren van de maker? Maar gelukkig hebben wij het brein, onze authentieke intelligente maakt ons oppermachtig, het geeft ons een niet te overbruggen voorsprong.

Wat zullen onze handen doen?

Mijn evaluatie van Authentieke intelligentie

Elke is er in geslaagd om bijzonder veel informatie en weetjes over ons brein, over psychologie, in dit boek op te nemen. Het eerste deel vond ik niet verrassend, omdat het veel algemeen bekende zaken behandelt. Het tweede deel, over weerstand bieden aan Systeem 1, is al een stuk interessanter. Maar deel III, over creativiteit, sprong er wat mij betreft uit. Deel IV had ook veel nieuwe informatie voor mij, maar is op een wat rommelige manier gepresenteerd. Alles bij elkaar is het een aardig zelfhulpboek, over hoe je jezelf kunt blijven ontwikkelen. De uitleiding stelt interessante vragen, en hier komt de computer, of liever AI, weer meer aan bod. Maar daar had toch meer ingezeten.

Het steeds herhaalde uitgangspunt dat ons ai het digitale AI ‘altijd’ de baas zal blijven, lijkt me wat optimistisch, en is onvoldoende onderbouwd, en dat kan misschien ook niet. Natuurlijk zijn we inmiddels 7 jaar verder en heeft artificial intelligence capaciteiten die we een paar jaar geleden niet konden verzinnen. Desondanks is het idee dat AI zichzelf niet zou kunnen herprogrammeren een wensgedachte die al tientallen jaren ter discussie staat. En ook de andere drie onderdelen van authentieke intelligentie zou ik op dit moment niet buiten de capaciteiten van artificial intelligence willen rekenen. De ondertitel ‘Waarom mensen altijd winnen van computers’ is natuurlijk niet te bewijzen.

Als we de vergelijking tussen menselijke ai en digitale AI even vergeten, houden we een bijzonder interessant boek over psychologie over, waar heel wat van te leren valt. Niet tijdloos, maar veel is nog steeds relevant. In de tekst wordt veel verwezen naar boeken en wetenschappers, dat is prettig om je verder te verdiepen in sommige onderdelen. Veel van de boeken betreffen de bekende bestsellers: De Corporate Tribe, Start With Why, Mindset, Emotionele Intelligentie, Thinking, Fast and Slow, Homo Deus, etc. Maar er zijn ook een aantal psychologie-artikelen uit vakbladen opgenomen en een overzicht met websites en filmpjes voor verdere informatie.

Het boek is erg leuk uitgevoerd met zeer veel voorbeelden, illustraties, kaders met tips en extra informatie, en per hoofdstuk een summiere samenvatting. De structuur is prettig en wordt consequent doorgevoerd. Ook de schrijfstijl is goed, er wordt verbazingwekkend weinig jargon gebruikt.

Mis je wat, als je dit boek niet leest? Nee.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Authentieke intelligentie duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek; 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus
  • uit de bibliotheek van een relatie (dat deed ik ook!);
  • of haal het uit een minibieb.

Koop Authentieke intelligentie duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in psychologie, zelfhulp | Tags: , , , | Plaats een reactie

Recensie: Ecoliberalisme – abstract

Geplaatst op 1 juni 2026 door estroocloeck

Mijn ‘neef’ Kees Klomp houdt niet van halve maatregelen. Ons huidige economische bestel is totaal verziekt, en er moet iets héél anders voor in de plaats komen. En dat andere is dus Ecoliberalisme. In dit boek uit 2025 schetst Kees eerst de huidige situatie, daarna de overgangsperiode, en tenslotte zijn utopische nieuwe samenleving.  

Over elk van de drie perioden is er veel leerzaams in het boek te vinden. Kees maakt duidelijk dat we dan wel overtuigd zijn dat het huidige economische systeem niet meer werkt, maar dat er geen nieuw systeem voorhanden is. Zijn visie, ecoliberalisme, commonisme en betekeniseconomie, klinkt bijna te mooi om waar te kunnen worden, en blijft daardoor redelijk abstract. Desondanks is het inspirerend om erover te lezen én over de initiatieven op dit gebied die langzaam maar zeker van de grond komen.  

Het maatschappelijke boek Ecoliberalisme …

…. heeft als uitgangspunt dat de wereld zoals we die kennen, op instorten staat. Onvermijdelijk! Maar dat is deels ook goed nieuws, wat als er iets instort, ontstaat er ruimte voor wat nieuws. Laten we hopen dat dat nieuwe ook beter is. Volgens Joanna Macy heeft ‘hoop’ twee betekenissen. Zo is daar ‘hoopvol zijn’ dat is een beetje passief, je denkt dat iets een redelijke kans van slagen heeft. Je hebt hard gestudeerd, je cijferlijst ziet er al goed uit, je hebt goede hoop dat je slaagt. Het is dus afhankelijk van de omstandigheden, die bepalen of het kansrijk is. Beheers je de examenstof niet, dan hoop je tegen beter weten in. De tweede betekenis van ‘hoop’ is actief. Je verlangt naar iets en doet er wat aan.

Actief hopen heeft 3 stappen: 1. De realiteit onder ogen zien. 2. Bepalen waar je op hoopt, welke kant dingen op moeten bewegen.  3. Een stap zetten om jezelf of de situatie die kant op te krijgen. Dit is niet hetzelfde als optimisme! Maar door actieve hoop verandert je gevoel van machteloosheid, hulpeloosheid in een beetje meer optimistisch.

Het 3Sen-model

Om te bepalen wat we precies moeten doen in die actieve hoop moeten we de dieperliggende oorzaken van problemen boven tafel krijgen. Gewoon ‘het systeem’ de schuld geven is te makkelijk, we zijn daar immers onderdeel van? Charles Eisenstein ontwikkelde het model van de 3 S-en: Symptoom, Systeem, Story. Het Symptoom is wat we zien, op dit moment het Materialisme. Het Systeem waaruit dit voortvloeit is het Kapitalisme. En de Story, zeg maar ons wereldbeeld, is het Individualisme. Als we de symptomen willen veranderen, moeten we dus beginnen bij ons wereldbeeld.

Kees beschrijft een nieuw wereldbeeld, onder de naam Intervidualisme. Het Systeem wat eruit voortvloeit is het Commonisme (niet te verwarren met communisme), en het Symptoom is het Immaterialisme. Story kun je zien als de economische grondhouding. Daarboven, op weg naar Systeem, zit een Politieke filosofie. Het huidige liberalisme moet veranderen in Ecoliberalisme. Het Systeem is de Politieke economie, en via de Economische leer ontstaan de symptomen. Die politieke leer is nu de Neoklassieke economie, en dat moet veranderen in de Betekeniseconomie. Dit klinkt als gegoochel met termen, en dat vond ik ook toen ik het model onder ogen kreeg. Maar Kees’ inhoudelijke uitleg van de oude en nieuwe situatie is een stuk duidelijker.

Economische groei

De verwachting is dat klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en milieuvervuiling tot steeds grotere schade zal leiden, die de economische groei sterk zal raken. Of erger: het GDP drastisch zal verminderen. Tijdelijke schokken, zoals een recessie, zijn vervelend, maar hier herstelt het financieel systeem zich weer van. Maar een structureel krimpende economie, daar kunnen onze banken niet tegen. Maar er gebeurt te weinig om al deze toekomstige schades, namelijk materiele schades door klimaatverandering, productiviteitsverlies door verlies van biodiversiteit  en oplopende zorgkosten door milieuvervuiling, te verminderen. Tijd dus voor wat actieve hoop!

Liberalisme

Het is allemaal de schuld van het liberalisme! Nou, nee. Kees komt met een interessant stuk over het ontstaan van het liberalisme: in 1215 maakte de Engelse koning Jan zonder Land met zijn leenheren afspraken over vrijheden, rechten én plichten van de steden, de kerk en het volk. De macht van de koning werd gereguleerd in de Magna Carta. In de 17de eeuw kreeg het uitbreiding met zelfbeschikking en zelfbepaling: alle mensen hebben dezelfde rechten om hun leven in vrijheid te leven. In de 18de en 19de  eeuw werden de vrijheid van meningsuiting, van godsdienst en van vereniging in wetten vastgelegd: de democratische rechtsstaat.

Economisch gezien veranderde er ook wat: in 1776 legde Adam Smith de basis voor de vrijemarkteconomie: individueel belang in dienst van het algemeen belang. Maar dit liberalisme splitste zich. Conservatief-liberalisme: individuele vrijheid zonder inperking door de overheid. Progressief-liberalisme: de overheid elimineert alles wat een individu belemmert in zelfontplooiing, zoals armoede, ziekte, ongelijkheid. En dan is er nog het Neo-liberalisme: de overheid jaagt marktwerking aan, publieke taken worden geprivatiseerd. Het belang van de burger kan alleen nog maar via bedrijfsbelangen worden behartigd. Volgens Kees leidde dit juist tot onvrijheid door de grote afhankelijkheid van geld. Zijn opvolger, Ecoliberalisme, gaat uit van een overheid die de meent aanjaagt.

De tussentijd

Het lijkt erop dat de tijd van individualisme, kapitalisme, materiële vooruitgang, ongebreidelde economische groei, tot een eind komt. Maar er is nog niets voor in de plaats gekomen: we zitten in de ‘tussentijd’.  Dat houdt in dat we ‘stervensbegeleiding’ doen voor het oude, en ‘vroedvrouw’ zijn voor het nieuwe. Beide processen verdienen aandacht, en vinden tegelijkertijd plaats. Maarrrrrr, dat laatste doen we onvoldoende. We proberen de oude systemen te veranderen, en bestrijden ze, zonder aandacht voor het nieuwe. Zelfs XR bezondigt zich hieraan, dom, want zo houd je dat systeem in stand. Als er eenmaal draagvlak is voor een nieuw systeem, sterft het oude vanzelf af. Dus moet er een nieuwe Story komen. Daarover gaat de tweede 100 bladzijden van het boek.

Interdividualisme

Het begint bij Interdividualisme, en daar horen óók niet-menselijke levensvormen bij. De mens is niet waardevoller of intelligenter dan een boom of een kip, alleen anders. De vrijheden van de boom en de kip mogen niet geschaad worden door de vrijheden van de mens. Al het leven op aarde is met elkaar verweven, het gaat dus meer om samenwerking dan om zelfbeschikking. Het moet niet meer gaan over verbetering van de menselijke levensomstandigheden, maar om afstemming tussen menselijke en niet-menselijke levensvormen, symbiose.  Hierbij een prachtig voorbeeld uit het boeddhisme: waaruit bestaat een bloem? Blaadjes, stengel, stuifmeelstengels, ja. Maar ook het oorspronkelijke zaadje, want zonder dat zaadje geen bloem. Regen, aarde en zon, want zonder die zaken óók geen bloem. Dat is ‘de wet van het afhankelijke ontstaan’. Het draait allemaal om onderlinge afhankelijkheid, om relaties.

Commonisme

Daarna gaat Kees dieper in op het Commonisme, het economische systeem wat hoort bij het eco-liberalisme. Samenwerking, het relationele van het interdividualisme staat hierin centraal. De meent, het gemeenschappelijke gebruik van natuurbronnen, is het alternatief voor de vrije markt. Elinor Ostrom kreeg in 2009 de Nobelprijs voor de Economie voor haar 8 ontwerpregels van een meent:

  1. Duidelijk gedefinieerde grenzen van wat de gemeenschappelijke middelen zijn en wie de gebruikers zijn.
  2. Aanpassing aan lokale omstandigheden.
  3. Gemeenschappelijke besluitvorming door de bezitters.
  4. Toezicht door of in opdracht van de bezitters.
  5. Graduele strafmaatregelen bij overtreding.
  6. Goedkope en laagdrempelige arbitrage bij geschillen.
  7. Zelfbeheer van de gemeenschap en erkenning door hogere autoriteiten.
  8. Voor grootschalige commonsbronnen een gelaagd, fractaal systeem.

Kapitaalgoederen zijn gedemocratiseerd in plaats van geprivatiseerd: grond, arbeid, geld zijn geen persoonlijk bezit, maar worden gemeenschappelijk beheerd. De resultaten, bijvoorbeeld voedsel, worden niet verkocht, maar gedeeld. De afhankelijkheid van een producent, qua prijs en vorm, verdwijnt. Je hebt meer regie over je leven, en daarom ben je gemotiveerd om in het produceren te participeren.

Betekeniseconomie

In beginsel is de mens een ‘zin-zoekend’ wezen, en zin kan alleen gevonden worden door het eigenbelang te overstijgen, door van betekenis te zijn voor anderen. Dus is de betekeniseconomie: een existentiële economische benadering gebaseerd op onze drijfveer om van betekenis te zijn voor anderen. Economie gaat over behoeftebevrediging: de verdeling van schaarse middelen om een zo goed mogelijk leven te leiden. Maar er zijn ook begeerten, die bij vervulling ons genot geven. En dat is een bodemloze put, er is geen sprake van bevrediging. Het leeuwendeel van onze huidige economie staat in het teken van het najagen van genot. We willen een goed leven én een leuk leven.  In de betekeniseconomie is de economie gezond als ze louter draait om behoeftebevrediging.

Geluk

Beter dan genot, is geluk. In het boeddhisme is geluk een geestelijke vaardigheid, het heeft niets met gunstige omstandigheden van doen. Kees noemt het ‘welbevinden’, je wel bevinden in het leven, hoe het zich ook manifesteert. Dat is ons ultieme doel. Het tussenliggende doel is welzijn, wat draait om onze leefomstandigheden en de gezondheid van onze leefomgeving, kwalitatief. Dit wordt bereikt door het tussenliggende middel welvaart. Dat is een kwantitatieve indicator van onze levensstandaard. Alles start met het ultieme economische middel: welleven, de natuurlijke meent, de vitaliteit en veerkracht van de natuur. De betekeniseconomie beoogt het in balans krijgen van deze 4 ‘waarden’.

Degrowth, Postgrowth, Ungrowth.

Economische groei is ecologisch gezien problematisch, want de oorzaak van klimaatverandering, biodiversiteitsverlies en milieuvervuiling. Dus is er discussie over groei. Er zijn economen die ‘groene groei’ propageren, dat is economische groei zonder ecologische schade. Daar tegenover staan de Degrowth en Postgrowth bewegingen. Degrowth gaat over krimp onder strenge leiding van de staat middels wet- en regelgeving. Denk aan een plan-economie, om productie en consumptie te beperken. Postgrowth gaat ook over krimp, maar via de vrije markt, middels belastingen en een verschuiving in ons denken. In beide gevallen is er interventie van buitenaf nodig. Kees gelooft in Ungrowth, door slechts intrinsieke motivatie, het vrijwillig uit de tredmolen van begeren en consumeren stappen. We produceren alleen voor functionele gebruikswaarde en niet voor emotionele genotswaarde. (Hij voorspelt hiermee het einde van de fatbike, die geen enkele functionele gebruikswaarde heeft boven dat van een gewone elektrische fiets.)

Maar hoe?

Het einddoel van de Betekeniseconomie is welbevinden, gelukkig zijn, zonder allerlei genotsmiddelen. Immaterialisme is het resultaat. Allemaal goed en wel, maar hoe komen we daar? Maak dat systeem nou eens concreet! Kees denkt dat wij dit denken, en voor mij klopt dat. Dus komt hij met 10 concrete aanbevelingen.

  1. Rechten voor de natuur.
  2. Pas de grondwet aan, geef alle levensvormen vrijheid.
  3. Voer een ecodemocatie in, waarin ook andere levensvormen vertegenwoordigd worden. En niet als linkse hobby, maar als norm.
  4. Maak lokaal het nieuwe (inter)nationaal. Lokale politiek moet leidend worden.
  5. Democratiseer geprivatiseerde voorzieningen. Alles wat via de meent kan, gaat via de meent.
  6. Voer universele bestaansservices in. Denk aan voedsel, vervoer, zorg, onderwijs, via de meent.
  7. Maak investeren alleen mogelijk in democratische bedrijven, waarin de investeerders actief deelnemen.
  8. Begrens rijkdom. Ingrid Robeyns’ Limitarisme stelt voor om vermogen boven een bepaald bedrag geheel te belasten (tegen 100% dus). Hiervan worden de bestaansservices gefinancierd.
  9. Meet bruto binnenlandse waarde in plaats van bbp. Dus niet meer alleen in geld meten!  
  10. Kies voor maatschappelijke aansprakelijkheid. Dat is het omgekeerde van MVO, goeddoen is geen deugd, maar normaal. Naleving van regels verplichten en handhaving regelen.

En de uitsmijter: geef aandacht aan ecologie op de scholen, en aan filosofie over het bestaan.

Mijn evaluatie van Ecoliberalisme

Hoewel ik Kees volg op een aantal sociale media en zijn gedachtenspinsels consequent lees, heb ik toch weer veel geleerd van dit boek. Het geeft een overzicht van de verschillende onderwerpen waar hij regelmatig over schrijft en spreekt, maar belangrijker nog: het geeft de onderlinge verbanden weer. De nieuwe termen die hij ons voorschotelt, hetzij zelf verzonnen, hetzij door mede-auteurs en ecologische denkers gemunt, worden goed uitgelegd.  

Nu kenschetst hij zélf het ecoliberalisme als utopisch, en dat is inderdaad ook de smaak die bij mij blijft hangen. Het barst inderdaad van de goede initiatieven om deze utopie op weg te helpen, maar de veronderstelde intrinsieke motivatie en het veranderde denken, ‘genoeg is genoeg’, zie ik niet op grote schaal tot stand komen. Maar dat wil natuurlijk niet zeggen dat we niet moeten proberen in die richting te bewegen, als actieve hoop!

Het eerste deel, waarin de huidige situatie uiteengerafeld wordt, vond ik erg sterk. De verschillende interpretaties wat liberalisme nu eigenlijk is, waar het vandaan komt en welke stromingen er nu zijn, zijn uiterst nuttig. Daarbij is dit deel ook onderbouwd met een uitgebreide literatuurlijst. Ook in de volgende twee delen, die natuurlijk meer speculatief van aard zijn, wordt uitgebreid verwezen naar werk van economische, ecologische en filosofische experts, met korte, maar wel duidelijke samenvattingen van hun theorieën. Ik kon mijn leeslijst weer goed aanvullen. Ofschoon er van alles gebeurt in de wereld, is de richting van de ontwikkelingen nog onveranderd, sterker nog, het gaat alleen maar sneller. Relevant dus, en helaas ook redelijk tijdloos.

Ik was blij verrast dat de schrijfstijl niet zo negatief is als veel van zijn sociale media-stukken. Het boek biedt hoop en inspiratie en leest prettig. Ik noemde al de vele nieuwe termen, ik moest wel af en toe terugbladeren om de definities te herlezen. Ook de meer filosofische en boeddhistische stukken vereisten meer aandacht van mijn kant. De gegeven voorbeelden zijn prima, soms leuk, zoals de fatbike, soms herkenbaar, zoals de Herenboeren. Dat geeft ook hoop: er gebeurt al veel en die initiatieven groeien en groeien. Opvallend vond ik wel het aantal foutjes in de tekst. Jessica Outer is Jessica den Outer, het World Wood Web is het Wood Wide Web, en dan zal ik nog wel wat gemist hebben. De redactie had wat beter gekund. Daarentegen is het betoog duidelijk opgebouwd en goed te volgen.  

Het boek is mooi uitgevoerd, met veel illustraties die de diverse modellen grafisch weergeven. Interessant vond ik de quotes bij elk hoofdstuk, de meeste van E. L. Schumacher, die Kees’ held is en aan wie het boek ook is opgedragen.  

Heeft het mij meer hoop gegeven, ga ik stappen nemen in een andere richting? Nee, daarvoor is de oplossing toch te politiek, te abstract, te filosofisch. Wel zitten er punten in die ik wil gaan volgen voor de lokale politiek. Wat is mijn Gemeente precies van plan?

FOMO? Nee.  Het lijkt me wel een aardig boek voor op scholen, voor het economievak.   

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd 0, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 ½  *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Ecoliberalisme duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus;
  • of uit een minibieb!

Koop Ecoliberalisme duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in Economie | Tags: , , , | Plaats een reactie

Familie: ‘neef’ Frans de Waal

Geplaatst op 28 mei 2026 door estroocloeck

Ken je dat? Dat je filmacteurs zó vaak een goede rol ziet spelen dat je naar ál hun films wilt? Dat je álle wedstrijden van je favoriete sporter wilt zien? En dat je ze volgt op sociale media? Dat ze voelen als familie? Dat heb ik nu met mijn favoriete auteurs. Ik lees al hun boeken, zonder op de recensies te wachten.  Ik volg ze op social media en lees hun nieuwsbrieven. Ze zijn familie, mijn bureau staat vol met hun foto’s! Ik stel elke maand een familielid aan je voor. Deze maand: mijn ‘neef’ Frans de Waal.

Waar schreef ‘neef’ Frans de Waal over? 

‘Neef’ Frans schreef over primaten, hun gedrag, en de mate waarin dat vergelijkbaar is met ons menselijk gedrag. Hij schreef over leiderschap, conflictbeheersing, verzoening, empathie en moraliteit. Wat zit in onze genen? Wat kunnen we van onze ‘familie’ leren?

‘Neef’ Frans schreef zijn boeken aanvankelijk in het Nederlands, maar ontwikkelde zich tot een tweetalige auteur. Enkele latere publicaties verschenen in het Engels, daarvan verschenen Nederlandse vertalingen. Omgekeerd werden later van oorsprong Nederlandstalige boeken in het Engels vertaald.

Had ‘neef’ Frans andere zakelijke activiteiten?

‘Neef’ Frans overleed op 14 maart 2024 aan maagkanker. Zijn laatste twee functies, na een lange carrière in de VS, waren bij Nederlandse universiteiten: per september 2013 werd hij benoemd tot universiteitshoogleraar aan de Universiteit Utrecht bij de faculteit Bètawetenschappen, Departement Biologie. Ook in 2013 aanvaardde hij de Eugène Duboisleerstoel aan de Universiteit van Maastricht. Voor het eerst in dertig jaar werkte hij toen weer in Nederland! De terugkeer viel hem mee: hij vond dat de Nederlanders een stuk aardiger waren geworden.

Voor zijn dood leverde hij nog een bijdrage aan het boek ‘Het gender-experiment’ uit 2024.

Wat valt er nog meer over ‘neef’ Frans de Waal te vertellen?

‘Neef’ Frans werd in 1948 geboren in Den Bosch. Zijn vader was er bankdirecteur, zijn opa baatte een dierenwinkel uit. Frans tekende allerlei dieren maar hield vooral van muizen, kauwen, kikkers en vissen. Al jong had hij allerlei huisdieren, waaronder muizen en kraaien. Sommigen van die kraaien vlogen met hem mee als hij ’s ochtends op weg ging naar school en ’s middags weer terugkwam. Hij ging regelmatig op pad met een schepnetje, om het leven in de sloten te bekijken.

Op de middelbare school knapte hij af op biologie, en wilde wiskunde of natuurkunde studeren. Maar zijn moeder herinnerde hem aan zijn liefde voor dieren, en in 1966 startte hij met zijn studie biologie in Nijmegen, ging daarna naar Groningen en promoveerde in 1977 in Utrecht.

Hoe kwam hij bij de primaten terecht? Nou, hij vond biologie eigenlijk wat droog, het ging voornamelijk over anatomie. Om wat bij te verdienen werkte hij op de afdeling psychologie, waar ze twee chimpansees hadden. Hij kwam later in zijn studie terecht bij professor Jan van Hooff, een expert in de gezichtsuitdrukking van primaten. Zijn thesis ging over agressie en allianties bij makaken. En de rest is geschiedenis …

Van 1975 tot 1981 deed hij met Jan van Hooff onderzoek naar de chimpanseekolonie van Burgers’ Zoo in Arnhem, en daarover schreef hij zijn eerste boek: Chimpanseepolitiek. Toen ‘neef’ Frans begon met zijn onderzoek naar het gedrag van die chimpansees, realiseerde hij zich dat hij eigenlijk niets had aan zijn biologie-opleiding, zo zei hij in Collegetour. “Wat ik zag bij de chimpansees, stond niet in de biologieboeken. Ik kwam uit bij de politieke wetenschappen en de sociale wetenschappen. Dat zou je normaal gesproken nooit doen als bioloog, maar het was de enige manier om te begrijpen wat er gaande was. Zo ben ik die verbanden gaan leggen tussen de filosofie, psychologie en biologie.” Weetje: dit boek stond in 1995 op het lijstje met aanbevolen literatuur dat de Amerikaanse Republikeinse politicus Newt Gingrich aan nieuwe politici gaf.

Maar ‘neef’ Frans vond de bonobo’s nóg interessanter dan de chimpansees, en zocht een plek om research naar bonobo’s te doen. Die vond hij in 1981 in de VS, bij het Wisconsin National Primate Research Center. Vanaf 1983 werkte hij gelijktijdig in de San Diego Zoo. Die bonobo’s zijn minder agressief, en onderhouden hun relaties met seks, veel seks. Dat zagen de Amerikaanse onderzoekers natuurlijk ook, maar ze spraken er nauwelijks zo over, ze waren wat preuts. ‘Nogal aanhankelijk’, noemden ze het, en ‘neef’ Frans zei: ‘als ik zo aanhankelijk was in de straten van New York, zou ik gearresteerd worden!

Hij ging in 1991 naar de Emory-universiteit in Atlanta, en werd daar in 1996 hoogleraar in de afdeling psychologie en in 1997 ook directeur van het Living Links Center van het Yerkes National Primate Research Center, waar hij tot 2018 een troep kapucijnaapjes bestudeerde. Maar hij bleef ook betrokken bij Nederland, hoewel hij in 2008 zijn Nederlandse staatsburgerschap omruilde voor de Amerikaanse. Zijn Amerikaanse collega’s vonden hem niet alleen zeer kundig, maar ook grappig: “Als discussies oververhit raakten, kon hij met precies de goede ongepaste opmerking iedereen aan het lachen krijgen en de spanning doorbreken.” Hij ging er in 2019 met pensioen.

‘Neef’ Frans’ betekenis voor de wetenschap was groot en werd op waarde geschat. Hij werd in 1993 benoemd tot corresponderend lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. Hij was ook lid van de National Academy of Sciences en de American Academy of Arts and Sciences.

‘Neef’ Frans beperkte zich niet tot primaten: in 2006 publiceerde hij samen met twee andere wetenschappers een artikel in het Amerikaanse tijdschrift PNAS, waarin zij aantoonden dat olifanten over zelfbewustzijn beschikken. Na het slagen voor de spiegeltest konden de olifanten onder het rijtje mens, mensaap en dolfijn worden geschaard.

In 2007 werd De Waal door het Amerikaanse tijdschrift Time geschaard onder de ‘TIME 100: The People Who Shape Our World’, een lijst van de honderd invloedrijkste kunstenaars, wetenschappers, politici, ondernemers en dergelijke van dat moment. Ter gelegenheid van Koninginnedag 2010 werd hij onderscheiden met de versierselen van de Orde van de Nederlandse Leeuw.

Op 29 januari 2009 ontving hij een eredoctoraat van de Universiteit voor Humanistiek. In 2017 kreeg hij een eredoctoraat van de Radboud Universiteit Nijmegen. In november 2024 besloten de KU Leuven en de UCLouvain aan ‘neef’ Frans postuum een eredoctoraat toe te kennen.

Welke boeken schreef ‘neef’ Frans de Waal?

‘Neef’ Frans schreef tussen 1981 en 2022 15 boeken. Ik las er twee van, de rest staat natuurlijk op mijn leeslijst!

Anders – Gender door de ogen van een primatoloog (2022) – Different: Gender Through the Eyes of a Primatologist (2022)

Ik las dit boek nog niet, dus hierbij de flaptekst: In Anders buigt Frans zich over verschillen in sekse en gender bij de mens en andere dieren. Wat is het geheim van de door vrouwen geleide vreedzame samenleving van bonobo’s? En wat kunnen wij mensen leren van mannelijke dominantie en territorialiteit bij chimpansees? Tegenwoordig wordt vaak beweerd dat genderverschillen het resultaat zijn van sociale vorming, maar Frans toont aan dat het een biologische basis heeft. Hij behandelt onderwerpen als genderidentiteit, seksualiteit, gender-gerelateerd geweld, vriendschap en zorgzaamheid, en laat overtuigend zien dat de evolutionaire biologie bijdraagt aan een genuanceerder cultureel begrip van gender. Koop bij Libris

Mama’s laatste omhelzing: over emoties bij dieren en wat ze ons zeggen over onszelf (2019) – Mama’s Last Hug: Animal Emotions and What They Tell Us about Ourselves.

Flaptekst: Mama’s laatste omhelzing opent met het dramatische afscheid tussen Mama, een stervende 59-jarige chimpansee, en Jan van Hooff, bioloog en oud-directeur van Burgers’ Zoo. Hun laatste omhelzing werd gefilmd en vervolgens breed verspreid op internet. In Mama’s laatste omhelzing laat Frans overtuigend zien dat er zoiets is als (zelf)bewustzijn bij dieren; hij interpreteert gezichtsuitdrukkingen en vertelt over de emotionele kanten van dierlijke én menselijke omgangsvormen. Mensen hebben niet één orgaan dat dieren niet ook hebben, dus waarom zouden we aannemen dat wij als enige emoties kennen? Koop bij Libris

Zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn? (2016) – Are we smart enough to know how smart animals are? (2016)

Flaptekst: Kan een octopus gereedschap gebruiken? Weten chimpansees wat eerlijk is? Kan een vogel raden wat een andere vogel weet? Voelen ratten empathie met hun vrienden? Niet zo lang geleden zou het antwoord op al deze vragen ‘Nee’ geweest zijn, maar nu zijn we er niet meer zo zeker van. Als je goed kijkt, blijken dieren een stuk slimmer te zijn dan we dachten. Wat is het verschil tussen menselijke en dierlijke intelligentie, en vooral: hoe komen we daarachter? Het zijn vragen die Frans al zijn hele carrière bezighouden. De laatste jaren heeft het onderzoek naar dierlijke intelligentie een grote vlucht genomen. Onderzoekers proberen zich steeds meer te verplaatsen in het standpunt van de dieren. Koop bij Libris

De Bonobo en de tien geboden (2013) – The Bonobo and the Atheist (2013)

Flaptekst: Hebben we religie nodig om goed te zijn? Frans beantwoordt deze vraag door te kijken naar apen en andere dieren. Hoe dicht ze ook bij ons staan, in een bonobogemeenschap is nog nooit een kerk opgericht. Maar dat is ook helemaal niet nodig: in het goddeloze universum van de bonobo of de chimpansee bestaan medelijden, zorgzaamheid en rechtvaardigheid wel degelijk. Dat deze eigenschappen ouder zijn dan de mensheid, laat Frans zien in zijn verhalend geschreven boek over de evolutionaire basis van ons betere zelf. Koop bij Bol

De aap uit de mouw (2010)

Een bundeling van columns van Frans uit Psychologie Magazine, Elsevier, e.a. Flaptekst: Hoe zou een aap in gevangenschap zich voelen? Volgens Frans waarschijnlijk net zo als een mens, want wees eens eerlijk: hoe vrij zijn wij? ’s Ochtends in de file naar het werk, daar acht uur lang in een kantoor zitten, dan weer terug in de file, ’s avonds na alle huishoudelijke taken uitgeblust in bed belanden om ’s ochtends weer etc. Dank zij zijn jarenlange onderzoek naar gedrag van primaten, is Frans ook een expert op het gebied van het menselijk gedrag geworden. Keken we allemaal maar eens door een biologenbril naar elkaar. Hoe werken egoïsme en compassie aan de onderhandelingstafel? Is overwicht genoeg om je zin door te drijven, of werkt charmeren beter dan compenseren? Een boek vol nuttige en als altijd zeer leesbare eyeopeners: over volggedrag en inlevingsvermogen, killer apes en intelligent design. Koop bij Bol

Een tijd voor empathie (2009) –  The Age of Empathy (2009)

Uit mijn recensie: Empathie is het vermogen om de emoties van anderen te kunnen meevoelen en de situatie van anderen te begrijpen. Lang werd gedacht dat dit typisch voor onze soort, Sapiens, was. Maar nee, uit dit boek blijkt uit ontelbare onderzoeken bij muizen, verschillende soorten apen en andere dieren, dat deze het óók hebben. Het is dus een vermogen dat al vroeg in de evolutie is ontstaan, en belangrijk is voor het voortbestaan van de soort. Ook onze soort … In het boek komen verschillende aspecten van empathie aan de orde, en er is ook veel ruimte gemaakt voor zaken als wederkerigheid, vertrouwen, ontogenie en fylogenie. Die laatste twee kende ik niet, weer wat geleerd! Lees mijn recensie | Koop bij Bol

De aap en de filosoof (2009) – Primates and philosphers (2006)

Flaptekst: ‘Het is het beest in ons,’ horen we vaak als we iets slechts hebben gedaan. Maar waarom zeggen we dat niet als we iets goeds hebben gedaan? In dit boek gaat Frans in op deze vraag door de biologische grondslagen van een gewaardeerde eigenschap van de mens te onderzoeken: de moraal.
Op basis van frappant bewijs dat afkomstig is van zijn uitgebreide onderzoek naar gedrag van primaten, valt Frans de ‘vernistheorie’ aan, die stelt dat moraal een dun laagje is over een verder kwaadaardige natuur. Hij laat zien dat er grote samenhang bestaat tussen het gedrag van mens en dier en put daartoe zowel uit darwinistische als recente wetenschappelijke inzichten. Koop bij Bol

De aap in ons (2005) – Our Inner Ape: The best and worst of human nature (2005)

Flaptekst: Als mensen lachen om primaten, dan doen ze dat volgens Frans omdat ze de spiegel die hun wordt voorgehouden eigenlijk verontrustend vinden. Andere vreemd uitziende dieren zoals giraffen en kangoeroes leiden immers niet tot dezelfde hilariteit. Primaten maken ons een beetje zenuwachtig doordat ze ons onszelf in een onbarmhartig eerlijk licht laten zien en ons eraan herinneren dat wij, in de welgekozen woorden van Desmond Morris, niet meer dan ‘naakte apen’ zijn. Frans toont ons nieuwe voorbeelden en anekdoten uit de wereld van de chimpansees en de bonobo’s, waardoor duidelijk wordt dat niet alleen macht en seks, maar ook empathie en kameraadschap tot ons biologisch erfgoed behoren. Koop bij Bol

Mijn familiealbum (2003) – My Family Album (2003)

Flaptekst: Frans fotografeerde zijn onderzoeksobjecten jarenlang, en heeft nu een uniek familiealbum van onze primatenfamilie. Ze gaan over sociale interactie tussen bonobo’s, chimpansees, capucijneraapjes, bavianen, en makaken, met subtiele gebaren, uitdrukkingen, en bewegingen die de meeste fotografen niet opvallen. Frans vult dit aan met uitgebreide beschrijvingen, van persoonlijke observaties tot wetenschappelijke interpretaties. Het resultaat is een blik op onze primaten-familie die niet alleen ontroerend en persoonlijk is, maar ook verrassend inzicht geeft in alles dat de wetenschap ons kan leren. Koop bij Bol

De aap en de sushimeester (2001) – The Ape and the Sushi Master (2001)

Flaptekst: Cultuur is per definitie iets van mensen. Zodra dieren gedrag vertonen dat op cultuur lijkt wordt dat direct verklaard met ‘instinct’ of ‘imitatie’, andere opvattingen worden weggewuifd als antropocentrisch. Frans verzet zich tegen deze benauwde visie en laat in dit boek zien dat cultuur bij dieren wel degelijk aangetoond kan worden. Het beroemdste voorbeeld daarvan, het Japanse makaken-vrouwtje dat zichzelf, haar groepsgenoten en nakomelingen leerde om voedsel in zeewater af te spoelen, is het uitgangspunt van Frans’ reis door het dierenrijk. De vragen die hij daarbij stelt zijn diepgaand. Wat bedoelen wij met ‘cultuur’? Is het mogelijk om cultuur waar te nemen bij dieren? En wat betekent die waarneming voor ons eigen zelfbeeld? Koop bij Bol

Bonobo. De vergeten mensaap (1997) – Bonobo. The Forgotten Ape (1997)

Flaptekst: Veel mensen hebben nog nooit van de bonobo gehoord. En toch staan de bonobo’s even dicht bij ons als de chimpansees. In dit boek geeft Frans voor een breed publiek een intrigerende beschrijving van het unieke sociale gedrag en andere kenmerken van deze soort, in het wild en in gevangenschap. Seks – in vrijwel elke mogelijke combinatie van partners – neemt bij bonobo’s vaak de plaats in van agressie en vervult allerlei sociale functies. Als we de bonobo eerder hadden leren kennen, zou bij de reconstructie van de menselijke-evolutie misschien de nadruk zijn gelegd op seksuele relaties, de centrale rol van vrouwen in de gemeenschap, gevoel voor de ander en de oorsprong van het gezin, in plaats van op oorlogvoering, jacht, het vervaardigen van werktuigen, etc. Foto’s van Frans Lanting! Koop bij Bol

Van nature goed. Over de oorsprong van goed en kwaad in mensen en andere dieren (1998) – Good natured – The Origins of Right and Wrong in Humans and Other Animals (1996)

Flaptekst: Moraal heeft een biologische oorsprong en is niet uniek voor de mens. Frans laat in dit boek zien hoe dieren samenwerken en elkaar helpen, en dat zij een besef schijnen te hebben van een gemeenschappelijk doel en daaraan hun directe eigenbelang ondergeschikt maken. Naast observaties van onzelfzuchtig gedrag bij allerlei diersoorten, spelen vooral Frans’ eigen waarnemingen bij jarenlang onderzoek naar apen en mensapen een rol. Koop bij Bol

Verzoening. Vrede stichten onder apen en mensen (1988) – Peacemaking Among Primates (1989)

Flaptekst: Vredestichten is net zo natuurlijk als oorlog voeren. Dit boek beschrijft hoe verschillende soorten primaten omgaan met agressie en hoe ze zich na een gevecht verzoenen. Chimpansees doen het met een omhelzing en een kus, resusaapjes vlooien elkaar. Confrontaties zijn onvermijdelijk, en de verzoening die erop volgt versterkt de sociale relaties. De bonobo’s houden de vrede in stand door seks, in alle mogelijke combinaties en standjes. De voorbeelden van verzoening ondersteunen Frans’ theorie dat vergeving en vredestichten algemeen toegepast worden bij primaten, en dat het een bijdrage kan leveren aan onderzoek naar menselijke conflicthantering. Koop bij Bol

Chimpansee-politiek. Macht en seks bij mensapen (1982, 1999)

Uit mijn recensie: Chimpanseepolitiek van Frans stamt oorspronkelijk uit 1982 en is door hem in 1999 herschreven met toevoeging van meer recente wetenschappelijke inzichten. Het geeft een bijzonder inkijkje in machtsuitoefening bij chimpansees, én in wat ook bij ons in de genen zit. Het boek is een fascinerend verslag van een strijd om de macht binnen een groep chimps in Burger’s Zoo, waarbij de drie alfa-mannen ieder een eigen persoonlijkheid hebben en daarmee ook een andere manier om aan de macht te komen, en te blijven. Coalitievorming speelt een belangrijke rol. Maar ook de invloed van de vrouwen en kinderen is van belang, de dominantste man krijgt niet altijd het meeste respect (maar wel de meeste seks). Lees mijn recensie | Koop bij Libris

Sociobiologie ter discussie. Evolutionaire wortels van menselijk gedrag? (1981)

Dit boek is niet meer te vinden.

Bijdragen

Het gender-experiment (2024)

Flaptekst: De westerse wereld lijkt in de greep te zijn van een grootschalig gender-experiment. Er wordt steeds vaker verkondigd dat biologisch geslacht er niet echt toe doet en dat vooral iemands subjectief ervaren genderidentiteit telt. Dit blijkt in de praktijk voor het leven van mensen verstrekkende gevolgen te kunnen hebben. In dit boek worden diverse aspecten van het gender-experiment belicht door (ervarings)deskundigen uit de Verenigde Staten, Ierland, Duitsland, België en Nederland. Het boek bevat bijdragen van Colette Colfert, Griet De Cuypere, Sophie Dechêne, Marleen Finoulst & Patrik Vankrunkelsven, Martin Harlaar, Heather Heying, Zander Keig, Charlotte Kersten, Jonathan Rauch, Cinzia Sciuto en Frans de Waal. Twee personen zagen zich genoodzaakt onder pseudoniem te publiceren. Griet Vandermassen interviewde Buck Angel en Elie Vandenbussche. Koop bij Libris

Overig

‘Neef” Frans heeft ook als editor diverse boeken helpen samenstellen. Bovendien heeft hij voor ontelbare boeken het voorwoord geschreven.

Verantwoording

Deze informatie komt uit  Wikipedia, Goodreads, Emory universiteit.

Meer weten over mijn familie?

  1. In januari 2023 (update november 2025) stelde ik neef Menno Lanting voor.
  2. En in februari (update maart 2026) nicht Jitske Kramer.
  3. In maart was de beurt aan neef David Graeber.
  4. April was voor nicht Naomi Klein.
  5. In mei stelde ik neef Joris Luyendijk voor.
  6. En in juni nicht Margriet Sitskoorn.
  7. In juli was de beurt aan neef Daniel Pink.
  8. Augustus was voor nicht Mariana Mazzucato.
  9. In september stelde ik oom Jos Burgers voor.
  10. En in oktober (update maart 2026) nicht Danielle Braun.
  11. In november was de beurt aan oom Stephen R. Covey en zijn kinderen.
  12. December was voor nicht Brené Brown.
  13. In januari 2024 stelde ik neef Martin van Staveren voor.
  14. En in februari (update maart 2026) nicht Japke-d. Bouma.
  15. In maart was de beurt aan neef Walter Isaacson
  16. April was voor nicht Kate Raworth.
  17. In mei stelde ik neef Raymond de Looze voor.
  18. En in juni (update maart 2026) nicht Roos Vonk.
  19. In juli was de beurt aan oom Daniel Kahneman.
  20. Augustus was voor nicht Rita McGrath.
  21. In september stelde ik neef Berthold Gunster voor.
  22. En in oktober nicht Barbara Baarsma.
  23. In november was de beurt aan neef Adam Grant
  24. December was voor nicht Susan Cain
  25. In januari 2025 stelde ik neef Kees Klomp aan je voor.
  26. En in februari nicht Nadine Maarhuis.
  27. In maart (update mei 2026) was de beurt aan oom Robert Cialdini
  28. April (update november 2025) was voor tante Jane Goodall
  29. In mei stelde ik neef Jaap Bressers aan je voor
  30. En in juni nicht Babette Porcelijn.
  31. In juli was de beurt aan mijn neef Yuval Noah Harari
  32. Augustus was voor nicht Robin Wall Kimmerer
  33. In september (update februari 2026) stelde ik neef Rutger Bregman aan je voor
  34. En in oktober nicht Roxane van Iperen
  35. In november was de beurt aan neef Roman Krznaric.
  36. December was voor tante Carol Dweck.
  37. In januari 2026 stelde ik neef Hans van der Loo aan je voor.
  38. En in februari nicht Katja Staartjes
  39. In maart was de beurt aan neef Malcolm Gladwell.
  40. April was voor ‘nicht’ Lois P. Frankel.
  41. In mei stelde ik ‘neef’ Frans de Waal aan je voor.

Geplaatst in psychologie, Reizen en natuur | Tags: , , , , , , | Plaats een reactie

Recensie: The World According To Star Wars – over keuzes

Geplaatst op 26 mei 2026 door estroocloeck

Ik ben een Star Wars fan. Zag alle films, de meeste meerdere keren. Heb een aantal Star Wars-boeken in mijn boekenkast staan. Dus toen mijn oog viel op The World According To Star Wars van Cass R. Sunstein uit 2016 kon ik niet anders dan het direct lezen. Het bleek een superleuk boek te zijn met analyses van de verhalen van de films én van onze eigen wereld. Het gaat over cultuur, psychologie, vrijheid, geschiedenis, economie, rebellie, de wet en vooral: keuzevrijheid.

Cass is hoogleraar en heeft een flink aantal boeken over gedragseconomie op zijn naam staan, dus weet waarover hij het heeft. En blijkbaar heeft hij ook alle films uit en treure bekeken, hij weet de diverse scenes leuk te beschrijven en analyseren. Daarbij heeft hij zich grondig ingelezen in alles wat George Lucas, de acteurs en andere betrokkenen er ooit over gezegd en geschreven hebben. Ik vond het resultaat bepaald verassend!

Het kunstboek The World According To Star Wars …

…. is ook qua uitvoering geheel in Star Wars (SW)-stijl. Op de cover een stormtrooper, die zich bukt naar zijn kleine zoontje, een mini-stormtrooper. Een groot deel van het boek gaat over de relatie vader-zoon, dus mooi gevonden. En de hoofdstukken heten ‘Episodes’. Ik las de 2016 versie, die loopt tot en met de film-episode VII: The Force Awakens. In een latere, herziene uitgave van dit boek uit 2019 zijn ook latere films opgenomen.

Cass geeft aan dat er bijna geen film is die door zóveel mensen is gezien als A New Hope. Drie generaties, want de eerste, Episode IV kwam uit in 1977 en de laatste, Episode IX eind 2019. En ook de hele wereld keek ernaar, tot Rusland aan toe.

De films volgen het standaard verhaal van ‘De reis van de held’ van Joseph Campbell; George Lucas noemde Campbell ook wel ‘mijn Yoda’. Bijna al onze mythen en verhalen, van Jezus tot Spiderman, volgen dit template. Het boek heeft als doel het verhaal van de Skywalkers hiermee te analyseren, maar tegelijkertijd proberen te verklaren waarom het eerste deel, Episode IV, zo’n enorm, en onverwacht, succes was.

Ik ben je vader

Episode I: I Am Your Father, gaat over creativiteit en hoe George Lucas (GL) te werk ging. Creatievelingen hebben geen uitgewerkt plan, ze verzinnen het terwijl ze aan het werk zijn. Dat houdt dus in steeds opnieuw keuzes maken, en soms maakt je product, of de personages daarin, die keuzes voor je. GL’s eerste script komt niet voorbij zijn agent, dus hij begint overnieuw. En dan ‘nemen de personages het over’. Dat boerenzoon Luke een Jedi zou worden had GL niet tevoren bedacht. Luke ook niet. De eerste trilogie (IV-VI) ontwikkelde zich dan ook tijdens het schrijven van het script.

A New Hope was bedoeld als stand alone film, en was oorspronkelijk ook gewoon Star Wars genoemd. Pas later kwam het idee van een vader-zoon-thema op, en de tragedie van Darth Vader: held-schurk en later, ‘verlost’ door zijn zoon, weer held. Dat Darth Vader Luke’s vader was, verzon GL pas bij Episode V, en “I Am Your Father” was dus een verrassing voor iedereen, daarvóór waren er geen hints gevallen, integendeel. Sommige scenes uit eerdere delen leken in tegenspraak ermee. Ook het gegeven dat Luke en Leia een tweeling waren werd pas later bedacht, en past niet helemaal bij de wat sensuele scenes van deel IV.

De film waar niemand wat aan vond

Episode II The Movie No One Liked gaat in op het onverwachte succes van A New Hope. Halverwege het filmen is het geld op en moet GL zélf bijspringen om het af te kunnen maken. De studio en investeerders hebben er weinig vertrouwen in. Ook de acteurs vinden het maar een gedrocht. Bij de eerste vertoning voor de board van Fox was de reactie …. depressie. Er werden erg weinig kopieën gemaakt, want celluloid was duur en ach zoveel bioscopen zouden het toch niet willen laten zien.

Geheimen van succes

Episode III Secrets of Succes probeert te verklaren waarom de film toch een succes was, en wát voor een succes. Was het de kwaliteit van de film? Werd het veroorzaakt door sociale invloed; mond op mond reclame, kuddegedrag? Lag het aan de timing, was er net op dat moment behoefte aan iets positiefs, een nieuwe hoop? Cass gaat uitgebreid in op het fenomeen sociale invloed, en hoe dat onze besluitvorming beïnvloedt. We zijn het het liefst eens met het oordeel van iemand die we bewonderen of van een vriend. Wat betreft de timing: de sfeer in de VS was in 1977 niet top. De DOW was naar beneden gekukeld, de 20-jarige Vietnam-oorlog was net geëindigd met een nederlaag voor de VS en Zuid-Vietnam, en het Watergateschandaal en Nixon’s aftreden was nog maar een paar jaar geleden. Sociale invloed, timing, dat kan invloed gehad hebben, of niet. Maar als de film niet goed was geweest, was hij toch wel geflopt.

13 thema’s

In Episode IV Thirteen ways of looking at Star Wars benoemt Cass 13 (duh) thema’s.

1. Het Christendom. Anakin (Darth Vader) vernietigt Satan (Emperor) om zijn zoon (Luke) te redden. Luke geeft zijn boerenleventje op om ‘de mensheid’ te redden.

2. Oedipus. Anakin heeft geen vader, en zoekt vervanging. Hij doodt er 2 (w.o. Emperor) en valt voor de veel oudere, moederlijke Padmé. Ook Luke is in het begin vaderloos en probeert zijn vader te doden. Kylo Ren doodt Han.

3. Feminisme. Leia is, zeker voor die tijd, een hele sterke vrouw. In deel IX zijn Rey en Generaal Leia de hoofdfiguren.

4. Politiek. Rebellie houdt de overheid scherp. SW is anti ‘empire’ en pro ‘republiek’. Je ziet een spanningsveld tussen vrije keuze en ‘law & order’.

5. Of net andersom? Want de oude Republiek was een zooitje, de Jedi konden geen orde houden. Er was behoefte aan een sterke leider. Dat zien we in het hier en nu ook. Men kiest zélf voor de Emperor.

6. Gedrag. De personages hebben allemaal last van vooroordelen (er wordt nooit naar de rationele adviezen van C-3PO geluisterd). Han met name heeft last van ‘optimist bias’. Luke juist van ‘status quo bias’, hij wil terug naar zijn boerderij. Gelukkig is er The Force.

7. Technologie. De relatie tussen robots en mensen komt nadrukkelijk aan de orde. Darth Vader is half machine, en de schurk.

8. Jihad, terrorisme door de Jedi? Is Luke aan het radicaliseren? Hij wordt overgehaald zijn familie te verlaten en tegen de overheid te strijden……

9. De Dark Side. Darth Vader krijgt buitengewoon veel aandacht. Maar ook Han Solo, die eigenlijk gewoon piraat is.

10. Heeft Han ook de Force? Hij ontsnapt iedere keer wel erg makkelijk aan allerlei aanslagen.

11. Is er nóg een broer? Deze vraag kun je stellen als je leest dat ‘Leia wanhopig probeert haar broer Luke te vinden …’ Niet: …. haar broer, Luke, te vinden. Wat betekenen die missende komma’s?

12. Boeddhisme: Yoda en zijn lessen, beetje mindfulness-achtig,  zijn wel typisch boeddhistisch.

13. Is Jar Jar een Sith Lord?  GL was van plan om Jar Jar een grotere, belangrijker rol te laten spelen, maar zoveel kijkers hadden een hekel aan Jar Jar dat hij dat idee snel liet varen. Uiteindelijk deed GL publiekelijk de uitspraak dat Jar Jar géén Sith Lord was. Maar ja, kon hij iets anders zeggen?

De conclusie na deze analyse tegen 13 thema’s: onze hersenen zien al snel patronen waar die er helemaal niet zijn. Veel is gewoon toeval. Word geen complotdenker!  

Vaders en zonen

Episode V Fathers and Sons. SW gaat over de relatie tussen vaders en zonen, over vaderliefde, en over hoever zonen gaan om dat te krijgen. Elke vader is in de ogen van zijn zoon Jedi én Sith. GL en zijn vader konden niet met elkaar overweg. GL wilde een goede verhouding met zijn eigen kinderen en nam een sabbatical van 20 jaar om zijn kinderen op te voeden.  Anakin wordt door liefde (voor Padmé) naar de Dark Side gedreven, maar komt daar door liefde voor zijn zoon Luke weer van terug. Hij wordt door het redden van Luke verlost van zijn zonden.

Episodes I-III gaan over de gevaren van je ergens aan hechten. Anakin is té gehecht aan zijn moeder én Padmé. Dat gehecht zijn maakt kwetsbaar, Anakin wordt daardoor Darth Vader. De lessen van Yoda zijn: loslaten, alles waar je bang voor bent om het te verliezen. Maar Anakin is aan het eind toch te gehecht aan Luke om die los te kunnen laten. En dat is dan weer goed nieuws, voor Luke.

Keuzevrijheid

Episode VI Freedom of choice. Vrijheid was in de 70-er jaren een belangrijk thema. Nixon probeerde de Democraten te muilkorven, en natuurlijk was daar Watergate. Men herinnerde zich Martin Luther King nog, en zijn oproep tot vrijheid, want burgerrechten waren er nog steeds niet voor iedereen. Het was de tijd van de koude oorlog, waarin de Oost-Europese landen als gevangenissen werden gezien. In die tijd is A New Hope geschreven.

Cass onderzoekt onze ‘vrije wil’, en de mate waarin de omgeving daarop invloed uitoefent. Denk aan de choice architecture, waarover hij in zijn boek Nudge schreef, bijvoorbeeld hoe de inrichting van een supermarkt of cafetaria je keuze van eten en drinken beïnvloedt. Er is willen (een sigaret) en willen dat je wat ánders wilt (stoppen met roken). Dat tweede is de echte vrije wil, handelen naar je waarden. De trilogie IV-VI straalt dat uit, de trilogie I-III doet net het tegenovergestelde.

Rebellen

Episode VII Rebels. Ook in dit hoofdstuk gaat het over Nixon, maar diens gedrag als president doet mij enorm aan Trump denken. De opkomst van tirannie en de ineenstorting van de democratie. Interessant: Cass stelt dat de derde trilogie, VII-IX, gaat over een fictieve situatie als de Nazis zich in Argentinië weer hadden georganiseerd. Ook analyseert Cass de overwegingen uit de trilogie I-III om senator Palpatine alle macht te geven, het is immers een noodsituatie. Het is vergelijkbaar met het regeren per decreet, in plaats van via het Parlement, wat Trump nu doet, maar wat Bush en Obama vóór hem ook deden.

Rebellie is altijd onvoorspelbaar, dat komt enerzijds door het cascade-effect (kudde-gedrag zeg maar) en anderzijds omdat mensen niet zeggen wat ze denken, en dus niet weten hoeveel mensen hetzelfde denken als zij. En als ze daar eenmaal achter komen, en ze hun mening bespreken in een echokamer, ligt polarisatie op de loer: hun gedachten worden steeds extremer. Een rebellie of beweging kan ontstaan, en succesvol worden of juist niet, door een kleine toevalligheid. Wanneer de moeder en de vader van de toekomstige leider exact seks hebben. Han Solo die toch terug komt vliegen en de rebellen redt.  George Lucas die toch antropologie gaat studeren, en (dus) geen Star Wars creëert.

Grondwettelijke episodes

Episode VIII Constitutional episodes. Cass legt uit hoe een grondwet ontstaat. Door juridische uitspraken van bijvoorbeeld de Hoge Raad (SCOTUS) ‘groeit’ de grondwet met interpretaties van oude teksten naar moderne omstandigheden. Een interpretatie als het homohuwelijk is pas relatief recent denkbaar geworden. Dit is ook weer een voorbeeld van een creatief proces: keuzes maken terwijl je bezig bent.

Weetje: de ideeën van GL voor Episodes VII-IX werden door Disney afgewezen, de ideeën van J.J. Abrams waren heel anders. Ook hij moest uitgaan van wat er al was, dit beperkte zijn keuzevrijheid maar gaf hem nog steeds ontelbare opties voor het vervolg.

De Force en de monomythe

Episode IX The Force and the Monomyth. Veel van de Force-vaardigheden van de Jedi hebben wij ook. Denk aan het manipuleren van de ander (met reclame), waarvan Cass veel voorbeelden geeft uit Ons feilbare denken en Invloed. Of denk aan het zien van dingen die er niet zijn, bijvoorbeeld de toekomst voorspellen op basis van patroonherkenning (Superforcasting). Of de aandacht afleiden, wat goochelaars doen als zij een levitatietruc doen en wat eigenlijk ook heel eenvoudig is, denk aan de basketballers met de gorilla.

Maar de Force is niet alleen psychologie, statistiek of goocheltrucs. Het is ook semi-religieus, een mythe, naar ‘De reis van de held’. Die reis gaat als volgt: onze held wordt opgeroepen voor een avontuur. Dat wijst hij af, hij is bang, hij heeft wat anders te doen, hij heeft de vaardigheden niet. Maar uiteindelijk gaat hij er toch op in en verlaat zijn huis. Hij komt in gevaarlijke situaties terecht en wordt geholpen door een oude wijze man of vrouw. Allerlei uitdagingen overwint hij. Dan komt er een uitdaging van de slechte kant, en met wat moeite overwint hij die ook. Hij maakt het goed met zijn pa, en gaat terug naar huis, waar hij als een held, of godheid, ontvangen wordt. SW volgt dit raamwerk ook, maar nog meer gaat het over keuzes maken, bij elke tweesprong op je pad.  

Mijn evaluatie van The World According To Star Wars 

Niet alleen leerde ik wat over het ontstaan van de films en de boodschappen die erin verweven zitten, ook pikte ik wat op over creativiteit en psychologie. De waarde van het boek is echter het meest gelegen in de relatie tussen die twee, en hoe je toch anders naar de echte wereld kijkt met de Skywalkers in je achterhoofd. Zondermeer nuttig. Daarbij is het een leuk geschreven boek, met veel humor. Cass zet je regelmatig op het verkeerde been. Relevant dus, en ook tijdloos, want we gaan met z’n allen nog vele malen de film bekijken, plus alle spin-off’s ervan. En hoe zinnig is het dan om onze echte wereld ermee te vergelijken? En ons misschien te laten inspireren … tot rebellie?

Het boek is mooi uitgevoerd, met een grappige cover, dik papier en een prettige layout. Is er een structuur of rode lijn in het betoog? Nou, dat heb ik niet echt ontdekt. Het heeft verder ook geen foto’s of illustraties. Maar de beschrijvingen van scenes zijn best beeldend, en als SW-fan zie je die natuurlijk direct voor je!

FOMO? Nee. Gewoon voor de leuk.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur -, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 1/2*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees The World According To Star Wars duurzaam …

  • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
  • digitaal en gratis via Kobo Plus;
  • of uit een minibieb!

Koop The World According To Star Wars (2019) duurzaam … 

  • bij de kringloop;
  • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
  • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
  • of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

Geplaatst in psychologie | Tags: , , , | Plaats een reactie

Recensie: Stemmen met je portemonnee – verrassend

Geplaatst op 20 mei 2026 door estroocloeck

Hoe je met kleine keuzes een groot verschil kunt maken voor een betere wereld. Wie wil dat nou niet? Deze ondertitel van Stemmen met je portemonnee uit 2025 geeft aan dat je met kleine veranderingen in je koopgedrag veel effect kunt bereiken. Geerhard Bolte was de redacteur van deze verzameling korte bijdragen van 20 verschillende schrijvers, waaronder Babette Porcelijn, Maria Genova en Lucas Geuzebroek.

Ik viel voor dit boekje omdat het compact is én heel veel verschillende onderwerpen bij de kop pakt. Ja, natuurlijk klimaat en eerlijke arbeidsomstandigheden. Maar ook gaming, je auto (met een verrassend betoog!), internet, voedsel en drank, je achtertuin …. De schrijfstijl van de auteurs maakte dat ik vaak met een glimlach over onze problemen zat te lezen. Het was bepaald activerend. De opbrengsten van het boek gaan naar Free Press Unlimited, alle auteurs werkten gratis mee. Nóg een reden om het te lezen!

Het maatschappelijke boek Stemmen met je portemonnee …

…. is voor mensen met buikpijn, zo stelt Geerhard. Buikpijn van het onrecht in de wereld. Het helpen het onrecht de wereld úít te krijgen heeft alleen maar voordelen: het is beter voor je medemens, voor de natuur, voor je portemonnee én je gemoedsrust. De 20 bijdragen starten met 3 inleidende bespiegelingen, en daarna komen de 17 ‘kleine keuzes’. Ik loop ze globaal door:

1. De bijdrage over Filosofie  gaat in op de vraag of helpen een morele plicht is. Je hebt recht op je vrijheid, toch? Ja, mits dat een ander geen kwaad doet. Maar veel van onze activiteiten doen een ander wél kwaad. Bij het helpen moet je natuurlijk prioriteiten stellen, te beginnen bij onze planeet, dan een menswaardig bestaan voor iedereen, dan democratie. We moeten zelf steeds voor het goede kiezen, en een beweging begint altijd bij de actie van één persoon. Denk dus niet dat je geen verschil maakt.

    2. Daarna gaat het over Psychologie: hoe maken wij eigenlijk de keuzes wat wel en niet te kopen? Belangrijk is de attitude-behaviour gap: we zeggen het klimaat belangrijk te vinden, eten dus geen vlees. Maar stappen wel in het vliegtuig. We besluiten vaak automatisch: Kahneman’s Systeem 1. Dan kiezen we voor het bekende merk, voor de gemakkelijkste optie. Tevéél keuze levert teveel moeite op, en ook onze hersenen doen aan energiebesparing. Ook zijn er sociale normen waar we ons aan houden, vaak onbewust. Cialdini onderscheidt 2 soorten normen: descriptive – gedrag ( ‘veel mensen kopen tweedehands kleding’) en injunctive – oordeel (‘het is niet oké om fast fashion te kopen’). Om al deze belemmeringen weg te halen, moet je jezelf nudgen: de beste keuzes ook de makkelijkste maken. Denk aan een andere browser of zoekpagina instellen.  

    3.Veel oproepen zijn negatief:  je moet iets niet meer doen. Dan krijg je natuurlijk de weerstand ‘je mag ook niks meer’. Maak het positief, start een Wel-beweging. Je jaagt een droom na. Je zegt ‘ja’ tegen de meest bijzondere spullen, zo stelt Marie Kondo, het wegdoen van de rest is alleen maar een logisch gevolg daarvan, geen doel op zich. Heel belangrijk: preach what you practice: praat erover, laat zien dat ‘we met meer zijn’.  

    4. Babette Porcelijn adviseert ons op zoek te gaan naar onze Blinde vlekken. Welk gedrag heeft de meeste negatieve impact? Dat is niet het gebruik van plastic rietjes … Spullen, alsmaar spullen kopen (electronica!) heeft wél de meeste impact, meer dan je fossiele auto of vlees eten.  

    5. Lid worden van een Politieke partij is zéér zinvol. Wist je dat maar 2,2% van de Nederlanders lid is? En dat daarvan maar 10% ook actief is? Dus: word lid en voor je het weet ben je gemeenteraadslid en kun je daadwerkelijk invloed uitoefenen. En je leert debatteren, dat is zéér nuttig om genuanceerd te gaan denken.  

    6. Dan Digitale technologie, dat is verslavend en kost zéér veel tijd. Die kan je vast beter besteden. Bovendien lijdt onze democratie eronder, omdat we ons liever amuseren dan informeren. De platformeconomie leidt tot steeds grotere ongelijkheid. Kun je het ook anders doen?  

    7. Gaming! Daar wist ik niks van dus extra leerzaam. Blijkbaar bestaat er een variant die pay to win heet, ik kan me er alles bij voorstellen. Die spellen kun je boycotten, en alleen fair-play-games kopen. En er zijn natuurlijk game-bedrijven die hun ontwikkelaars uitbuiten, die zijn bekend. Dat negeren we het liefst. Niet doen! De game-community heeft écht veel invloed. O ja, ouders moeten hun kinderen begeleiden bij het kopen en spelen, en vooral ook zélf het goede voorbeeld geven met hun eigen online-koopgedrag, van kleding bijvoorbeeld.

    8. Dat je met je Beleggingsstrategie invloed hebt is natuurlijk evident. De Tech-aandelen zijn altijd geliefd want geven behoorlijke koerswinst. Maar met Trump neemt de onzekerheid daarover toe. Niet de markt, maar de politiek bepaalt nu de koers. Je kunt op basis van ESG beleggen. Of je besteedt je geld aan een woning voor je kind …  

    9. What would Jesus drive? Wat een heerlijke vraag! Als je naar het milieu én de arbeidsomstandigheden kijkt, blijft er weinig keus in Auto’s over. Veel bekende merken zijn in handen van multinationals. Je wilt geen eigenaar uit China of de VS, dan vallen de Engelse, Franse, Zweedse en Italiaanse merken al af. Wil je ook geen WO2 deelnemers (Duitse en Japanse fabrikanten)? Jaguar en Landrover zijn van Tata, die van de kampioenvervuiler in IJmuiden. Het OV! Oké kost je véééél extra tijd … Beter is het die tijd te besteden aan het aanspreken van de bedrijven en overheden op hun wangedrag!

    10. De eerste bijdrage over het Klimaat geeft ons een dilemma: sluit je je ogen voor het lijden van een kind, of offer je je welvaart, in de vorm van auto, vliegreizen etc. op? Dat lijden is er wel, maar ver weg, je ziet het niet. Hier wordt een verhaal van Ursula Le Guin gebruikt: The Ones Who Walk Away From Omelas. Dat kwam bij me binnen.

    11. Dan het manipulerende Internet met alle privacy-schendingen. Maria Genova adviseert om op zoek te gaan naar Europese alternatieven, en als je die gevonden hebt, ze vooral met anderen te delen. Dan komen er serieuze spelers bij en wordt het internet weer ‘vrij’.  

    12. In De praktijk gaat het over hoe je anderen beïnvloedt óók voor de goede keuzes te gaan. Erover praten levert meestal weerstand op, de ander voelt zich aangevallen.  Stap over naar nieuwsgierigheid, stel vragen. ‘Ken jij leuke duurzame kledingmerken?’. En ook: stem met je talent, met je dagelijks werk. Dat betekent qua salaris vaak een stapje terug. Sja, zo stem je dus ook met je portemonnee. Maar je kunt wel trots op een verjaardag vertellen waar je werkt …

    13. Dicht hier tegenaan ligt het onderwerp De werkgever, die moet inzetten op zingeving, MVO. Maar die moet dit niet als marketing gebruiken, of met meetbare prestaties en KPI’s leuren, maar het echt ménen.

    14. En dan het bekende onderwerp Kleding, fast fashion, kinderarbeid. Slow fashion is beter, een minimale garderobe van wol, katoen en leer (mmmmmm) gemaakt met eerlijke arbeid.

    15. In Food staat de wat tegen-intuïtieve opmerking dat het niet zozeer gaat om wát we eten, maar eerder hoe: snel en overvloedig met veel te veel reststromen. Het stuk breekt een lans voor ‘verarming’, grenzen stellen aan ál onze consumptie.

    16. Thuis spoort ons aan om zelf actie te ondernemen voor groen en saamhorigheid in je buurt. En laat je achtertuin gerust verwilderen.

    17. In Werk worden bedrijven aangespoord om stelling te nemen, wat niet altijd even veilig is, kijk maar naar de VS. Ook kan het klanten of aandeelhouders wegjagen. Maar wat je overhoudt én aantrekt is loyaliteit. Mensen die jouw boodschap doorvertellen. Hier wordt geadviseerd om impact wél met KPI’s te meten, en om te stoppen met activiteiten in Rusland. Soms moet je wat verliezen om trouw te blijven aan je waarden.

    18. Dan het onderwerp Reizen, en ik schaam me bij voorbaat. De betere keuzes zijn natuurlijk thuisblijven of duurzaam reizen. Reizen is goed om je blik te verbreden, maar neem dan een langzame lokale bus, ga op avontuur in kleine dorpjes. Vooral: overnacht in lokale hotels, onderzoek of die luxe Riad of dat mooie Eco-resort niet in handen is van rijke buitenlanders. Hier kan ik qua keuzes nog veel verbeteren.

    19. Weer Klimaat, nu van ex-collega Lucas Geusebroek. Hij verblijdt me met wat statistieken: 86% van de Nederlanders vindt hergebruik van spullen en grondstoffen belangrijk, 83% het voorkomen van achteruitgang van de natuur en 81% wil minder afval. Internationaal wil 89% meer klimaatactie, maar diezelfde 89% denkt dat maar een minderheid er zo over denkt! Dat is een perception gap. Dus: we moeten er meer over praten, want we zijn met méér!

      20. En ook het laatste stuk gaat over Klimaat, met een oproep minder spullen te kopen, niks weg te gooien. Heel aardig is de vraag of biologisch logisch is? Er zijn producten van biologische grondstoffen, die niet biologisch afbreekbaar zijn. En andersom ook! Wat is beter? De auteur kiest voor het laatste, biologische grondstoffen zijn schaars en duur, en niemand zit op zwerfvuil en plastic soup te wachten. Hier had ik graag wat voorbeelden bij gezien!

      Mijn evaluatie van Stemmen met je portemonnee.

      Ik lees vrij veel over deze maatschappelijke onderwerpen, dus niet alles was nieuw. Wel zijn de stukjes zó pittig geschreven dat je ze goed kunt gebruiken in gesprekken met je niet-zo-duurzame relaties. Preach What You Practice! Een paar onderwerpen leverden wél veel food for thought op: de automerken, de biologische logica, de eigenaars van je hotel, verarming, Omelas. En misschien moet ik wel gaan gamen, om dáár de valkuilen van te begrijpen?

      De stukken zijn geschreven in een aansprekende, soms uitdagende, column-achtige stijl. Leuk om te lezen! Ik ga ervan uit dat alles onderbouwd is, maar het boek heeft geen bronnenlijst, dus je moet uitgebreid gaan googlen, of liever: duck-duck-go-en. Alle bijdragen zijn relevant, en heel toegankelijk voor ‘tegenstanders’: het is daarmee een boekje dat heel geschikt is om weg te geven aan bijvoorbeeld ‘ome Henk die het allemaal onzin vindt’. Soms is de oplossing wel wat te makkelijk, zoals ‘voor je waarden gaan staan’. We worden op grote schaal gechanteerd door de VS, en we zijn niet zo zelfvoorzienend als we wel zouden willen.

      Er zit niet zozeer een rode lijn, of een betoog, in het boek, maar op zich is de belofte van de ondertitel, kleine keuzes, grote impact, wel goed door de diverse auteurs ingevuld. Lucas’ waarschuwing voor de perception gap is misschien nog wel de beste: we denken dat we in de minderheid zijn, maar we zijn met meér! Praten over je passies, hoe moeilijk kan het zijn? En misschien in de vorm van vragen? Iemand nog een tip voor een duurzame, eerlijke auto?

      FOMO? Nee, maar misschien een goed vaderdagkado?   

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 3 ½ *

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Stemmen met je portemonnee duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
      • of uit een minibieb!

      Koop Stemmen met je portemonnee duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in Maatschappij | Tags: , , , | Plaats een reactie

      Recensie: kleinGROOT – less is more

      Geplaatst op 18 mei 2026 door estroocloeck

      Robert B. Cialdini, wie kent hem niet? Zijn boek Invloed (Influence) is een klassieker. Maar hij schreef méér boeken over overtuigen, waaronder in 2014 kleinGROOT, samen met Steve J. Martin en Noah J. Goldstein. Ook dit boek gaat over overtuigen, met een twist: hoe je met een heel kleine actie een heel GROOT resultaat kunt bereiken. Lees over 52 hele praktische, makkelijke, goedkope acties, gebaseerd op Cialdini’s 6 factoren uit Invloed.

      De 52 korte hoofdstukken zijn leuk en leerzaam. Elke actie is gebaseerd op psychologisch onderzoek wat in wetenschappelijke tijdschriften is gepubliceerd. Omdat het een wat ouder boek is, en er al veel, heel veel op dit gebied is gepubliceerd, kende ik veel onderzoeken al. Maar de auteurs zien dan kans om met toepassingsvoorbeelden tóch weer iets toe te voegen dat nieuw voor me was. Nuttig boek!

      Het psychologieboek kleinGROOT …

      … pakt in de inleiding twee issues bij de kop. Ten eerste het idee dat je mensen kunt overtuigen door informatie te geven, hoe meer hoe beter. Dat klopt niet, mensen worden meer beïnvloed door de wijze waaróp die informatie wordt gegeven, dan door de inhoud er van. Meer HOE, minder WAT. Ten tweede de misvatting dat een probleem als no shows, mensen die hun afspraken niet nakomen, bij de dokter, in een restaurant, op een vergadering, maar kleine gevolgen heeft. Dat klopt óók niet, het kan alles bij elkaar veel geld kosten. Maar hoe krijg je de mensen zover dat ze hun afspraken nakomen? Daarvoor zijn kleine veranderingen bij het afspraken maken nodig, die groot effect zullen hebben.

      Voor mij persoonlijk sprongen 6 hoofdstukjes eruit, hiervoor geef ik wat opvallende zaken uit die hoofdstukjes:

      4.Wat kan helpen om een misstand recht te zetten?

      Dit gaat over het fenomeen dat je je eigen rotzooi opruimt als de omgeving opgeruimd is, maar gerust je troep op de grond gooit als er al veel zwerfvuil ligt. Wanorde leidt tot onwenselijk gedrag. Dit is een bekend fenomeen. Maar er is meer! Een ordelijke omgeving (geen vuile kopjes in de kantoorkeuken) is een goede, maar niet de beste context voor het aanmoedigen van wenselijk gedrag. Wat wel de beste is? Laten zien dat andere mensen de normen van opruimen wél respecteren. Op kantoor kan dat simpel door de schoonmakers zichtbaar te laten schoonmaken, dus niet ’s avonds laat maar aan het eind van de middag, als het kantoorpersoneel er nog zit.

      7.Hoe word je wijzer van je ervaringen?

      Hoe langer je iemand kent, hoe beter je die persoon kent, toch? Nee. Uit onderzoek blijkt dat je de voorkeuren van mensen die je 2 jaar kent, véél beter kunt voorspellen dan die van de mensen die je 10 jaar kent. De score was 42% en 36% respectievelijk. Dat is ook nog eens vrij weinig, de proefpersonen hadden het zelf tevoren als zo’n 60% ingeschat. Maar hoe kan langer = minder verklaard worden? Mogelijk wissel je in het begin van de relatie veel informatie uit, en later minder. Je hebt dan niet in de gaten dat voorkeuren veranderen, je hébt het er niet meer over. Mogelijk word je steeds minder ‘open en eerlijk’ naarmate de relatie langer duurt, je wilt de relatie in stand houden en de ander niet kwetsen. Dit geldt voor privérelaties, maar óók voor zakelijke contacten. Als je al jaren accountmanager van een klant bent, is het moeilijk om (weer) vragen over voorkeuren te stellen, alsof je het vergeten bent! Zo verlies je je geloofwaardigheid. Maar je kunt wel een nieuwe collega of stagiair af en toe uitnodigen voor een accountoverleg. Die kan die ‘domme’ vragen wél gewoon stellen.

      14.Hoe vallen mensen voor jouw overtuigingspogingen?

       Je wilt het gedrag van mensen veranderen, maar deze willen dat niet. Wat nu? Nou, vaak willen mensen hun gedrag best veranderen, maar niet nú. Vraag iemand om komend weekeinde mee te helpen in de daklozenopvang, en hij zegt waarschijnlijk nee. Ze zien concrete nadelen, alles wat ze hadden gepland kunnen ze niet doen. Maar als je ze vraagt om over 8 maanden een weekeinde mee te lopen, zeggen ze waarschijnlijk ja. Want dan wegen ze het af tegen hun morele opvattingen, hun waarden. Ze vragen zich niet af of ze het willen doen, maar of ze het zouden móéten doen. En als het commitment eenmaal is gegeven, houden ze zich eraan. Dit heet de ‘future lock-in strategy’. Ook bij beleidsvoornemens werkt dit zo: morgen de benzineprijs verhogen krijgt veel minder steun dan over een half jaar verhogen. Ook bij abonnementen werkt het: met een lange (betaalde) proefperiode zullen mensen zich eerder vastleggen.

      18.Wat vermindert de neiging tot uitstelgedrag?

      Dit ken je vast wel: je krijgt bij een verjaardag cadeaubonnen en vergeet ze op tijd in te leveren. Een langere geldigheidsduur zal helpen, zou je zo denken. Fout! Uit onderzoek blijkt dat juist tegoedbonnen met een korte geldigheidsduur het meest worden ingewisseld. Dit komt door een bekend fenomeen: uitstelgedrag. Dat uitstellen doen we niet alleen met vervelende zaken, óók met leuke dingen. We vergeten het niet, nee, we hebben het te druk, en denken ‘dat doe ik nog wel’. Wil je dus dat mensen op een aanbieding ingaan, geef dan niet té lang de tijd. (Ik dacht dat dit haaks stond op no 14 hierboven, maar bij zorgvuldig lezen bleek dat toch niet juist. Maar dat geeft wel aan dat je met meer/minder tijd héél zorgvuldig moet zijn.)   

      19. Wat zorgt voor vaste klanten?

      Wachten. Als we ergens een hekel aan hebben is het dat wel. In de rij. Aan de telefoon. Als je ‘in de wacht staat’ bij een call centre, heeft ophangen en weer bellen geen enkele zin. Maar door onze verliesaversie gaan we steeds meer dingen bedenken die we zouden kunnen doen in plaats van wachten. En dan hangen we op. Als bedrijf wil je dat natuurlijk niet, je verliest klanten. En degenen die blijven hangen raken steeds gefrustreerder. Dussss, wat nu? Nou, je zou de mensen die in de wacht hangen wat nuttige afleiding kunnen geven. Tips voor geldzaken als je een bank bent. De plaatselijke gebruiken van het thuisland als je ambassade bent en mensen in de rij staan voor een visum. Of: je favoriete liedje! Laat mensen die in de wacht staan, zelf muziek kiezen om naar te luisteren!

      39.Hoe krijg je heel veel meer voor minder?

      Je hebt grote concurrentie, dus je wilt voor je klanten wat extra’s doen. Uit onderzoek blijkt dat dat niet altijd zo’n goed idee is. Iets toevoegen van lagere waarde, of gratis, maakt het hele pakket minder waardevol. Dat komt omdat jij als aanbieder kijkt naar waarde van de verschillende onderdelen, maar de klant holistisch kijkt. Het werkt ook bij hotels: een hotel met een 5* zwembad werd aantrekkelijker gevonden dan datzelfde hotel met én 5* zwembad én 3* restaurant!

      Bonus

      En dan is er nog een bonushoofdstuk, maar i.t.t punt 39 hierboven, is dit óók erg waardevol. Een goed voorbeeld van de ‘peak-end techniek’, waarin het eind één van de beste ervaringen geeft. Want dit is de tip: je denkt misschien, nou, we hebben nu 52 technieken gehad, die kunnen we mooi combineren voor superimpact. Niet doen! Sommige technieken werken elkaar tegen, soms is de gecombineerde impact zelfs negatief! Als je én sociaal bewijs (de buren doen het ook, voor het algemeen belang) én een beloning geeft, gebeurt er gewoon niks. Goed doen voor de samenleving én er zelf beter van worden gaan niet samen. Teveel technieken tegelijk leidt ook vaak tot een veel te lange, complexe boodschap, die niet gelezen wordt. Of erger nog: gezien wordt als manipulatie, omdat de strategie veel te opvallend is. Dat levert weerstand op, en dan ben je nog verder van huis. Maximaal 3 tegelijk, en liefst minder, is het advies. Less is more! KISS!

      Mijn evaluatie van kleinGROOT

      Ik heb veel boeken over beïnvloeding en psychologie gelezen, niet alleen van ‘oom’ Robert Cialdini, maar ook van Adam Grant en natuurlijk Daniel Kahneman. Boeiende materie, maar het zorgt er ook voor dat het steeds vaker meer van hetzelfde wordt. Dit boek is uit 2014, en de onderzoeken waarnaar wordt verwezen komen ook in veel andere boeken terug. Daardoor was het minder leerzaam dan ik had verwacht. Wat wél leerzaam was, waren de voorstellen hoe de technieken geïmplementeerd konden worden. Dat leverde bepaald wat inspiratie op.

      Bij de ouderdom van het boek speelt natuurlijk ook de tijdloosheid van de wetenschappelijke onderzoeken die ter onderbouwing worden gebruikt. Het is goed mogelijk dat enkele van deze niet repliceerbaar bleken of aantoonbaar onjuist zijn, of inmiddels achterhaald door andere onderzoeken. Dat blijkt bij psychologie vaker voor te komen dan bij andere wetenschappen. Desalniettemin blijft het zinnig om over deze kleine ingrepen na te denken en hiermee (op kleine) schaal te experimenteren. De voorbeelden zijn vaak nuttig en leuk, maar soms ook ouderwets: oude televisie-series, aanbiedingen van iPods, Skype. Verzin dus je eigen voorbeelden!

      De auteurs weten de voorbeelden heel herkenbaar te maken, omdat het zowel zakelijke als privé-omstandigheden beschrijft. In de wacht hangen bij een call center, zwerfvuil op straat, wie kent het niet?  De structuur is ook prettig, met 52 kleine hoofdstukjes, 3 tot 6 pagina’s, die elk een specifiek thema behandelen. Ik vind het wel jammer dat het als naslagwerk minder bruikbaar is. Aan de titels lees je niet af wat nu de specifieke techniek is of het probleem dat wordt opgelost. Neem: Wat zorgt voor vaste klanten? In dit geval gaat het over ‘nuttig’ wachten, over commitment versus verliesaversie, frustratie omzetten in loyaliteit. Ook zijn de hoofdstukjes niet geclusterd per soort Invloed-factor.

      De schrijfstijl is erg leuk, met humor en af en toe een persoonlijke ervaring, en grappige verwijzingen naar eerdere technieken. Het is goed verzorgd qua vertaling, grammatica en spelling, maar heeft geen illustraties. Wel heeft het een zeer uitgebreide literatuurlijst en index.

      FOMO? Nee, niet echt een Must Read. Dat is Invloed natuurlijk wel.  

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur 0, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 3 ½ *

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees kleinGROOT duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek; 
      • digitaal en gratis via Kobo Plus;
      • of uit een minibieb(dat deed ik ook!)

      Koop kleinGROOT duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in psychologie | Tags: , , , , , , | Plaats een reactie

      Recensie: Oceaan – activistisch

      Geplaatst op 16 mei 2026 door estroocloeck

      David Attenborough (net 100 geworden, congrats!) bracht in 2025 samen met Colin Butfield het boek Oceaan uit. Onze laatste wildernis is de subtitel, en wat uit het boek duidelijk wordt is niet alleen hoe ongerept de meeste plekken nog zijn, maar ook hoe weinig we nog weten van de oceaan, de dieren die daar leven, en de invloed op het land. En hoeveel schade we nog steeds toebrengen.

      Het boek bestrijkt 8 aspecten van de oceanen, en bij elk van die hoofdstukken blikt David terug op een gebeurtenis tijdens het filmen van een van zijn documentaires, vrij vaak die uit 1957. Hij vertelt over de dieren en hoe de omgeving er toen uitzag. Het verbaasde me niet om te lezen dat dit 70 jaar later behoorlijk anders is. Zijn 100-jarig perspectief op de veranderingen die wij in onze natuur aanbrengen maken die veranderingen extra schokkend. Geen wonder dat dit een vrij activistisch boek is geworden.   

      Het natuurboek Oceaan …

      ….. heeft een structuur die ik erg prettig vond. De kern zit in deel 2, met 8 hoofdstukken. Niet per oceaan, maar per soort omgeving: koraalriffen, de diepte, open oceaan, kelpbossen, het Noordpoolgebied, mangroven, eilanden en onderzeese bergen, en de Zuidelijke Oceaan (rond Antarctica). In elk van die omgevingen vinden we andere zeedieren, en andere problemen en oplossingen. Er is wél één gemene deler: overbevissing, of vernielingen door visserij.

      Naast beschrijvingen van de meest bijzondere dieren, is er veel aandacht voor allerlei wetenschappelijke weetjes. Milieu problemen en projecten voor herstel maken de hoofdstukken compleet. Algemene weetjes die ik opvallend vond: 1. Je hoeft de dieren niet meer te zien om te weten wat er op een plek rondzwemt; met DNA-sporen, van bijvoorbeeld huidschilfers, kun je vaststellen dat die dieren daar ooit hebben rondgezwommen. 2. We hebben al 7 x ons totale gewicht uit de oceanen gevist.

      Koraalriffen

      Koraalriffen bedekken slechts 0,1% van het oceaanoppervlak, maar ‘onderhouden’ 33% van alle zeedieren. Totaal is er 350.000 m2, waarvan het Great Barrier Reef 40.000 m2 uitmaakt. We hebben al meer dan 4.000 verschillende vissoorten op koraalriffen gevonden, maar het vermoeden bestaat dat er nog honderdduizenden onontdekte dieren en planten leven. Waarom komen al die vissen naar zo’n rif? Omdat ze er geboren zijn? Nee, omdat het rif geluid maakt, en hoe meer geluid, hoe gezonder dat rif is. Daar komen de vissen op af, de ‘otolieten’, botjes in hun schedel, trillen bij geluid. Op het rif schieten garnalen luchtbellen af die een knappend geluid maken. Vissen brommen, knorren, fluiten en krassen in alle toonaarden. Dat geluid is zo uniek dat je er de verschillende riffen in de wereld mee kunt herkennen. Beschadigde koraalriffen krijgen steeds minder vis. Maar als je ze helemaal met rust laat kunnen ze in zo’n 10 jaar herstellen.   

      De diepte

      De diepte herstelt zich véél langzamer dan riffen. Maar het belang van de diepte is heel groot. Elk jaar zijn er biljoenen piepkleine schelpdieren, roeipootkreeften, die zich aan het wateroppervlak vol-eten, en zich dan duizenden meters naar de diepte laten zakken om daar 6 tot 9 maanden te overwinteren. Daar spreken ze hun vetvoorraden aan terwijl het afval dat ze uitscheiden wordt opgeslagen in de diepte. Zo verplaatsen ze koolstof van het wateroppervlak nar de diepte. Deze verticale migratie is een belangrijke route voor insluiting van koolstof.

      Oceanen zijn gemiddeld 3500 meter diep, de Marianentrog maar liefst 10.920 meter. We hebben geen idee wat er op die diepten leeft. Er volgt een mooi verhaal over een wetenschapper die de Davidson onderzoekt, een onderzeese uitgedoofde vulkaan waarvan de top 1200 meter onder het wateroppervlak ligt. Hij wil naar de voet van die vulkaan, op 3200 meter. En wat hij daar ziet! Honderden octopussen, op hun kop met ernaast eikapsels, vlakbij een scheur waar warm water uitkomt, 10 miljoen jaar na de laatste uitbarsting. Na een halfjaar gaat hij met een onderzeeër terug, Zijn ze er nog? Ja, wel duizenden broedende octopussen: Octopus Garden. Dit is nog nooit eerder gezien. Met die ontdekking kan de Davidson beschermd worden tegen mijnbouw of diepzeevissen.

      Open oceaan

      Dit hoofdstuk begint met een beschrijving van de walvisjacht, wat pas in 1982 werd verboden. Sindsdien nemen de walvispopulaties weer toe. En walvissen (potvissen) eten onder andere pijlinktvis, die ze op grote diepte vangen. Dat is nog niet zo makkelijk, de tentakels van die pijlinktvis zijn zo’n 2 meter lang (!) en de inktvis wikkelt die om de kop van de potvis, en beukt er op los. Hij heeft 3 harten en blauw bloed, wat je ziet als de potvis diep doorbijt. Als de pijlinktvis het bewustzijn verliest, wordt hij in één keer door de potvis doorgeslikt. Wat achterblijft zijn de littekens op de kop van de potvis én de onverteerbare harde bek in de maag. De potvis gaat terug naar het wateroppervlak en poept daar de restanten uit. Het ijzer en stikstof daarin bemest het oppervlaktewater, dat levert fytoplankton op. Die onttrekt koolstofdioxide aan de lucht (tot wel 40% van alles wat we uitstoten) en produceert zuurstof. Een toename van 1% fytoplankton heeft hetzelfde effect als 2 miljard volwassen bomen extra op aarde. Jammer hoor, die walvisjacht …..

      Kelpbossen

      Kelpbossen maken een enorm goede habitat voor veel zeedieren. En natuurlijk slaat het koolstof op. Maar ze gaan overal achteruit. Door stormen, door milieuvervuiling, en door visvangst. Grote soorten worden gevangen, die normaal zee-egels eten. En die zee-egels eten … kelp. Ook wordt kelp door mensen geoogst, vroeger voor zeep en verf, jodium en buskruit. Tegenwoordig voor mest. Stormen kunnen nuttig zijn voor de verspreiding van kelp-sporen, maar door te zware stormen breken de stengels. De grootste vernietiging komt echter van de sleepnetten, die vernietigen een heel bos in één keer. Kelpbos weg, zeeleven weg, zeevogels weg, schelpen op het strand weg.

      Het Noordpoolgebied

      Hier een prachtig verhaal over een Groenlandse walvis die een speer in zijn flank had. Die speer bleek zo’n 115 jaar oud te zijn …. en de walvis dus ruim 120 jaar. Deze soort kan waarschijnlijk wel 200 jaar oud worden! Een ander dier dat daar rondzwemt is de narwal, met één vergrote hoektand die als een 2 meter lange slagtand aan de kop zit. Narwals hebben geen rugvin, en kunnen zich dus vlak onder het ijs verstoppen voor orka’s (mét rugvin).

      Dit gebied lijkt ongerept, maar nee. De Noord-Atlantische stroom pikt bij Europa allerlei verontreiniging op en deponeert het in de Noordelijke IJszee. Die POP’s komen in de vissen terecht, en zo ook in de ijsberen en orka’s, bovenaan de voedselketen, en stapelen zich op in hun vet. Erger nog is het terugtrekken van het ijs, waar ooit duizenden walrussen op lagen. Dat ijs ligt nu in dieper water, en er is steeds minder drijfijs voor al die dieren. De concentratie op één plek wordt dus steeds hoger, waardoor er minder voedsel per walrus is. En minder zee-ijs betekent makkelijker jagen voor de orka’s. Op walrussen, en andere dieren.

      Mangroven

      Bij de Golf van Bengalen liggen de mangrovebossen van de eilanden Sundarbans, wel 10.000 m2. Hierin wonen veel bedreigde diersoorten, van de Indische bruinvis en de vissende kat, tot de minuscule eenoogkreeftjes. In de stekelige bossen zag je geen mens. Maar eind 18-de eeuw gingen de Britten de bossen kappen zodat het land voor landbouw kon worden gebruikt. En de 1 mm lange eenoogkreeftjes kwamen in het menselijk lichaam terecht, samen met de vibrio-bacterie die ze meedroegen. Besmetting was het gevolg, eerst als zoönose, later van mens-op-mens. En in 1817 was daar dan een cholera-epidemie.

      Maar er is meer over mangroves te vertellen: ongeveer 15% van de kusten wereldwijd is met mangroven bedekt, de helft van wat er eeuwen geleden was. Soms zijn de mangrovebossen in de buurt van koraalriffen: de visjes die in de mangroven geboren worden, leven als volwassen vissen op het rif. Haal je de mangroven weg, dan blijft er van het koraal ook  weinig over. En wel leuk: als het bos bij eb droog valt, komt er een nieuwe verzameling dieren: vleermuizen, flamingo’s, herten en zelfs de Bengaalse tijger. Die heeft het op de herten voorzien, maar verschalkt ook krabben en vis!

      Costa Rica staat bekend om zijn bescherming van de natuur, de regenwouden en nevelwouden, maar heeft haar mangroven wat verwaarloosd. Die zijn veel gekapt om plaats te maken voor garnalenvijvers en suikerrietplantages. Maar inmiddels staan ook de mangroven op de herstel-agenda. Zo’n project duurt jaren, je kunt niet zomaar wat bomen planten. Eerst moeten de oude waterlopen hersteld worden, zodat het in- en uitstromende water de bodem kan verzilten. Dan komen de kreeftjes om holen te graven, waardoor er zuurstof in de bodem komt. En dan kun je planten. Het mangrovebos wordt een kraamkamer voor vis, waar de kustvolken van kunnen leven.

      Oceanische eilanden en onderzeese bergen

      David begint hier met een verhaal uit 1957 over Raine Island, waar schildpadden komen om te nestelen. Slechts 1 op de 1000 eieren levert een volwassen schildpad op, de jonkies worden op weg naar de zee opgegeten door de vogels en daarna opgeslokt door de zeeroofdieren. Hoe hoger de temperatuur bij het ei, hoe meer kans op vrouwtjes, en door klimaatverandering komen er steeds meer vrouwtjes, en veel te weinig mannetjes, wat de populatie bedreigt.  

      Op de onderzeese bergen vinden we koraalheuvels, die duizenden jaren oud zijn, sommige stammen nog uit de Bronstijd. Maar veel hiervan worden vernietigd door sleepnetten, want ook in dit soort omgeving wemelt het van de vis, omdat de stroming langs de berg omhoog komt, mét voedsel. Herstel van dit soort omgevingen duurt héél lang, en zal nooit meer hetzelfde resultaat opleveren.

      Zuidelijke Oceaan

      De Zuidelijke Oceaan bevindt zich rondom Antarctica. Het water is er heel koud en wordt van warmer water afgescheiden door de Westenwinddrift. Die stroming raakt de onderzeese Scotiarug en stuwt voedselrijk water naar de oppervlakte. David vertelt over het filmen van een documentaire in Zuid-Georgia in 1980. Hij waagt zich tussen de zee-oliefantenmannetjes daar, die aan de top van de voedselketen staan. Ze kunnen tot 2300 meter diep duiken en eten pijlinktvissen, haaien en manta’s.  In de winter eten ze zich bolrond, met de ontstane vetlaag gaan ze het strand op en zorgen voor hun harem. Natuurlijk laten ze die niet alleen, de concurrentie is groot. Ze teren op hun vetreserves. En natuurlijk werd er op hen gejaagd, voor de olie uit die blubber.

      Ook keizerspinguïns vasten, maar zij doen het om hun ei warm te houden. Het water is superkoud, ‘normale’ vissen zouden erin bevriezen. De krokodilijsvissen hebben ‘antivries-eiwit’ in hun bloed, het vriespunt van hun bloed ligt dus lager dan dat van het zeewater. Ook hebben ze geen rode bloedlichaampjes, de zuurstof wordt direct uit het water opgenomen, zonder schubben.   

      Naast deze 8 hoofdstukken zijn er twee korte stukken die ‘Tijdens het levens van een blauwe vinvis’ en ‘Tijdens het leven van een mens’ heten, en gaan over de verandering tijdens zo’n leven. Bij de vinvis is er in 80 jaar veel veranderd, met name het einde van de walvisjacht. Voor de mens gaat het boek uit van 1 generatie, 30 jaar. Kort genoeg om actie te willen ondernemen, lang genoeg om ook het resultaat te zien. Over 30 jaar zullen we weten hoe het verder ging (of niet) met klimaatverandering, en of de natuur zich herstelt. De kinderen van nu zullen grotere scholen vissen zien dan wij, grotere roepen walvissen. Ze zullen in een wereld leven waarin wij niet heersen over de zee, maar er mee samenleven.  

      Mijn evaluatie van Oceaan

      Ik las dit boek vlak nadat ik de film had gezien, en verwachtte een hervertelling met verdieping. Maar nee, het idee voor dit boek kwam wel op tijdens het maken van de film, maar pakt andere onderwerpen en voegt veel persoonlijke verhalen van milieu-activisten toe. Naast de verhalen over de meest bijzondere dieren, bestaat het uit stukken historie, wetenschap over de dieren en geologie, statistieken over vernietiging en herstel. Elk hoofdstuk heeft een verhaal over een project van natuurherstel waarin de ‘trekker’ van zo’n project aan het woord komt. Ik vond het geheel heel interessant en leerzaam.

      De twee auteurs geven aan honderden experts te hebben geïnterviewd voor het boek. Ik krijg de indruk dat alleen de persoonlijke filmverhalen door David geschreven zijn (zo’n 15% van het totaal) en de rest door Colin. Er is per hoofdstuk een uitgebreid bronnenoverzicht toegevoegd, met artikelen uit vaktechnische publicaties. Het boek legt de nadruk op de noodzaak van natuurherstel, ik las ergens dat David pas op zijn 94-ste deze boodschappen in zijn documentaires ging verwerken. Beter laat dan nooit! Het verschil tussen toen, de filmverhalen, en nu, is duidelijk en toont inderdaad de noodzaak tot actie aan. Steeds wordt aangegeven dat het vergroten en instandhouden van de vispopulaties ook in óns voordeel is, want zo kunnen we duurzaam blijven vissen. Dat doen we nu bepaald nog niet, regels of geen regels.

      Door de verschillende filmverhalen en de verhalen van de activisten en wetenschappers die in het boek aan het woord komen, is het boek erg persoonlijk. Dat zorgt er ook voor dat het geen droge opsomming van feitjes is geworden. Natuurlijk zitten er tekeningen en prachtige foto’s van bijzondere dieren in, ook nuttig om te zien waar we het allemaal voor (moeten) doen.

      Ik vond de structuur prettig, maar het viel me op dat er in de stukken van Colin veel herhaling tussen de hoofdstukken zat. Daarbij was zijn deel niet overal even prettig vertaald; complexe zinnen, die soms ook na 3 keer lezen niet logisch waren. Ook de grammatica (bij gebrek met) en spelling (Maldiven) was voor verbetering vatbaar. Maar voor een boek van 360 pagina’s was het niet overdreven veel.

      FOMO? Ja. We vernietigen zoveel zonder de gevolgen daarvan te kunnen inschatten. Goed om dat op ons netvlies te houden.  

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd 0, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

      FOMO +. 

      Ik gaf het boek 4 ½ *

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Oceaan duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
      • of uit een minibieb!

      Koop Oceaan duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in natuur | Tags: , , , , | Plaats een reactie

      Recensie Dus ik ben – toegankelijk

      Geplaatst op 12 mei 2026 door estroocloeck

      Wie ben ik? Of wat ben ik? Ben ik Elly? Ben ik accountant? Ben ik Audi-rijder? Ben ik dikkig? In het leuke filosofische boek Dus ik ben uit 2010 zoeken Stine Jensen en Rob Wijnberg naar wat ons definieert, wat de wortels zijn van onze identiteit. In 12 thema’s, waaronder naam, werk, bezittingen en lichaam, behandelt dit boek het werk van bekende filosofen én hedendaagse ontwikkelingen. Ik keek nog eens naar mijn sociale media profielen, en herkende snel mijn ‘wortel’: werk.

      Wat ik het meest waardeerde van dit boek is dat het gedachtegoed van de klassieke filosofen toegankelijk gemaakt wordt: met makkelijker taalgebruik en verhelderende voorbeelden. Daarnaast voegen de filosofen Stine en Rob hun eigen gedachten toe, gebaseerd op maatschappelijke ontwikkelingen tot 2010. Alles bij elkaar een leerzaam en toch compact boekje.

      Het filosofieboek Dus ik ben …

      … stelt dat toenemende onzekerheid zorgt voor een verlangen naar een duidelijk afgebakende identiteit. Die onzekerheid is de laatste jaren toegenomen. De zoon is niet langer automatisch opvolger van zijn vader, de dochter niet standaard huisvrouw en loyale echtgenote. Je geloof bepaalt je keuzes niet meer. Het hiernamaals bepaalt niet langer hoe je je gedraagt, maar het hier-en-nu. Laag opgeleiden zien banen verdwijnen, en de banen die overblijven worden door ‘vreemde’ immigranten gedaan. Ook de globalisering zorgt voor verandering en onzekerheid: waar de een de wereld kleiner (meer bereikbaar) ziet worden, ziet de ander zijn plek in de wereld kleiner worden, zijn invloed verminderen. Wie ben je nog?

      De media schotelen ons continu frames voor, onze ervaringen worden erdoor gekleurd. De vraag is dus niet: wie ben ik? Maar: wie ben ik écht? Is dit écht mijn smaak, of is deze kleding mij aangepraat? Definieer je jezelf op sociale media met behulp van merken en producten, op basis van consumentisme? Of met behulp van je baan? (Ja). Of je morele principes? Verschillende filosofen namen verschillende uitgangspunten om ‘de mens’ te omschrijven, het was tijdens de Romantiek in de 19-de eeuw anders dan in de Verlichting uit de 18-de eeuw en ook anders dan in het Existentialisme van de 20ste eeuw. Ik pak uit de 12 thema’s die in het boek uitgebreid beschreven worden, de dingen die mij specifiek opvielen.  

      Ik denk, dus ik ben

      In dit thema worden de filosofieën van o.a. René Descartes (1596-1650) en Immanuel Kant (1724-1804) behandeld. Wat me opviel is de kritiek op die filosofieën van psychologe Carol Gilligan, die stelde dat de opvatting van identiteit veel te mannelijk was. Mannen zijn meer principieel of rationeel qua moraal, vrouwen meer empathisch, ze zoeken naar andere oplossingen. Als voorbeeld een dilemma: een vrouw is dodelijk ziek, haar man kan de medicijnen niet betalen. Moet de man de medicijnen van de apotheker stelen? Mannen zeggen: ja, leven is meer waard dan geld, of nee, stelen mag niet. Principieel dus. Vrouwen zeggen: leg het probleem uit aan de apotheker, of probeer een lening af te sluiten. De vrouw redden én niet stelen dus. Dit verschil vertaalt zich door naar leidinggevende functies: niet het glazen plafond, maar een voorkeur voor principiële leiders zorgt voor ondervertegenwoordiging van vrouwen.

      Ik voel, dus ik ben

      Emoties verraden wie een persoon is. We zijn authentiek als we samenvallen met ons gevoel, we typeren elkaar als ‘driftkikker’ of ‘overbezorgd’. Maar twijfel over de oprechtheid van de emoties maken een persoon niet menselijker, maar juist koel, manipulatief. Dat emoties onze identiteit vormgeven komt uit de Romantiek,  van o.a. Goethe (1749–1832) en Rousseau (1712–1778). Maar ook de invloed van Sigmund Freud (1856-1939) is enorm geweest, hij wees de driften van de mens als bron van diens handelen aan. Het draait hier om een individualistische levenshouding en staat haaks op het rationalisme.

      Ik werk, dus ik ben

      Ons zelfbeeld hangt vaak samen met de baan, hoe succesvoller hoe beter. Soms gaat die vereenzelviging te ver: beroepsdeformatie. Iemand neemt dan de rol die hij/zij beroepsmatig heeft, mee naar het dagelijks leven. De accountant die in alles stipt en precies is. (Ik herken dat wel een beetje, ik ben stipt en precies, en kan ook erg achterdochtig en kritisch zijn, en ben accountant.) Ontwikkelen mensen door hun werk een bepaald karakter, of kiezen mensen met een bepaald karakter bijpassend werk? Veel filosofen keken echter neer op werk en vonden dat het ons van onszelf vervreemdde. De oude Grieken (w.o. Aristoteles) dachten dat ook, en vonden dat een goed argument voor slavernij.

      Het Existentialisme van o.a. Sartre (1905-1980) en Kierkegaard (1813-1855) veranderde dat. De mens is niet was hij is, maar wat hij doet. Zzp-ers, freelancers, ze zoeken vrijheid en werk wat ze leuk vinden. Door de tijdelijkheid en de nadruk op plezier, vereenzelvigen ze zich minder met hun baan dan de mensen die bewust hebben gekozen voor een langdurig arbeidsleven als bijvoorbeeld boer. Dat merk je ook aan de namen van de beroepen. Creative director is wel erg algemeen. Boer en dokter heel specifiek. Maar het Existentialisme helpt ook bij keuzestress. Wie je bent is wat je doet, ga dus in ieder geval wat doen. Blijven twijfelen, jezelf vinden op de hei gaat je niet helpen.

      Ik heet, dus ik ben

      Onze naam is wezenlijk voor wie we zijn. Je naam onderscheidt je van anderen. Als onze naam wordt veranderd, foutief wordt geschreven of als we een koosnaampje of scheldnaam krijgen, kan dat voelen als een klap in je gezicht, het raakt aan wie je bent. (Heel herkenbaar, met een achternaam als Stroo Cloeck). In de filosofie is over eigennamen nooit veel geschreven, maar als je het hebt over naamgeving, heb je het over taal. Er is het Nominalisme en Realisme (met Wittgenstein). Poststructuralistische filosofen stellen dat taal ook de werkelijkheid schept, niet alleen weergeeft, en dat hoe we dingen noemen, bepalend is voor ons begrip ervan. Oorlogswapens een vrouwennaam geven (Dikke Bertha) erotiseert wapens en maakt oorlogsgeweld ‘sexy’. Wie een naam geeft, heeft dus een zekere macht.

      Maar is te voorspellen hoe iemand is, op grond van een naam? Volgens de PVV wel, die kent een ‘type’ Mohammed. Maar dat is natuurlijk onzin, een Deense fotograaf bracht juist daarom een boek uit met 43 Mohammeds, van een oude witte Deen die zich tot de islam had bekeerd tot een hippe architect. Er zat niet één ‘bontkraagje’ bij.

      Ik hoor erbij, dus ik ben

      De sociale identiteit wordt sterk bepaald door het contrast met andere groepen. Sport verbroedert het best, want daar is altijd sprake van een tegenstander. Filosoof Richard Rorty stelt dat ‘wij’ bestaat bij de gratie van een ‘zij’. We verenigen ons om identiteit te scheppen, van kleinschalig, families en sportclubs, via politieke partijen, tot grootschalig, land, ras of geslacht. ‘Bij wie ik hoor, is wie ik ben.’

      Maar hoe groter de schaal, hoe meer verschillende belangen er zijn, hoe moeilijker dat identificeren is. Neem Europa. Hoe kan een Spaanse leraar zich vereenzelvigen met de belangen van een Poolse boer? Moet Nederland autonoom zijn, of is Europese eenwording belangrijk? Wat we missen is een gemeenschappelijke tegenstander (in 2010 dus).  

      Ik lijd, dus ik ben

      Zielige kindjes in campagnes van ngo’s. Wij (het rijke westen) erkennen bepaalde groepen (arm, niet westers) voor zover ze lijden, stelt het boek. We zien zelden hoe gelukkig Afrikanen zijn, ook films over Afrika gaan over lijden en geweld. Ook onszelf definiëren we in de mate van leed, het kan integraal onderdeel van onze persoonlijkheid worden (‘ik ben misbruikslachtoffer’).

      Veel religies geven een duidelijk antwoord op waaróm we lijden: een lesje nederigheid en straf van God, of een proef om te kijken hoe standvastig de mens is. Schoppenhauer (1788-1860) was een pessimistisch filosoof en stelde dat lijden simpelweg bij het leven hoort, het heeft geen hoger doel. De ‘wil’ drijft ons voort en willen betekent een permanente staat van onbevredigd zijn. We zijn even gelukkig, en willen dan weer iets anders.

      Ik heb een verleden, dus ik ben

      Onze wensen, voorkeuren en gedrag worden in sterke mate bepaald door onze levensloop: opvoeding, ervaringen, genetische eigenschappen. Een traumatische ervaring kan een blijvend stempel op je drukken. Een plezierige gebeurtenis ook. Sommigen vereenzelvigen zich sterk met hun familiegeschiedenis, bijvoorbeeld als ze van adel zijn, of in het familiebedrijf werken.

      John Locke (1632–1704) stelde dat een mens zonder geheugen geen identiteit kan ontwikkelen. Friedrich Nietzsche waarschuwde dat een mens ook een te sterk historisch bewustzijn kan hebben, waardoor hij wordt verlamd. ‘Zonder te vergeten is het onmogelijk te leven’.

      Ik heb lief, dus ik ben

      In je sociaal media-profiel staat je relatie vaak direct onder je naam. Als iemand je liefheeft, word je erkend. We sloven ons dan ook flink uit om de liefde te vinden. Emmanuel Levinas (1906-1995) stelde de Ander centraal in zijn filosofie van Alteriteit. De oorsprong van de moraal ligt in de aanblik van de Ander, die je doet beseffen dat je een morele verantwoordelijkheid hebt. Rousseau schreef: Wie geen liefde heeft gekend zal sterven zonder zijn wezen te hebben gekend.

      Maar ook is er een strijd tussen je ego en de ander: veel relaties stranden. Een verklaring daarvoor is dat we te druk zijn met onszelf ontplooien, en ons meer bezighouden met de vraag of er wel van ons gehouden wordt dan of we genoeg van de ander houden. Volgens Nietzsche draait het bij de liefde altijd om ‘woeste hebzucht’ en egoïsme.

      Ik word erkend, dus ik ben

      Georg Hegel (1770-1831) stelt kort samengevat dat het zelfbewustzijn is voortgekomen uit een permanent verlangen naar erkenning. Dat verlangen komt voort uit een gebrek, net zoals honger het verlangen is het gebrek aan eten op te heffen. Dat gebrek zit in onszelf, het wordt opgeheven door iets buiten onszelf. En het verschil in ‘in’ en ‘buiten’ zorgt voor het besef dat er een ‘ik’ is. Het verlangen naar erkenning, is het verlangen naar een ander verlangen, namelijk ‘om verlangd te worden’. We hebben dus een structurele behoefte om het verlangen van een ander te zijn. Geen liefde, maar erkenning. Zelfbewustzijn is pas mogelijk in relatie tot een ander.

      In de psychologie geldt hetzelfde: ons zelfvertrouwen hangt sterk samen met de mate van waardering die we van anderen ontvangen. Complimenten geven ons eigenwaarde. Daarom doen we er ook zoveel voor. Sociale media, talentenjachten. Prestatiedwang! De keerzijde is bijvoorbeeld ‘statusangst’ van Alain de Botton, de angst om niet aan de maatschappelijke eisen te voldoen domineert bij velen het zelfbeeld. Hegel refereerde echter niet aan succes, maar naar ‘respect’. Bij respect speelt gelijkwaardigheid een rol, niet beter zijn dan anderen. Het idee is dat alle mensen dezelfde morele status hebben en dus evenveel respect, erkenning, verdienen. Het is een recht. En dit is de basis van de Universele Rechten van de Mens. Door gebrek aan zelfbewustzijn hebben planten en dieren dus geen rechten, dacht men. Dat is een beetje veranderd, maar rechten claimen kunnen zij niet, dat moet de mens namens hen doen.

      Ik consumeer, dus ik ben

      Enerzijds willen we uniek zijn, door onze bezittingen. Maar ook geven onze bezittingen aan tot welke ‘groep’ we behoren. Volvo? Familieman. Gucci? Gooisch meisje. Sandalen met sok? Milieuridder. Jongeren tot 30 jaar doen de meeste moeite om zich te onderscheiden door merken en producten. De koppeling tussen consumptie en uitdrukking van individuele identiteit komt uit de 18de-eeuwse Romantiek. Spullen kregen ook emotionele waarde. In de 20-ste eeuw is het verworden tot hedonisme. Eerst werden alleen vrouwen aangezet tot kopen, pas na WO2 richtte men zich op mannen. Ook consumentisme vloeit voort uit ‘statusangst’: het gaat niet om de producten zelf, maar de aanname dat ze bij een bepaalde hoge status horen. Maar individuele distinctie via consumptie is onmogelijk. Onze smaak wordt gevormd door onze omgeving, zo stelde Bourdieu, en dus zeker niet uniek. En wat we kopen zijn massaproducten, ook niet uniek.

      Ik heb een lichaam, dus ik ben

      Je uiterlijk is bepalend voor je zelfbeeld, en ook voor je kansen in de maatschappij. Wat een ‘normaal’ uiterlijk wordt gevonden is de basis voor onze houding ten opzichte van elkaar, met name op onbewust niveau. En dat terwijl we onderscheid maken tussen het uiterlijk en het innerlijk, al sinds Plato. Hij definieerde filosofie als de liefde voor het innerlijke. Maar La Mettrie (1709-1751) brak met de dualistische opvatting en stelt dat de mens een ingewikkelde machine is zonder ziel of geest. Dit is het Monisme. Michel Foucault (1926-1984) legde de link tussen kennisverwerving en macht enerzijds en disciplinering van het lichaam anderzijds. Die disciplinering begon rond 1850, met de opkomst van gymnastiek. Inmiddels is een slankheids- en fitnesscultuur ontstaan. Zwaarlijvigheid is gebrek aan zelfbeheersing en moreel verwijtbaar. Lichamelijke perfectionering heeft inmiddels een negatieve invloed op het zelfbeeld, door de graatmagere rolmodellen en digitale ingrepen.

      Ons lichaam bepaalt veel: sekse, huidskleur, seksuele oriëntatie. De sekse bij geboorte bepaalt het soort kleertjes en het uiterlijk, en genereert verwachtingen over gedrag. En ons lichaam veroudert, heeft dat invloed op onze identiteit? Krijgen we een nieuwe blik op de wereld?

      Ik ben mezelf, dus ik ben

      Je kunt doen wat je wilt, maar kun je ook willen wat je wilt? Schoppenhauer onderzocht hoe vrij de mens eigenlijk is, en zegt nee. Alles wat een mens wil, wordt bepaald door externe factoren. Wij denken echter dat we autonoom bepalen wat we willen. Maar onze morele principes zijn ook maar ‘meningen’, onze emoties, zoals angst, worden ons aangepraat door de media. Wil ik zelf dat perfecte lichaam, of zijn dat anderen die dat van mij willen? Door die invloed van buitenaf zoeken we steeds meer naar authenticiteit. De Existentialisten zagen authenticiteit voornamelijk als non-conformisme, als anders zijn. Erich Fromm benadrukte de oprechtheid, hij stelt dat authentiek gedrag heel goed kan samengaan met maatschappelijke normen, als het uit een gemeende overtuiging ontstaat. Zo vullen wij op dit moment het begrip authenticiteit ook in: eerlijk en oprecht.  Maar maakt dit ons niet ook asociaal, egoïstisch? Zijn we alleen ons eigenbelang aan het najagen?

      Wat onder ‘jezelf zijn’ moet worden verstaan, verschilt ook nog per plaats, per groep en per generatie. In het algemeen behelst het wel het naar je zin hebben, genieten van het leven, leuk werk hebben, onmiddellijke behoeftebevrediging. Maar daardoor lijden we aan ‘katastmatisch geluk’: onmiddellijk en makkelijk te verkrijgen, maar niet bestendig. We zijn tevreden over nu, maar bezorgd over later. Waar we naar op zoek zijn is geluk dat blijvend is en sociaal bindend. Gemeenschappelijke doelen, dingen doen die bijdragen aan de problemen in de maatschappij. Stapsgewijze vooruitgang. Dat vereist moed, en keuzes maken. Ik durf te kiezen, dus ik ben.  

      Mijn evaluatie van Dus ik ben

      Filosofie is relatief nieuw voor me, dus veel van wat ik las was nieuw. Dat geldt voor zowel de interpretatie van de theorieën en gedachten van de historische filosofen, als de koppeling met moderne maatschappelijke ontwikkelingen (tot 2010). Na een mislukte poging om Nietzsche te lezen (ik begreep er niets van) heb ik met dit boek wel het gevoel dat ik ongeveer weet waar die bekende filosofen naar toe wilden.

      Hoe de maatschappelijke ontwikkelingen ons zelfbeeld en onze identiteit beïnvloeden, was boeiend om te lezen, en heel herkenbaar. Hoe je je voorstelt, waarom iets je raakt, alle voorbeelden zijn erg aansprekend, hoewel inmiddels enigszins gedateerd. De onderverdeling van de ‘zoektocht’ in 12 thema’s is erg nuttig, het geeft nog enigszins structuur aan het betoog. Per thema wordt erg veel behandeld, ik merkte dat mijn notities als los zand aan elkaar hingen.  

      De schrijfstijl is prettig, het wat ingewikkelde filosofische gedachtegoed wordt met eenvoudiger taalgebruik geïnterpreteerd en met duidelijke voorbeelden toegelicht. Ook de humor ontbreekt niet. Elk hoofdstuk heeft een bijpassende illustratie.

      FOMO? Nee.

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur 0, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 4*

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Dus ik ben duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek; 
      • of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

      Koop Dus ik ben duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in filosofie | Tags: , , , , | Plaats een reactie

      Recensie: Dieren zijn ook mensen – Minder! Minder!

      Geplaatst op 8 mei 2026 door estroocloeck

      Dieren zijn ook mensen van Teun van der Keuken uit 2025 is een interessant en vrij genuanceerd betoog over waarom we geen vlees hoeven te eten, geen vlees zouden moeten eten en toch vlees eten. Teun is flexitariër en begrijpt de dilemma’s als geen ander, zo krijg ik de indruk. Zijn conclusie: een beetje vlees moet kunnen, maar dan wel van dieren die een goed leven hebben gehad. Sja, waar vind je die nog?

      Het boek is opgedragen aan … kat Blueberry, ‘de mooiste en liefste kat ter wereld. Ze is om op te vreten.’ Ja, dat zet mij direct tot denken aan: waarom zéggen we zoiets over mensen en dieren die we absoluut niet gaan opeten? En waarom lach ik er om? Er zijn landen waar ze de katten wél opeten, en de honden, de cavia’s … Waarom verafschuwen we dat? En halen we onze schouders op bij het dierenleed van onze koeien en kippen? Ook dát stelt Teun aan de orde.    

      In het maatschappelijke boek Dieren zijn ook mensen …

      … geeft Teun direct toe dat hij af en toe wél vlees eet. In een restaurant, als er een bijzonder goed vleesgerecht op de kaart staat. Thuis eet hij geen vlees, onder invloed van zijn dochters. Wel vis. Hij bespeurt cognitieve dissonantie bij zichzelf: hij handelt tégen zijn overtuigingen. Smaak en genot wint het af en toe van de kennis over dierenleed en milieuschade.

      Kringloop

      In 2010 maakte Teun een reportage over zelfslachtende slagers. Deze kopen héle, levende dieren, slachten ze, en verkopen ál het vlees aan hun klanten. Van minder geliefde delen maken zijij slavink of gehakt. Een mobiele slager slacht bij een Portugese boer: hun varkens krijgen het hele jaar de schillen, afsnijdsels en restjes van het eten van de familie. Ze hebben een mooi leven met veel ruimte buiten en kwispelende krulstaartjes. Tot de slacht. Van het bloed wordt soep gemaakt, al het vlees wordt opgegeten door het dorp. Een gesloten kringloop. Is dit voldoende argument om wél vlees te eten? Het dier had een prettig leven, ja. Maar werd wél gedood, niet prettig. En als je weet hoe de voedselindustrie eruit ziet en wat daarin allemaal misgaat, hoe kun je dan zelfs het eten van een minimale hoeveelheid vlees, nog voor jezelf verantwoorden? Waaróm eten we vlees?

      Waarom eten we vlees?  

      1. We vinden vlees al vanaf de geboorte lekker, net als calorierijk voedsel. Dat stamt uit onze jager-verzamelaar-tijd: we zijn als 300.000 jaar omnivoren. We zijn geprogrammeerd om het lekker te vinden, de spieren van dieren en mensen zijn ongeveer hetzelfde, en de dierlijke eiwitten passen dus heel goed bij wat we nodig hebben. Je hoeft er ook maar relatief weinig van te eten, in verhouding tot eiwitten uit bonen en aardappels.  
      2. Het zit in onze cultuur, dat maakt het lastig te veranderen tenzij je opgroeide in een vegetarisch gezin. Het veranderen van een ‘traditie’ wekt veel weerstand op.
      3. De industrie maakt er reclame voor, een receptenblad als Allerhande is gewoon een reclamefolder. Daarnaast is er de ‘lokworst’ – dat was vroeger de leverworst die ver onder kostprijs werd verkocht om zo mensen naar de winkel te lokken. Inmiddels hebben we de ‘kiloknaller’. De boeren worden uitgeknepen en moeten wel naar intensivering.
      4. De fastfood-ketens draaien allemaal om vlees, en om deze van goedkoop vlees te voorzien werd de vleesindustrie, de intensieve veehouderij, opgezet. Deze fastfood-trend startte in de VS.
      5. In Europa hadden we het landbouwbeleid. Na WO2 was er vrijwel niets meer te eten in Europa en moest er zo snel mogelijk weer genoeg voedsel worden geproduceerd. Sicco Mansholt, van huis uit boer, was van 1945 tot 1958 minister van Landbouw en daarna tot 1972 Europeeslandbouwcommissaris. Hij schaalde de vlees- en zuivel-productie op.
      6. Dit leidde tot de vleeslobby: ook al ontstonden er boterbergen en melkplassen, de boeren bleven subsidie krijgen. Zelfs Mansholt vond dat we waren doorgeschoten.

      We eten steeds méér vlees

      En doorgeschoten waren we zeker: we zijn tussen 1950 en 2025 wereldwijd 7x zoveel vlees gaan eten. De wereldbevolking verdrievoudigde, dus per persoon 2x zoveel. En de trend neemt nog steeds toe, ondanks mooie verhalen over vleesschaamte en flexitariërs.   

      In 1972 verscheen het rapport Grenzen aan de groei, en sindsdien is er meer aandacht voor de impact van vleeseten op het milieu. Desondanks eten we nu veel meer vlees dan toen. In de jaren 80 ging het meer over dierenleed. Meer mensen werden vegetariër. En zo ontstond de flexitariërs-paradox: steeds meer mensen zeggen minder vlees te eten, en toch gaat de vleesconsumptie omhoog. Waarschijnlijk omdat mensen minder vaak vlees eten, maar wel meer per keer, en hun vleessnacks (bitterballen!) vergeten. ‘Minderen zit meer tussen de oren dan tussen de tanden.’

      Dierenleed

      Het volgende deel gaat over Dierenwelzijn. Blijkbaar vinden we het dierenleed van de grote veebedrijven en de slachthuizen nog niet erg genoeg. Weten we wel hoe het daar aan toegaat? Er zijn normen voor wat je mag afknippen, afzagen en hoe je mag doodmaken. Staarten afknippen en dergelijk mag dus. Andere zaken, zoals schoppen, verwaarlozing, uithongeren zijn ontoelaatbaar. De NWA ziet daarop toe, maar heeft nauwelijks geld en te weinig personeel. Inspectie gebeurt minder dan 1x per 10 jaar, en dan nog aangekondigd. Is het in totaal, toegestaan of gedoogd, wel diervriendelijk? Hoe gaan we eigenlijk met dieren om?  

      Dieren zijn ondergeschikt aan mensen

      De verhouding dieren – mensen is al eeuwen onderwerp van discussie. Aristoteles meende dat alleen de mens kon plannen en doelen kon stellen, rationaliteit had. Dus mogen wij plannen maken voor de ‘redeloze’ dieren en ze inzetten voor onze doelen. Intellectuele capaciteit was de maatstaf voor de hiërarchie. Descartes en Kant stelden dat dieren geen zelfbewustzijn hadden, en dus een gebruiksvoorwerp waren. Rousseau stelde dat dieren wél een gevoelsleven hadden, en dat we ze dus goed moesten behandelen. Bentham, stelde dat we als uitgangspunt het vermogen om pijn te lijden moeten nemen, niet de intelligentie. Baby’s zijn toch ook geen gebruiksvoorwerp! Inmiddels weten we dat dieren gevoelens en een zekere mate van intelligentie hebben. En veel dieren hebben bewustzijn! Het gevoelsleven van vissen wordt nog steeds erg onderschat, mede omdat ze geen mimiek hebben. Maar ze zijn wel degelijk intelligent! Varkens zijn zo slim als een 4-jarige peuter.

      Carnisme

      Vleeseters hangen de ideologie van het Carnisme aan, wat onderscheid maakt tussen consumptie-dieren en knuffeldieren. Niet alleen onderscheiden we soorten dieren (in elk land weer anders!) , maar er zijn ook gradaties leed wat we nog wel en niet meer acceptabel vinden. De supermarkten doen erg hun best om ons stukje vlees er zo neutraal mogelijk te laten uitzien: in niets herken je het dier. We kunnen ontkennen dat we een dier eten. En we zien het geweld dat we een dier aandoen ook niet: net als op straat poepen, en seks, is geweld uit het straatbeeld verdwenen, we hebben geweld uitbesteed aan soldaten en slachters, buiten beeld. En we mógen het ook niet zien, je komt niet binnen bij een intensieve boerderij.

      Een beter leven door Beter Leven?

      De Beter Leven sterren, ontwikkeld door de Dierbescherming, geven de mate van diervriendelijkheid in de veehouderij aan. Hierdoor is het welzijn ietsjes verbeterd. Maar hoeveel? Vleesvarkens met 1 ster krijgen 1,25 m2 in plaats van 0,8 m2, ze mogen niet naar buiten en hun staart wordt afgebrand. Vleeskippen staan met 12 op 1 m2, in plaats van met 18. Er is ook een kleine uitloop, maar het is te druk om de uitgang te vinden. Vergelijk dat eens met het ‘normale leven’ van een kip: ze is zonaanbidder, wroet met haar snavel in de grond, leeft in het bos, zit hoog in de bomen.

      Wat mag er nog meer van Beter Leven? Koeien en geiten worden onthoornd, om te voorkomen dat ze elkaar in de krappe stallen verwonden. Kippen leven zo dicht op elkaar en krijgen daar zoveel stress van dat kannibalisme een reëel gevaar is. Dat wordt beheerst met snavelkappen: de punt wordt verwijderd. Varkens worden gecastreerd omdat anders bij een heel klein percentage ervan het vlees niet zo lekker smaakt.

      Zuivel, eieren en vis

      Dan maar vegetariër worden? Geen vlees, alleen zuivel en eieren? Dan ben je óók verantwoordelijk voor dierenleed. Melk van de koe gaat niet naar de kalfjes, want die worden juist bij de koe weggehaald. Melkkoeien hebben een beroerd leven, ze worden voortdurend zwanger gehouden. Als ze zeven jaar oud zijn, zijn ze op, terwijl ze in natuurlijke staat wel 20 jaar kunnen worden. De mannelijke kalfjes worden na 8 maanden geslacht. Van de kippen is de productie ook opgevoerd: natuurlijk is 15 eieren per jaar, een legkip legt er 300. Kuikentjes die geen vrouwtje zijn worden afgemaakt.  

      En dan de vis. Vissen lijden óók pijn, ze stikken aan boord van de trawler. Voor kweekvissen is het leven ook geen pretje: teveel in een kooi, supersmerig water. Ze kunnen hun natuurlijk gedrag niet vertonen, en worden depressief en agressief.

      Milieuleed

      Het volgende deel gaat over het effect op het milieu. Kort gezegd: vleeseten is slecht door het landgebruik (voor voer) en uitstoot, maar ook door waterverspilling, energieverspilling en vervuiling. Er worden enorme hoeveelheden bomen gekapt voor soja-plantages, en mangrovebossen gekapt voor viskweekvijvers. Op die soja-plantages worden bestrijdingsmiddelen gebruikt, die de bodem en het water vervuilen, en ook het gewas van de buren verpesten.

      Maar: of de koe nou soja eet, of jijzelf, dat maakt toch niet uit? Toch wel. 76% van de geproduceerde soja wordt gebruikt voor veevoer, 7% voor mensenvoer, 17% voor cosmetica en dergelijke. 1 kg biefstuk kost 25 kg voer, 1 kg kipfilet 9 kg voer. Plofkip? 1 kg op 1,2 kg voer, wel milieuvriendelijker dus maar bepaald niet diervriendelijker. Voor wat we in Nederland opeten, is 3x ons eigen landbouwoppervlak nodig, we gebruiken dus oppervlak in Brazilië etc. voor ons voedsel.

      Natuurlijk hebben we het mest-probleem, door de intensieve veeteelt. Er zit ammoniak en stikstof in mest, en de koeien produceren ook nog het broeikasgas methaan, in hun mest en óók in de scheten en de boeren. Visvangst kost olie. Verder is er sprake van overbevissing, de Middellandse Zee is inmiddels zo goed als leeg. Voor 1 kg kaas is 10 liter melk nodig, plus de energie voor het rijpen. Het is nog onduurzamer dan kip.

      Gezondheidsleed

      Maar hebben we geen vlees nodig voor onze gezondheid? Nou, bewerkt vlees (gerookt, gezouten, conserveringsmiddelen) is slecht, want kankerverwekkend. Rood vlees geeft een hoger risico op beroerte, diabetes 2, darmkanker en longkanker. Maar rood vlees heeft ook positieve punten, vandaar het advies van de Gezondheidsraad om niet meer dan 200 gr per week te eten, en meer voedingsstoffen uit plantaardige producten te halen. (Gezondheidsraad update van 2025-ESC).

      Vis dan? Vette vis is gezond door de vetzuren, maar weer slecht door de microplastics en zware metalen als kwik. Eet het 1x per week. En zuivel? Magere zuivel is goed, eet verder alleen max. 30+ kaas of hüttenkäse. Max. 1 ei per dag.

      Is een vleesloos dieet gezonder ? Hier draait het om wat er juist niet in zit. IJzer bijvoorbeeld, de plantaardige variant nemen we slechter op. En vitamine B12. Grappig: in vlees zit niet ‘vanzelf’ meer B12, boeren roeren supplementen door het veevoer. Dan kun je net zo goed dat supplement zélf slikken.

      Wat gaan we dan eten?

      Voor de planeet is een vegan dieet het best, en dat is ook het diervriendelijkst. Maar een heel klein beetje dierlijk eiwit zou kunnen, van bijvoorbeeld dubbeldoelkoeien, die gras eten op gronden waar geen ander (eetbaar) gewas wil groeien. Dan kom je uit op: veel groente, fruit, peulvruchten en volkoren granen, en per week 100 gr rood vlees, 200 gr kip, twee eieren, en 250 gram zuivel.

      Systeemverandering

      Hoe nu verder? We moeten het systeem veranderen en niet individuen de maat nemen. Dus: het makkelijker maken om géén vlees te eten. En anderen inspireren een ander dieet te volgen. Die systeemverandering is misschien niet makkelijk, maar er is al wel enig ongemak. Met een slimme keuze-architectuur kunnen we veranderen hoe we bijna gedachteloos keuzes maken. Plantaardig moet dan de norm zijn, de standaard keuze, makkelijker, goedkoper. Niet zeggen: vegetariërs willen bepaalde dingen uit een gerecht niet, maar vleeseters willen iets extra’s bij een gerecht.

      En de smaak, het genot? Vlees heeft umami, dat hartige. Dat vind je ook in paddenstoelen, aardappels, uien, tomaten, Parmezaanse kaas. En Teun’s tip is: kook vaker uit de landenkeukens die al veel vegetarische gerechten hebben, zoals India, Griekenland, Turkije.

      Dieren zijn ook mensen? Nou nee, dat lijkt me niet, maar zeker niet mínder dan mensen.  

      Mijn evaluatie van Dieren zijn ook mensen

      Nu las ik al best veel over dierenleed, de intensieve veehouderij en vegetarisch eten, maar toch wist dit boek, de opvolger van De mens is een plofkip, mij te verrassen. Ten eerste door de vrij genuanceerde boodschap, die wordt versterkt door Teun’s eigen ervaringen met vlees eten, terwijl hij weet welk dierenleed ermee gepaard gaat en hoe slecht het is voor het milieu. Ten tweede door de breedte van onderwerpen, terwijl het toch een compact boek is. En natuurlijk vond ik het leerzaam, de gezondheidsaspecten van wel, geen en minder vlees eten leverden toch wat nieuwe inzichten op, zoals waarom vlees eten bijna letterlijk in onze genen zit.  

      Teun maakt gebruik van wetenschappelijke stukken, o.a. van de Gezondheidsraad en The Lancet, maar put ook uit eigen ervaringen. Zijn verhaal over de mobiele slachter in Portugal doet je enerzijds gruwen, anderzijds waarderen hoe álles van een dier wordt opgegeten. Dit is een goede zet, ook Michael Pollan’s The Omnivore’s Dilemma laat je de belevenissen van de auteur meebeleven, en is tegelijkertijd grappig en schokkend. Ook heeft Teun interviews gehouden met diverse experts op dit gebied.

      Zijn boek is eigenlijk nét te vroeg uitgekomen, met alle recente heisa over de nieuwe Schijf van Vijf. Want nee, die is niet alleen gebaseerd op wat beter is voor de aarde, maar juist ook op nieuwe inzichten in wat goed en slecht is voor ons, welke hoeveelheden goed zijn, en wat teveel is. Ik denk dat zijn betoog nu wel weer een paar jaar meegaat, want niet alleen worden de voedingsadviezen niet zo vaak aangepast, ook het dierenleed wordt niet zo snel minder. Helaas.  

      De verschillende invalshoeken, filosofie, cultuur, historie, dierenleed, milieu, gezondheid, geven een goede structuur aan het boek. De eerste drie slagen er ook in om je een beter gevoel te geven: ik ben geen slecht mens, dit is zo gegroeid. De laatste drie geven voldoende argumenten om te minderen. Teun deelt zijn dilemma’s en zijn cognitieve dissonantie: hoe kan het zijn dat ik zó geniet van vlees, terwijl ik alle nadelen van vlees eten ken. Teun kent al die nadelen beter dan de meeste Nederlanders, dus is zijn twijfel heel herkenbaar en zijn oplossing (minder vaak, minder veel) heel zinnig.

      Het boek is goed verzorgd, maar heeft geen illustraties, tabellen of figuren. Ik las het eBook in zwart-wit. Teun’s schrijfstijl is leuk, beetje cynisch wel. Af en toe vond ik het boek iets te kort bij een onderwerp stilstaan, maar dan googelde ik wat.  

      Must Read? Op zich niet, maar zó dun en zó toegankelijk dat je eigenlijk geen excuus hebt om het niet te lezen.

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 3 ½ *

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Dieren zijn ook mensen duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek; 
      • digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
      • of uit een minibieb!

      Koop Dieren zijn ook mensen duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in Maatschappij | Tags: , , | Plaats een reactie

      Recensie: Chimpanseepolitiek – herkenbaar

      Geplaatst op 5 mei 2026 door estroocloeck

      Pareltje of oud papier? Dat is de vraag als ik weer eens een klassieker, of gewoon een oud boek lees. Chimpanseepolitiek van Frans de Waal is zo’n oud boek, het stamt oorspronkelijk uit 1982 en is door hem in 1999 herschreven met toevoeging van meer recente wetenschappelijke inzichten. Het geeft een bijzonder inkijkje in machtsuitoefening bij chimpansees, én in wat ook bij ons in de genen zit. Pareltje!

      Het boek is een fascinerend verslag van een strijd om de macht binnen een groep chimps in Burger’s Zoo, waarbij de drie alfa-mannen ieder een eigen persoonlijkheid hebben en daarmee ook een andere manier om aan de macht te komen, en te blijven. Coalitievorming speelt een belangrijke rol. Maar ook de invloed van de vrouwen en kinderen is van belang, de dominantste man krijgt niet altijd het meeste respect (maar wel de meeste seks). Veel zwart-wit foto’s illustreren belangrijke gebeurtenissen, leuk!

      Het natuurboek Chimpanseepolitiek …

      … begint met uitleggen wat de voordelen én nadelen zijn van een onderzoek in een dierentuin, in plaats van in het wild. Het nadeel is natuurlijk dat je niet zeker bent of de chimps wel natuurlijk gedrag vertonen. De troep is relatief klein, de vegetatie een versimpelde afspiegeling van een tropisch regenwoud. Het voordeel is dat de onderzoeker ál het gedrag kan waarnemen, en er zo een lijn in kan ontdekken. Veel onderdelen van dit gedrag zijn ook in het wild waargenomen, en Frans refereert regelmatig naar onderzoek van o.a. Jane Goodall in Gombe.

      Is Puist lesbisch?

      In het begin van het boek omschrijft Frans de persoonlijkheden van de verschillende chimps. Ik lachte hardop bij de beschrijving van Puist. Dat is een volwassen vrouw ‘die buitengewoon zwaar is gebouwd. Ze loopt en staat stoer. [….] Ook in seksueel opzicht wijkt Puist af: ze weigert te paren.’ Elke maand heeft ze de genitale zwelling, maar mannen hoeven daar niet in de buurt te komen. Ze masturbeert, als enige in deze groep. ‘Ze gedraagt zich lesbisch, als een andere volwassen vrouw een genitale zwelling vertoont, kan het gebeuren dat Puist haar voor een seksueel contact uitnodigt.’ Ook is ze soms betrokken bij het ‘regelen’ van het seksuele contact tussen de mannen en de vrouwen. Ze kan zich aansluiten bij mannen die een paar-poging verstoren, of het zelfs opnemen voor een vrouw die een paring weigert. Frans’ team noemt Puist daarom soms ‘de bordeelhoudster’.

      Puist is ook achterbaks, ze heult vaak met de mannen tegen de vrouwen. Laaggeplaatste vrouwen zijn doodsbang voor haar. Soms doet ze alsof ze zich wil verzoenen, en als een andere vrouw dan dichtbij komt, grijpt Puist haar. Dit postuur en gedrag wordt ook in het wild waargenomen: bij Jane was dit Gigi, deze was steriel. Het verschil tussen de twee is dat Gigi wél seks met de mannen had, en dat Puist niet steriel was, ze kreeg later kroost, Ponga, van (waarschijnlijk) Nikkie. Nikkie hield heel lang aan en op een gegeven moment zwichtte Puist.

      Gorilla adopteert Roosje

      Het verhaal van vrouw Gorilla, die steeds maar kinderen krijgt die na een paar weken doodgaan, is erg ontroerend. Ze heeft waarschijnlijk te weinig melk. Frans team doet een proef met haar: ze laten haar een moederloos chimpje, Roosje, adopteren en met de fles voeden. Na een paar weken geeft Gorilla zelf ook spontaan melk. Roosje is het eerste dier ter wereld wat door een soortgenoot met de fles is grootgebracht. Oké, heeft niets met natuurlijk gedrag te maken, maar in zekere mate toch wel, want Gorilla begrijpt het principe snel, en trekt de speen snel uit het mondje als Roosje zich verslikt, zonder dat dit haar was geleerd. Nu kan ze ook haar eigen kinderen, die na de adoptie geboren worden, met de fles grootbrengen. De melkproductie én het humeur van Gorilla gaat er ook op vooruit, ze heeft jaren een depressie gehad.  

      Vechtpartijen bij mannen en vrouwen

      Tussen de drie alfa-mannen wordt regelmatig gevochten, en ook vechten de mannen met de vrouwen. Er is echter wel een verschil: mannen hebben gevaarlijke hoektanden, vrouwen niet. Als mannen onderling vechten gebruiken ze hun hoektanden, tegen de vrouwen alleen de snijtanden, en voornamelijk gebruiken ze dan hun handen en voeten. Vrouwen bijten veel meer, maar de snijtanden zijn niet zo gevaarlijk. De vechtpartijen tussen mannen hebben regels: de mannen beheersen zich. Ze bijten alleen naar ledematen. Snelheid en behendigheid is even belangrijk als kracht. Tussen de gevechten door leven ze samen en werken ze samen, in het wild jagen ze samen en strijden tegen hun buren. Dit zien we niet bij de andere mensapen (gorilla’s, orang-oetangs en bonobo’s).   

      Wie wordt de dominante chimp?

      Wie wordt de dominante man, de sterkste? Die de gevechten wint? Dat blijkt niet zo te zijn: er vinden binnen enkele weken drie gevechten plaats tussen Yeroen, die dan de dominante man is, en Luit, de uitdager. In het eerste gevecht valt Yeroen aan, Luit vecht niet terug. In het tweede gevecht bijt Luit wél terug. In het derde gevecht is Luit de aanvaller en de winnaar. Qua onderlinge sterkte zal er geen verschil zijn geweest bij de drie gevechten. Er lijkt een verschil te zijn ontstaan in de sociale statusverhoudingen. Luit heeft de steun van de groep gekregen. De rivalen ontlenen hun zelfvertrouwen aan de sociale atmosfeer. Als een voetbalclub, die thuis beter speelt dan uit! Tussen de gevechten door vlooien Yeroen en Luit elkaar, dit haalt tijdelijk de spanning uit de lucht.

      Er waren niet twee, maar drie alfa-mannen, en de coalitievorming in de dominantiestrijd was voor Frans goed te volgen. Naast Yeroen en Luit, was daar Nikkie, die ná Luit de dominante werd, met steun van Yeroen. Het is grappig om te lezen hoe Nikkie zorgt dat hij die steun houdt, een beetje verdeel-en-heerspolitiek bedrijft. Bijzonder is dat ook ná de machtsovername door Nikkie, Yeroen de meeste achting van de groep krijgt, tot wel 2 jaar ná de machtsovername.

      Hoe wordt de hiërarchie bepaald?

      Er is verschil tussen de geslachten als het gaat om hiërarchie. Bij de mannen wordt dominantie dus bepaald door coalities. Bij de vrouwen geven persoonlijkheid en leeftijd de doorslag, het is gebaseerd op respect. Conflicten tussen vrouwen zijn zeldzaam. De alfa-vrouw in de groep was Mama, en dit bleef jarenlang stabiel. Bijzonder is dat vrouwen dingen kunnen afpakken, of zitplaatsen kunnen inpikken van mannen, dat wordt getolereerd. Waarom? In ruil voor seksuele gunsten of politieke steun? Respect?

      Seks

      Een leuk en beeldend beschreven hoofdstuk gaat over die seksuele gunsten. De dominante man paart 2x zoveel als de twee andere mannen samen. Nikkie spant samen met Yeroen tegen Luit voor de macht, maar gebruikt Luit om te zorgen dat hij meer kan paren dan Yeroen, coalitievorming voor seks dus. Als Nikkie een andere man ziet paren, gaat hij erop af om de paring te verstoren. Maar als Luit wil paren, gaat hij eerst uitgebreid Nikkie vlooien, loopt op een vrouw af, steekt vragend zijn hand uit naar Nikkie, gaat Nikkie weer vlooien, loopt weer naar de vrouw toe, en mag dan ongestoord paren. Vlooien om toestemming voor seks te krijgen duurt 2x zo lang als gewoon vlooien. En ook Nikkie vraagt af en toe toestemming aan de andere twee mannen.

      Chimpanseepolitiek en menspolitiek

      Aan het eind van het boek gaat Frans in op de overeenkomsten met menspolitiek. Uit sociaal-psychologisch onderzoek blijkt dat mannen aan uitbuitende politiek doen, willen winnen, strategische coalities vormen. Vrouwen doen aan inschikkelijke politiek, gaan voor persoonlijk contact en vormen coalities met mensen die ze aardig vinden. Statistisch gezien dan, er zijn natuurlijk uitzonderingen. Dit lijkt erg op wat we bij de chimps zien, terwijl daar de krachtsverschillen tussen mannen en vrouwen een grote rol zouden kunnen spelen, en bij ons minder. Maar politiek bedrijven is onderdeel van de evolutionaire erfenis die we met de chimps delen.

      Politiek bestaat ook in ons dagelijks leven, op vergaderingen, in ons gezin. Dat is niet zo heel evident, omdat we onze bedoelingen goed kunnen camoufleren, we praten over onze idealen, niet onze persoonlijke machtsmotieven. Chimps tonen deze motieven open en bloot. Er is ook niets om je voor te schamen, hiërarchie geeft samenhang aan de groep, het is democratisch. Het machtsevenwicht wordt dagelijks op de proef gesteld, en als het te zwak is, zal het vernieuwd worden. Chimps en mensen zijn politieke dieren.

      Mijn evaluatie van Chimpanseepolitiek

      Het blijft leuk én leerzaam om te lezen over het gedrag van onze naaste verwanten. Na twee boeken van Jane Goodall en twee van Frans de Waal heb ik daar nog lang geen genoeg van. Uit de herkenbaarheid van het gedrag is heel goed af te leiden wat bij ons in de genen zit, en wat in de opvoeding en omgeving. Wat me met name trof is het verschil in coalitievorming tussen mannen en vrouwen, in beide soorten. Mannen willen macht, vrouwen stabiliteit. Bijzonder toch dat dit genetisch bepaald blijkt.

      Frans beschrijft alles wat er gebeurt in zeer veel detail, je ziet het voor je! Dat de chimps zoveel verschillende persoonlijkheden hebben vond ik erg interessant, zelfs tussen de drie alfa-mannen zie je dat. Wat een enorm werk is dit geweest, jarenlang observeren en elke kleine handeling vastleggen en analyseren. Ik was afgelopen jaar ‘op bezoek’ bij chimps in het wild, en zelfs als ze liggen te slapen na het eten zie ik nauwelijks verschil tussen de een en de ander.  

      Het is een populair wetenschappelijk boek, heel goed leesbaar als je niets van chimps afweet, en toch wetenschappelijk verantwoord, met objectieve beschrijvingen van wat men ziet, en welke onderzoeken wat uitwijzen aan de ene kant, plus duidelijke subjectieve interpretaties van gedrag aan de andere kant. Toen het uitkwam, in 1982, waren de collega-primatologen lyrisch. Het boek is erg leuk uitgevoerd, met zeer veel foto’s in zwart-wit van alle chimps (denk ik) en veel van de beschreven situaties. Je gaat je makkelijk vereenzelvigen met sommigen van hen. Ik vond maar een paar typo’s, het is redelijk goed verzorgd. Het boek werd na Frans’ overlijden in 2024 opnieuw uitgegeven.

      Het onderzoek wordt chronologisch verteld, zodat de ontwikkelingen, en oorzaak-gevolg goed te volgen zijn. Door de namen van afstammelingen met de eerste letter van de moeder te laten beginnen, zijn de familieverbanden ook steeds duidelijk. Puist kreeg Ponga, Mama kreeg Moniek, Franje kreeg Fons.

      FOMO? Misschien wel, dan begrijp je onze eigen politiek wat beter. En ook heeft het een zeer hoge rating bij Goodreads: 4.27

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd 0, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 4*

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Chimpanseepolitiek duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek; 
      • digitaal en gratis via Kobo Plus;
      • of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

      Koop Chimpanseepolitiek (2024) duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in natuur | Tags: , , , | Plaats een reactie