Recensie: Stemmen met je portemonnee – verrassend

Geplaatst op 20 mei 2026 door estroocloeck

Hoe je met kleine keuzes een groot verschil kunt maken voor een betere wereld. Wie wil dat nou niet? Deze ondertitel van Stemmen met je portemonnee uit 2025 geeft aan dat je met kleine veranderingen in je koopgedrag veel effect kunt bereiken. Geerhard Bolte was de redacteur van deze verzameling korte bijdragen van 20 verschillende schrijvers, waaronder Babette Porcelijn, Maria Genova en Lucas Geuzebroek.

Ik viel voor dit boekje omdat het compact is én heel veel verschillende onderwerpen bij de kop pakt. Ja, natuurlijk klimaat en eerlijke arbeidsomstandigheden. Maar ook gaming, je auto (met een verrassend betoog!), internet, voedsel en drank, je achtertuin …. De schrijfstijl van de auteurs maakte dat ik vaak met een glimlach over onze problemen zat te lezen. Het was bepaald activerend. De opbrengsten van het boek gaan naar Free Press Unlimited, alle auteurs werkten gratis mee. Nóg een reden om het te lezen!

Het maatschappelijke boek Stemmen met je portemonnee …

…. is voor mensen met buikpijn, zo stelt Geerhard. Buikpijn van het onrecht in de wereld. Het helpen het onrecht de wereld úít te krijgen heeft alleen maar voordelen: het is beter voor je medemens, voor de natuur, voor je portemonnee én je gemoedsrust. De 20 bijdragen starten met 3 inleidende bespiegelingen, en daarna komen de 17 ‘kleine keuzes’. Ik loop ze globaal door:

1. De bijdrage over Filosofie  gaat in op de vraag of helpen een morele plicht is. Je hebt recht op je vrijheid, toch? Ja, mits dat een ander geen kwaad doet. Maar veel van onze activiteiten doen een ander wél kwaad. Bij het helpen moet je natuurlijk prioriteiten stellen, te beginnen bij onze planeet, dan een menswaardig bestaan voor iedereen, dan democratie. We moeten zelf steeds voor het goede kiezen, en een beweging begint altijd bij de actie van één persoon. Denk dus niet dat je geen verschil maakt.

    2. Daarna gaat het over Psychologie: hoe maken wij eigenlijk de keuzes wat wel en niet te kopen? Belangrijk is de attitude-behaviour gap: we zeggen het klimaat belangrijk te vinden, eten dus geen vlees. Maar stappen wel in het vliegtuig. We besluiten vaak automatisch: Kahneman’s Systeem 1. Dan kiezen we voor het bekende merk, voor de gemakkelijkste optie. Tevéél keuze levert teveel moeite op, en ook onze hersenen doen aan energiebesparing. Ook zijn er sociale normen waar we ons aan houden, vaak onbewust. Cialdini onderscheidt 2 soorten normen: descriptive – gedrag ( ‘veel mensen kopen tweedehands kleding’) en injunctive – oordeel (‘het is niet oké om fast fashion te kopen’). Om al deze belemmeringen weg te halen, moet je jezelf nudgen: de beste keuzes ook de makkelijkste maken. Denk aan een andere browser of zoekpagina instellen.  

    3.Veel oproepen zijn negatief:  je moet iets niet meer doen. Dan krijg je natuurlijk de weerstand ‘je mag ook niks meer’. Maak het positief, start een Wel-beweging. Je jaagt een droom na. Je zegt ‘ja’ tegen de meest bijzondere spullen, zo stelt Marie Kondo, het wegdoen van de rest is alleen maar een logisch gevolg daarvan, geen doel op zich. Heel belangrijk: preach what you practice: praat erover, laat zien dat ‘we met meer zijn’.  

    4. Babette Porcelijn adviseert ons op zoek te gaan naar onze Blinde vlekken. Welk gedrag heeft de meeste negatieve impact? Dat is niet het gebruik van plastic rietjes … Spullen, alsmaar spullen kopen (electronica!) heeft wél de meeste impact, meer dan je fossiele auto of vlees eten.  

    5. Lid worden van een Politieke partij is zéér zinvol. Wist je dat maar 2,2% van de Nederlanders lid is? En dat daarvan maar 10% ook actief is? Dus: wordt lid en voor je het weet ben je gemeenteraadslid en kun je daadwerkelijk invloed uitoefenen. En je leert debatteren, dat is zéér nuttig om genuanceerd te gaan denken.  

    6. Dan Digitale technologie, dat is verslavend en kost zéér veel tijd. Die kan je vast beter besteden. Bovendien lijdt onze democratie eronder, omdat we ons liever amuseren dan informeren. De platformeconomie leidt tot steeds grotere ongelijkheid. Kun je het ook anders doen?  

    7. Gaming! Daar wist ik niks van dus extra leerzaam. Blijkbaar bestaat er een variant die pay to win heet, ik kan me er alles bij voorstellen. Die spellen kun je boycotten, en alleen fair-play-games kopen. En er zijn natuurlijk game-bedrijven die hun ontwikkelaars uitbuiten, die zijn bekend. Dat negeren we het liefst. Niet doen! De game-community heeft écht veel invloed. O ja, ouders moeten hun kinderen begeleiden bij het kopen en spelen, en vooral ook zélf het goede voorbeeld geven met hun eigen online-koopgedrag, van kleding bijvoorbeeld.

    8. Dat je met je Beleggingsstrategie invloed hebt is natuurlijk evident. De Tech-aandelen zijn altijd geliefd want geven behoorlijke koerswinst. Maar met Trump neemt de onzekerheid daarover toe. Niet de markt, maar de politiek bepaalt nu de koers. Je kunt op basis van ESG beleggen. Of je besteedt je geld aan een woning voor je kind …  

    9. What would Jesus drive? Wat een heerlijke vraag! Als je naar het milieu én de arbeidsomstandigheden kijkt, blijft er weinig keus in Auto’s over. Veel bekende merken zijn in handen van multinationals. Je wilt geen eigenaar uit China of de VS, dan vallen de Engelse, Franse, Zweedse en Italiaanse merken al af. Wil je ook geen WO2 deelnemers (Duitse en Japanse fabrikanten)? Jaguar en Landrover zijn van Tata, die van de kampioenvervuiler in IJmuiden. Het OV! Oké kost je véééél extra tijd … Beter is het die tijd te besteden aan het aanspreken van de bedrijven en overheden op hun wangedrag!

    10. De eerste bijdrage over het Klimaat geeft ons een dilemma: sluit je je ogen voor het lijden van een kind, of offer je je welvaart, in de vorm van auto, vliegreizen etc. op? Dat lijden is er wel, maar ver weg, je ziet het niet. Hier wordt een verhaal van Ursula Le Guin gebruikt: The Ones Who Walk Away From Omelas. Dat kwam bij me binnen.

    11. Dan het manipulerende Internet met alle privacy-schendingen. Maria Genova adviseert om op zoek te gaan naar Europese alternatieven, en als je die gevonden hebt, ze vooral met anderen te delen. Dan komen er serieuze spelers bij en wordt het internet weer ‘vrij’.  

    12. In De praktijk gaat het over hoe je anderen beïnvloedt óók voor de goede keuzes te gaan. Erover praten levert meestal weerstand op, de ander voelt zich aangevallen.  Stap over naar nieuwsgierigheid, stel vragen. ‘Ken jij leuke duurzame kledingmerken?’. En ook: stem met je talent, met je dagelijks werk. Dat betekent qua salaris vaak een stapje terug. Sja, zo stem je dus ook met je portemonnee. Maar je kunt wel trots op een verjaardag vertellen waar je werkt …

    13. Dicht hier tegenaan ligt het onderwerp De werkgever, die moet inzetten op zingeving, MVO. Maar die moet dit niet als marketing gebruiken, of met meetbare prestaties en KPI’s leuren, maar het echt ménen.

    14. En dan het bekende onderwerp Kleding, fast fashion, kinderarbeid. Slow fashion is beter, een minimale garderobe van wol, katoen en leer (mmmmmm) gemaakt met eerlijke arbeid.

    15. In Food staat de wat tegen-intuïtieve opmerking dat het niet zozeer gaat om wát we eten, maar eerder hoe: snel en overvloedig met veel te veel reststromen. Het stuk breekt een lans voor ‘verarming’, grenzen stellen aan ál onze consumptie.

    16. Thuis spoort ons aan om zelf actie te ondernemen voor groen en saamhorigheid in je buurt. En laat je achtertuin gerust verwilderen.

    17. In Werk worden bedrijven aangespoord om stelling te nemen, wat niet altijd even veilig is, kijk maar naar de VS. Ook kan het klanten of aandeelhouders wegjagen. Maar wat je overhoudt én aantrekt is loyaliteit. Mensen die jouw boodschap doorvertellen. Hier wordt geadviseerd om impact wél met KPI’s te meten, en om te stoppen met activiteiten in Rusland. Soms moet je wat verliezen om trouw te blijven aan je waarden.

    18. Dan het onderwerp Reizen, en ik schaam me bij voorbaat. De betere keuzes zijn natuurlijk thuisblijven of duurzaam reizen. Reizen is goed om je blik te verbreden, maar neem dan een langzame lokale bus, ga op avontuur in kleine dorpjes. Vooral: overnacht in lokale hotels, onderzoek of die luxe Riad of dat mooie Eco-resort niet in handen is van rijke buitenlanders. Hier kan ik qua keuzes nog veel verbeteren.

    19. Weer Klimaat, nu van ex-collega Lucas Geusebroek. Hij verblijdt me met wat statistieken: 86% van de Nederlanders vindt hergebruik van spullen en grondstoffen belangrijk, 83% het voorkomen van achteruitgang van de natuur en 81% wil minder afval. Internationaal wil 89% meer klimaatactie, maar diezelfde 89% denkt dat maar een minderheid er zo over denkt! Dat is een perception gap. Dus: we moeten er meer over praten, want we zijn met méér!

      20. En ook het laatste stuk gaat over Klimaat, met een oproep minder spullen te kopen, niks weg te gooien. Heel aardig is de vraag of biologisch logisch is? Er zijn producten van biologische grondstoffen, die niet biologisch afbreekbaar zijn. En andersom ook! Wat is beter? De auteur kiest voor het laatste, biologische grondstoffen zijn schaars en duur, en niemand zit op zwerfvuil en plastic soup te wachten. Hier had ik graag wat voorbeelden bij gezien!

      Mijn evaluatie van Stemmen met je portemonnee.

      Ik lees vrij veel over deze maatschappelijke onderwerpen, dus niet alles was nieuw. Wel zijn de stukjes zó pittig geschreven dat je ze goed kunt gebruiken in gesprekken met je niet-zo-duurzame relaties. Preach What You Practice! Een paar onderwerpen leverden wél veel food for thought op: de automerken, de biologische logica, de eigenaars van je hotel, verarming, Omelas. En misschien moet ik wel gaan gamen, om dáár de valkuilen van te begrijpen?

      De stukken zijn geschreven in een aansprekende, soms uitdagende, column-achtige stijl. Leuk om te lezen! Ik ga ervan uit dat alles onderbouwd is, maar het boek heeft geen bronnenlijst, dus je moet uitgebreid gaan googlen, of liever: duck-duck-go-en. Alle bijdragen zijn relevant, en heel toegankelijk voor ‘tegenstanders’: het is daarmee een boekje dat heel geschikt is om weg te geven aan bijvoorbeeld ‘ome Henk die het allemaal onzin vindt’. Soms is de oplossing wel wat te makkelijk, zoals ‘voor je waarden gaan staan’. We worden op grote schaal gechanteerd door de VS, en we zijn niet zo zelfvoorzienend als we wel zouden willen.

      Er zit niet zozeer een rode lijn, of een betoog, in het boek, maar op zich is de belofte van de ondertitel, kleine keuzes, grote impact, wel goed door de diverse auteurs ingevuld. Lucas’ waarschuwing voor de perception gap is misschien nog wel de beste: we denken dat we in de minderheid zijn, maar we zijn met meér! Praten over je passies, hoe moeilijk kan het zijn? En misschien in de vorm van vragen? Iemand nog een tip voor een duurzame, eerlijke auto?

      FOMO? Nee, maar misschien een goed vaderdagkado?   

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 3 ½ *

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Stemmen met je portemonnee duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
      • of uit een minibieb!

      Koop Stemmen met je portemonnee duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in Maatschappij | Tags: , , , | Plaats een reactie

      Recensie: kleinGROOT – less is more

      Geplaatst op 18 mei 2026 door estroocloeck

      Robert B. Cialdini, wie kent hem niet? Zijn boek Invloed (Influence) is een klassieker. Maar hij schreef méér boeken over overtuigen, waaronder in 2014 kleinGROOT, samen met Steve J. Martin en Noah J. Goldstein. Ook dit boek gaat over overtuigen, met een twist: hoe je met een heel kleine actie een heel GROOT resultaat kunt bereiken. Lees over 52 hele praktische, makkelijke, goedkope acties, gebaseerd op Cialdini’s 6 factoren uit Invloed.

      De 52 korte hoofdstukken zijn leuk en leerzaam. Elke actie is gebaseerd op psychologisch onderzoek wat in wetenschappelijke tijdschriften is gepubliceerd. Omdat het een wat ouder boek is, en er al veel, heel veel op dit gebied is gepubliceerd, kende ik veel onderzoeken al. Maar de auteurs zien dan kans om met toepassingsvoorbeelden tóch weer iets toe te voegen dat nieuw voor me was. Nuttig boek!

      Het psychologieboek kleinGROOT …

      … pakt in de inleiding twee issues bij de kop. Ten eerste het idee dat je mensen kunt overtuigen door informatie te geven, hoe meer hoe beter. Dat klopt niet, mensen worden meer beïnvloed door de wijze waaróp die informatie wordt gegeven, dan door de inhoud er van. Meer HOE, minder WAT. Ten tweede de misvatting dat een probleem als no shows, mensen die hun afspraken niet nakomen, bij de dokter, in een restaurant, op een vergadering, maar kleine gevolgen heeft. Dat klopt óók niet, het kan alles bij elkaar veel geld kosten. Maar hoe krijg je de mensen zover dat ze hun afspraken nakomen? Daarvoor zijn kleine veranderingen bij het afspraken maken nodig, die groot effect zullen hebben.

      Voor mij persoonlijk sprongen 6 hoofdstukjes eruit, hiervoor geef ik wat opvallende zaken uit die hoofdstukjes:

      4.Wat kan helpen om een misstand recht te zetten?

      Dit gaat over het fenomeen dat je je eigen rotzooi opruimt als de omgeving opgeruimd is, maar gerust je troep op de grond gooit als er al veel zwerfvuil ligt. Wanorde leidt tot onwenselijk gedrag. Dit is een bekend fenomeen. Maar er is meer! Een ordelijke omgeving (geen vuile kopjes in de kantoorkeuken) is een goede, maar niet de beste context voor het aanmoedigen van wenselijk gedrag. Wat wel de beste is? Laten zien dat andere mensen de normen van opruimen wél respecteren. Op kantoor kan dat simpel door de schoonmakers zichtbaar te laten schoonmaken, dus niet ’s avonds laat maar aan het eind van de middag, als het kantoorpersoneel er nog zit.

      7.Hoe word je wijzer van je ervaringen?

      Hoe langer je iemand kent, hoe beter je die persoon kent, toch? Nee. Uit onderzoek blijkt dat je de voorkeuren van mensen die je 2 jaar kent, véél beter kunt voorspellen dan die van de mensen die je 10 jaar kent. De score was 42% en 36% respectievelijk. Dat is ook nog eens vrij weinig, de proefpersonen hadden het zelf tevoren als zo’n 60% ingeschat. Maar hoe kan langer = minder verklaard worden? Mogelijk wissel je in het begin van de relatie veel informatie uit, en later minder. Je hebt dan niet in de gaten dat voorkeuren veranderen, je hébt het er niet meer over. Mogelijk word je steeds minder ‘open en eerlijk’ naarmate de relatie langer duurt, je wilt de relatie in stand houden en de ander niet kwetsen. Dit geldt voor privérelaties, maar óók voor zakelijke contacten. Als je al jaren accountmanager van een klant bent, is het moeilijk om (weer) vragen over voorkeuren te stellen, alsof je het vergeten bent! Zo verlies je je geloofwaardigheid. Maar je kunt wel een nieuwe collega of stagiair af en toe uitnodigen voor een accountoverleg. Die kan die ‘domme’ vragen wél gewoon stellen.

      14.Hoe vallen mensen voor jouw overtuigingspogingen?

       Je wilt het gedrag van mensen veranderen, maar deze willen dat niet. Wat nu? Nou, vaak willen mensen hun gedrag best veranderen, maar niet nú. Vraag iemand om komend weekeinde mee te helpen in de daklozenopvang, en hij zegt waarschijnlijk nee. Ze zien concrete nadelen, alles wat ze hadden gepland kunnen ze niet doen. Maar als je ze vraagt om over 8 maanden een weekeinde mee te lopen, zeggen ze waarschijnlijk ja. Want dan wegen ze het af tegen hun morele opvattingen, hun waarden. Ze vragen zich niet af of ze het willen doen, maar of ze het zouden móéten doen. En als het commitment eenmaal is gegeven, houden ze zich eraan. Dit heet de ‘future lock-in strategy’. Ook bij beleidsvoornemens werkt dit zo: morgen de benzineprijs verhogen krijgt veel minder steun dan over een half jaar verhogen. Ook bij abonnementen werkt het: met een lange (betaalde) proefperiode zullen mensen zich eerder vastleggen.

      18.Wat vermindert de neiging tot uitstelgedrag?

      Dit ken je vast wel: je krijgt bij een verjaardag cadeaubonnen en vergeet ze op tijd in te leveren. Een langere geldigheidsduur zal helpen, zou je zo denken. Fout! Uit onderzoek blijkt dat juist tegoedbonnen met een korte geldigheidsduur het meest worden ingewisseld. Dit komt door een bekend fenomeen: uitstelgedrag. Dat uitstellen doen we niet alleen met vervelende zaken, óók met leuke dingen. We vergeten het niet, nee, we hebben het te druk, en denken ‘dat doe ik nog wel’. Wil je dus dat mensen op een aanbieding ingaan, geef dan niet té lang de tijd. (Ik dacht dat dit haaks stond op no 14 hierboven, maar bij zorgvuldig lezen bleek dat toch niet juist. Maar dat geeft wel aan dat je met meer/minder tijd héél zorgvuldig moet zijn.)   

      19. Wat zorgt voor vaste klanten?

      Wachten. Als we ergens een hekel aan hebben is het dat wel. In de rij. Aan de telefoon. Als je ‘in de wacht staat’ bij een call centre, heeft ophangen en weer bellen geen enkele zin. Maar door onze verliesaversie gaan we steeds meer dingen bedenken die we zouden kunnen doen in plaats van wachten. En dan hangen we op. Als bedrijf wil je dat natuurlijk niet, je verlies klanten. En degenen die blijven hangen raken steeds gefrustreerder. Dussss, wat nu? Nou, je zou de mensen die in de wacht hangen wat nuttige afleiding kunnen geven. Tips voor geldzaken als je een bank bent. De plaatselijke gebruiken van het thuisland als je ambassade bent en mensen in de rij staan voor een visum. Of: je favoriete liedje! Laat mensen die in de wacht staan, zelf muziek kiezen om naar te luisteren!

      39.Hoe krijg je heel veel meer voor minder?

      Je hebt grote concurrentie, dus je wilt voor je klanten wat extra’s doen. Uit onderzoek blijkt dat dat niet altijd zo’n goed idee is. Iets toevoegen van lagere waarde, of gratis, maakt het hele pakket minder waardevol. Dat komt omdat jij als aanbieder kijkt naar waarde van de verschillende onderdelen, maar de klant holistisch kijkt. Het werkt ook bij hotels: een hotel met een 5* zwembad werd aantrekkelijker gevonden dan datzelfde hotel met én 5* zwembad én 3* restaurant!

      Bonus

      En dan is er nog een bonushoofdstuk, maar i.t.t punt 39 hierboven, is dit óók erg waardevol. Een goed voorbeeld van de ‘peak-end techniek’, waarin het eind één van de beste ervaringen geeft. Want dit is de tip: je denkt misschien, nou, we hebben nu 52 technieken gehad, die kunnen we mooi combineren voor superimpact. Niet doen! Sommige technieken werken elkaar tegen, soms is de gecombineerde impact zelfs negatief! Als je én sociaal bewijs (de buren doen het ook, voor het algemeen belang) én een beloning geeft, gebeurt er gewoon niks. Goed doen voor de samenleving én er zelf beter van worden gaan niet samen. Teveel technieken tegelijk leidt ook vaak tot een veel te lange, complexe boodschap, die niet gelezen wordt. Of erger nog: gezien wordt als manipulatie, omdat de strategie veel te opvallend is. Dat levert weerstand op, en dan ben je nog verder van huis. Maximaal 3 tegelijk, en liefst minder, is het advies. Less is more! KISS!

      Mijn evaluatie van kleinGROOT

      Ik heb veel boeken over beïnvloeding en psychologie gelezen, niet alleen van ‘oom’ Robert Cialdini, maar ook van Adam Grant en natuurlijk Daniel Kahneman. Boeiende materie, maar het zorgt er ook voor dat het steeds vaker meer van hetzelfde wordt. Dit boek is uit 2014, en de onderzoeken waarnaar wordt verwezen komen ook in veel andere boeken terug. Daardoor was het minder leerzaam dan ik had verwacht. Wat wél leerzaam was, waren de voorstellen hoe de technieken geïmplementeerd konden worden. Dat leverde bepaald wat inspiratie op.

      Bij de ouderdom van het boek speelt natuurlijk ook de tijdloosheid van de wetenschappelijke onderzoeken die ter onderbouwing worden gebruikt. Het is goed mogelijk dat enkele van deze niet repliceerbaar bleken of aantoonbaar onjuist zijn, of inmiddels achterhaald door andere onderzoeken. Dat blijkt bij psychologie vaker voor te komen dan bij andere wetenschappen. Desalniettemin blijft het zinnig om over deze kleine ingrepen na te denken en hiermee (op kleine) schaal te experimenteren. De voorbeelden zijn vaak nuttig en leuk, maar soms ook ouderwets: oude televisie-series, aanbiedingen van iPods, Skype. Verzin dus je eigen voorbeelden!

      De auteurs weten de voorbeelden heel herkenbaar te maken, omdat het zowel zakelijke als privé-omstandigheden beschrijft. In de wacht hangen bij een call center, zwerfvuil op straat, wie kent het niet?  De structuur is ook prettig, met 52 kleine hoofdstukjes, 3 tot 6 pagina’s, die elk een specifiek thema behandelen. Ik vind het wel jammer dat het als naslagwerk minder bruikbaar is. Aan de titels lees je niet af wat nu de specifieke techniek is of het probleem dat wordt opgelost. Neem: Wat zorgt voor vaste klanten? In dit geval gaat het over ‘nuttig’ wachten, over commitment versus verliesaversie, frustratie omzetten in loyaliteit. Ook zijn de hoofdstukjes niet geclusterd per soort Invloed-factor.

      De schrijfstijl is erg leuk, met humor en af en toe een persoonlijke ervaring, en grappige verwijzingen naar eerdere technieken. Het is goed verzorgd qua vertaling, grammatica en spelling, maar heeft geen illustraties. Wel heeft het een zeer uitgebreide literatuurlijst en index.

      FOMO? Nee, niet echt een Must Read. Dat is Invloed natuurlijk wel.  

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur 0, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 3 ½ *

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees kleinGROOT duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek; 
      • digitaal en gratis via Kobo Plus;
      • of uit een minibieb(dat deed ik ook!)

      Koop kleinGROOT duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in psychologie | Tags: , , , , , , | Plaats een reactie

      Recensie: Oceaan – activistisch

      Geplaatst op 16 mei 2026 door estroocloeck

      David Attenborough (net 100 geworden, congrats!) bracht in 2025 samen met Colin Butfield het boek Oceaan uit. Onze laatste wildernis is de subtitel, en wat uit het boek duidelijk wordt is niet alleen hoe ongerept de meeste plekken nog zijn, maar ook hoe weinig we nog weten van de oceaan, de dieren die daar leven, en de invloed op het land. En hoeveel schade we nog steeds toebrengen.

      Het boek bestrijkt 8 aspecten van de oceanen, en bij elk van die hoofdstukken blikt David terug op een gebeurtenis tijdens het filmen van een van zijn documentaires, vrij vaak die uit 1957. Hij vertelt over de dieren en hoe de omgeving er toen uitzag. Het verbaasde me niet om te lezen dat dit 70 jaar later behoorlijk anders is. Zijn 100-jarig perspectief op de veranderingen die wij in onze natuur aanbrengen maken die veranderingen extra schokkend. Geen wonder dat dit een vrij activistisch boek is geworden.   

      Het natuurboek Oceaan …

      ….. heeft een structuur die ik erg prettig vond. De kern zit in deel 2, met 8 hoofdstukken. Niet per oceaan, maar per soort omgeving: koraalriffen, de diepte, open oceaan, kelpbossen, het Noordpoolgebied, mangroven, eilanden en onderzeese bergen, en de Zuidelijke Oceaan (rond Antarctica). In elk van die omgevingen vinden we andere zeedieren, en andere problemen en oplossingen. Er is wél één gemene deler: overbevissing, of vernielingen door visserij.

      Naast beschrijvingen van de meest bijzondere dieren, is er veel aandacht voor allerlei wetenschappelijke weetjes. Milieu problemen en projecten voor herstel maken de hoofdstukken compleet. Algemene weetjes die ik opvallend vond: 1. Je hoeft de dieren niet meer te zien om te weten wat er op een plek rondzwemt; met DNA-sporen, van bijvoorbeeld huidschilfers, kun je vaststellen dat die dieren daar ooit hebben rondgezwommen. 2. We hebben al 7 x ons totale gewicht uit de oceanen gevist.

      Koraalriffen

      Koraalriffen bedekken slechts 0,1% van het oceaanoppervlak, maar ‘onderhouden’ 33% van alle zeedieren. Totaal is er 350.000 m2, waarvan het Great Barrier Reef 40.000 m2 uitmaakt. We hebben al meer dan 4.000 verschillende vissoorten op koraalriffen gevonden, maar het vermoeden bestaat dat er nog honderdduizenden onontdekte dieren en planten leven. Waarom komen al die vissen naar zo’n rif? Omdat ze er geboren zijn? Nee, omdat het rif geluid maakt, en hoe meer geluid, hoe gezonder dat rif is. Daar komen de vissen op af, de ‘otolieten’, botjes in hun schedel, trillen bij geluid. Op het rif schieten garnalen luchtbellen af die een knappend geluid maken. Vissen brommen, knorren, fluiten en krassen in alle toonaarden. Dat geluid is zo uniek dat je er de verschillende riffen in de wereld mee kunt herkennen. Beschadigde koraalriffen krijgen steeds minder vis. Maar als je ze helemaal met rust laat kunnen ze in zo’n 10 jaar herstellen.   

      De diepte

      De diepte herstelt zich véél langzamer dan riffen. Maar het belang van de diepte is heel groot. Elk jaar zijn er biljoenen piepkleine schelpdieren, roeipootkreeften, die zich aan het wateroppervlak vol-eten, en zich dan duizenden meters naar de diepte laten zakken om daar 6 tot 9 maanden te overwinteren. Daar spreken ze hun vetvoorraden aan terwijl het afval dat ze uitscheiden wordt opgeslagen in de diepte. Zo verplaatsen ze koolstof van het wateroppervlak nar de diepte. Deze verticale migratie is een belangrijke route voor insluiting van koolstof.

      Oceanen zijn gemiddeld 3500 meter diep, de Marianentrog maar liefst 10.920 meter. We hebben geen idee wat er op die diepten leeft. Er volgt een mooi verhaal over een wetenschapper die de Davidson onderzoekt, een onderzeese uitgedoofde vulkaan waarvan de top 1200 meter onder het wateroppervlak ligt. Hij wil naar de voet van die vulkaan, op 3200 meter. En wat hij daar ziet! Honderden octopussen, op hun kop met ernaast eikapsels, vlakbij een scheur waar warm water uitkomt, 10 miljoen jaar na de laatste uitbarsting. Na een halfjaar gaat hij met een onderzeeër terug, Zijn ze er nog? Ja, wel duizenden broedende octopussen: Octopus Garden. Dit is nog nooit eerder gezien. Met die ontdekking kan de Davidson beschermd worden tegen mijnbouw of diepzeevissen.

      Open oceaan

      Dit hoofdstuk begint met een beschrijving van de walvisjacht, wat pas in 1982 werd verboden. Sindsdien nemen de walvispopulaties weer toe. En walvissen (potvissen) eten onder andere pijlinktvis, die ze op grote diepte vangen. Dat is nog niet zo makkelijk, de tentakels van die pijlinktvis zijn zo’n 2 meter lang (!) en de inktvis wikkelt die om de kop van de potvis, en beukt er op los. Hij heeft 3 harten en blauw bloed, wat je ziet als de potvis diep doorbijt. Als de pijlinktvis het bewustzijn verliest, wordt hij in één keer door de potvis doorgeslikt. Wat achterblijft zijn de littekens op de kop van de potvis én de onverteerbare harde bek in de maag. De potvis gaat terug naar het wateroppervlak en poept daar de restanten uit. Het ijzer en stikstof daarin bemest het oppervlaktewater, dat levert fytoplankton op. Die onttrekt koolstofdioxide aan de lucht (tot wel 40% van alles wat we uitstoten) en produceert zuurstof. Een toename van 1% fytoplankton heeft hetzelfde effect als 2 miljard volwassen bomen extra op aarde. Jammer hoor, die walvisjacht …..

      Kelpbossen

      Kelpbossen maken een enorm goede habitat voor veel zeedieren. En natuurlijk slaat het koolstof op. Maar ze gaan overal achteruit. Door stormen, door milieuvervuiling, en door visvangst. Grote soorten worden gevangen, die normaal zee-egels eten. En die zee-egels eten … kelp. Ook wordt kelp door mensen geoogst, vroeger voor zeep en verf, jodium en buskruit. Tegenwoordig voor mest. Stormen kunnen nuttig zijn voor de verspreiding van kelp-sporen, maar door te zware stormen breken de stengels. De grootste vernietiging komt echter van de sleepnetten, die vernietigen een heel bos in één keer. Kelpbos weg, zeeleven weg, zeevogels weg, schelpen op het strand weg.

      Het Noordpoolgebied

      Hier een prachtig verhaal over een Groenlandse walvis die een speer in zijn flank had. Die speer bleek zo’n 115 jaar oud te zijn …. en de walvis dus ruim 120 jaar. Deze soort kan waarschijnlijk wel 200 jaar oud worden! Een ander dier dat daar rondzwemt is de narwal, met één vergrote hoektand die als een 2 meter lange slagtand aan de kop zit. Narwals hebben geen rugvin, en kunnen zich dus vlak onder het ijs verstoppen voor orka’s (mét rugvin).

      Dit gebied lijkt ongerept, maar nee. De Noord-Atlantische stroom pikt bij Europa allerlei verontreiniging op en deponeert het in de Noordelijke IJszee. Die POP’s komen in de vissen terecht, en zo ook in de ijsberen en orka’s, bovenaan de voedselketen, en stapelen zich op in hun vet. Erger nog is het terugtrekken van het ijs, waar ooit duizenden walrussen op lagen. Dat ijs ligt nu in dieper water, en er is steeds minder drijfijs voor al die dieren. De concentratie op één plek wordt dus steeds hoger, waardoor er minder voedsel per walrus is. En minder zee-ijs betekent makkelijker jagen voor de orka’s. Op walrussen, en andere dieren.

      Mangroven

      Bij de Golf van Bengalen liggen de mangrovebossen van de eilanden Sundarbans, wel 10.000 m2. Hierin wonen veel bedreigde diersoorten, van de Indische bruinvis en de vissende kat, tot de minuscule eenoogkreeftjes. In de stekelige bossen zag je geen mens. Maar eind 18-de eeuw gingen de Britten de bossen kappen zodat het land voor landbouw kon worden gebruikt. En de 1 mm lange eenoogkreeftjes kwamen in het menselijk lichaam terecht, samen met de vibrio-bacterie die ze meedroegen. Besmetting was het gevolg, eerst als zoönose, later van mens-op-mens. En in 1817 was daar dan een cholera-epidemie.

      Maar er is meer over mangroves te vertellen: ongeveer 15% van de kusten wereldwijd is met mangroven bedekt, de helft van wat er eeuwen geleden was. Soms zijn de mangrovebossen in de buurt van koraalriffen: de visjes die in de mangroven geboren worden, leven als volwassen vissen op het rif. Haal je de mangroven weg, dan blijft er van het koraal ook  weinig over. En wel leuk: als het bos bij eb droog valt, komt er een nieuwe verzameling dieren: vleermuizen, flamingo’s, herten en zelfs de Bengaalse tijger. Die heeft het op de herten voorzien, maar verschalkt ook krabben en vis!

      Costa Rica staat bekend om zijn bescherming van de natuur, de regenwouden en nevelwouden, maar heeft haar mangroven wat verwaarloosd. Die zijn veel gekapt om plaats te maken voor garnalenvijvers en suikerrietplantages. Maar inmiddels staan ook de mangroven op de herstel-agenda. Zo’n project duurt jaren, je kunt niet zomaar wat bomen planten. Eerst moeten de oude waterlopen hersteld worden, zodat het in- en uitstromende water de bodem kan verzilten. Dan komen de kreeftjes om holen te graven, waardoor er zuurstof in de bodem komt. En dan kun je planten. Het mangrovebos wordt een kraamkamer voor vis, waar de kustvolken van kunnen leven.

      Oceanische eilanden en onderzeese bergen

      David begint hier met een verhaal uit 1957 over Raine Island, waar schildpadden komen om te nestelen. Slechts 1 op de 1000 eieren levert een volwassen schildpad op, de jonkies worden op weg naar de zee opgegeten door de vogels en daarna opgeslokt door de zeeroofdieren. Hoe hoger de temperatuur bij het ei, hoe meer kans op vrouwtjes, en door klimaatverandering komen er steeds meer vrouwtjes, en veel te weinig mannetjes, wat de populatie bedreigt.  

      Op de onderzeese bergen vinden we koraalheuvels, die duizenden jaren oud zijn, sommige stammen nog uit de Bronstijd. Maar veel hiervan worden vernietigd door sleepnetten, want ook in dit soort omgeving wemelt het van de vis, omdat de stroming langs de berg omhoog komt, mét voedsel. Herstel van dit soort omgevingen duurt héél lang, en zal nooit meer hetzelfde resultaat opleveren.

      Zuidelijke Oceaan

      De Zuidelijke Oceaan bevindt zich rondom Antarctica. Het water is er heel koud en wordt van warmer water afgescheiden door de Westenwinddrift. Die stroming raakt de onderzeese Scotiarug en stuwt voedselrijk water naar de oppervlakte. David vertelt over het filmen van een documentaire in Zuid-Georgia in 1980. Hij waagt zich tussen de zee-oliefantenmannetjes daar, die aan de top van de voedselketen staan. Ze kunnen tot 2300 meter diep duiken en eten pijlinktvissen, haaien en manta’s.  In de winter eten ze zich bolrond, met de ontstane vetlaag gaan ze het strand op en zorgen voor hun harem. Natuurlijk laten ze die niet alleen, de concurrentie is groot. Ze teren op hun vetreserves. En natuurlijk werd er op hen gejaagd, voor de olie uit die blubber.

      Ook keizerspinguïns vasten, maar zij doen het om hun ei warm te houden. Het water is superkoud, ‘normale’ vissen zouden erin bevriezen. De krokodilijsvissen hebben ‘antivries-eiwit’ in hun bloed, het vriespunt van hun bloed ligt dus lager dan dat van het zeewater. Ook hebben ze geen rode bloedlichaampjes, de zuurstof wordt direct uit het water opgenomen, zonder schubben.   

      Naast deze 8 hoofdstukken zijn er twee korte stukken die ‘Tijdens het levens van een blauwe vinvis’ en ‘Tijdens het leven van een mens’ heten, en gaan over de verandering tijdens zo’n leven. Bij de vinvis is er in 80 jaar veel veranderd, met name het einde van de walvisjacht. Voor de mens gaat het boek uit van 1 generatie, 30 jaar. Kort genoeg om actie te willen ondernemen, lang genoeg om ook het resultaat te zien. Over 30 jaar zullen we weten hoe het verder ging (of niet) met klimaatverandering, en of de natuur zich herstelt. De kinderen van nu zullen grotere scholen vissen zien dan wij, grotere roepen walvissen. Ze zullen in een wereld leven waarin wij niet heersen over de zee, maar er mee samenleven.  

      Mijn evaluatie van Oceaan

      Ik las dit boek vlak nadat ik de film had gezien, en verwachtte een hervertelling met verdieping. Maar nee, het idee voor dit boek kwam wel op tijdens het maken van de film, maar pakt andere onderwerpen en voegt veel persoonlijke verhalen van milieu-activisten toe. Naast de verhalen over de meest bijzondere dieren, bestaat het uit stukken historie, wetenschap over de dieren en geologie, statistieken over vernietiging en herstel. Elk hoofdstuk heeft een verhaal over een project van natuurherstel waarin de ‘trekker’ van zo’n project aan het woord komt. Ik vond het geheel heel interessant en leerzaam.

      De twee auteurs geven aan honderden experts te hebben geïnterviewd voor het boek. Ik krijg de indruk dat alleen de persoonlijke filmverhalen door David geschreven zijn (zo’n 15% van het totaal) en de rest door Colin. Er is per hoofdstuk een uitgebreid bronnenoverzicht toegevoegd, met artikelen uit vaktechnische publicaties. Het boek legt de nadruk op de noodzaak van natuurherstel, ik las ergens dat David pas op zijn 94-ste deze boodschappen in zijn documentaires ging verwerken. Beter laat dan nooit! Het verschil tussen toen, de filmverhalen, en nu, is duidelijk en toont inderdaad de noodzaak tot actie aan. Steeds wordt aangegeven dat het vergroten en instandhouden van de vispopulaties ook in óns voordeel is, want zo kunnen we duurzaam blijven vissen. Dat doen we nu bepaald nog niet, regels of geen regels.

      Door de verschillende filmverhalen en de verhalen van de activisten en wetenschappers die in het boek aan het woord komen, is het boek erg persoonlijk. Dat zorgt er ook voor dat het geen droge opsomming van feitjes is geworden. Natuurlijk zitten er tekeningen en prachtige foto’s van bijzondere dieren in, ook nuttig om te zien waar we het allemaal voor (moeten) doen.

      Ik vond de structuur prettig, maar het viel me op dat er in de stukken van Colin veel herhaling tussen de hoofdstukken zat. Daarbij was zijn deel niet overal even prettig vertaald; complexe zinnen, die soms ook na 3 keer lezen niet logisch waren. Ook de grammatica (bij gebrek met) en spelling (Maldiven) was voor verbetering vatbaar. Maar voor een boek van 360 pagina’s was het niet overdreven veel.

      FOMO? Ja. We vernietigen zoveel zonder de gevolgen daarvan te kunnen inschatten. Goed om dat op ons netvlies te houden.  

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd 0, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

      FOMO +. 

      Ik gaf het boek 4 ½ *

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Oceaan duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
      • of uit een minibieb!

      Koop Oceaan duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in natuur | Tags: , , , , | Plaats een reactie

      Recensie Dus ik ben – toegankelijk

      Geplaatst op 12 mei 2026 door estroocloeck

      Wie ben ik? Of wat ben ik? Ben ik Elly? Ben ik accountant? Ben ik Audi-rijder? Ben ik dikkig? In het leuke filosofische boek Dus ik ben uit 2010 zoeken Stine Jensen en Rob Wijnberg naar wat ons definieert, wat de wortels zijn van onze identiteit. In 12 thema’s, waaronder naam, werk, bezittingen en lichaam, behandelt dit boek het werk van bekende filosofen én hedendaagse ontwikkelingen. Ik keek nog eens naar mijn sociale media profielen, en herkende snel mijn ‘wortel’: werk.

      Wat ik het meest waardeerde van dit boek is dat het gedachtegoed van de klassieke filosofen toegankelijk gemaakt wordt: met makkelijker taalgebruik en verhelderende voorbeelden. Daarnaast voegen de filosofen Stine en Rob hun eigen gedachten toe, gebaseerd op maatschappelijke ontwikkelingen tot 2010. Alles bij elkaar een leerzaam en toch compact boekje.

      Het filosofieboek Dus ik ben …

      … stelt dat toenemende onzekerheid zorgt voor een verlangen naar een duidelijk afgebakende identiteit. Die onzekerheid is de laatste jaren toegenomen. De zoon is niet langer automatisch opvolger van zijn vader, de dochter niet standaard huisvrouw en loyale echtgenote. Je geloof bepaalt je keuzes niet meer. Het hiernamaals bepaalt niet langer hoe je je gedraagt, maar het hier-en-nu. Laag opgeleiden zien banen verdwijnen, en de banen die overblijven worden door ‘vreemde’ immigranten gedaan. Ook de globalisering zorgt voor verandering en onzekerheid: waar de een de wereld kleiner (meer bereikbaar) ziet worden, ziet de ander zijn plek in de wereld kleiner worden, zijn invloed verminderen. Wie ben je nog?

      De media schotelen ons continu frames voor, onze ervaringen worden erdoor gekleurd. De vraag is dus niet: wie ben ik? Maar: wie ben ik écht? Is dit écht mijn smaak, of is deze kleding mij aangepraat? Definieer je jezelf op sociale media met behulp van merken en producten, op basis van consumentisme? Of met behulp van je baan? (Ja). Of je morele principes? Verschillende filosofen namen verschillende uitgangspunten om ‘de mens’ te omschrijven, het was tijdens de Romantiek in de 19-de eeuw anders dan in de Verlichting uit de 18-de eeuw en ook anders dan in het Existentialisme van de 20ste eeuw. Ik pak uit de 12 thema’s die in het boek uitgebreid beschreven worden, de dingen die mij specifiek opvielen.  

      Ik denk, dus ik ben

      In dit thema worden de filosofieën van o.a. René Descartes (1596-1650) en Immanuel Kant (1724-1804) behandeld. Wat me opviel is de kritiek op die filosofieën van psychologe Carol Gilligan, die stelde dat de opvatting van identiteit veel te mannelijk was. Mannen zijn meer principieel of rationeel qua moraal, vrouwen meer empathisch, ze zoeken naar andere oplossingen. Als voorbeeld een dilemma: een vrouw is dodelijk ziek, haar man kan de medicijnen niet betalen. Moet de man de medicijnen van de apotheker stelen? Mannen zeggen: ja, leven is meer waard dan geld, of nee, stelen mag niet. Principieel dus. Vrouwen zeggen: leg het probleem uit aan de apotheker, of probeer een lening af te sluiten. De vrouw redden én niet stelen dus. Dit verschil vertaalt zich door naar leidinggevende functies: niet het glazen plafond, maar een voorkeur voor principiële leiders zorgt voor ondervertegenwoordiging van vrouwen.

      Ik voel, dus ik ben

      Emoties verraden wie een persoon is. We zijn authentiek als we samenvallen met ons gevoel, we typeren elkaar als ‘driftkikker’ of ‘overbezorgd’. Maar twijfel over de oprechtheid van de emoties maken een persoon niet menselijker, maar juist koel, manipulatief. Dat emoties onze identiteit vormgeven komt uit de Romantiek,  van o.a. Goethe (1749–1832) en Rousseau (1712–1778). Maar ook de invloed van Sigmund Freud (1856-1939) is enorm geweest, hij wees de driften van de mens als bron van diens handelen aan. Het draait hier om een individualistische levenshouding en staat haaks op het rationalisme.

      Ik werk, dus ik ben

      Ons zelfbeeld hangt vaak samen met de baan, hoe succesvoller hoe beter. Soms gaat die vereenzelviging te ver: beroepsdeformatie. Iemand neemt dan de rol die hij/zij beroepsmatig heeft, mee naar het dagelijks leven. De accountant die in alles stipt en precies is. (Ik herken dat wel een beetje, ik ben stipt en precies, en kan ook erg achterdochtig en kritisch zijn, en ben accountant.) Ontwikkelen mensen door hun werk een bepaald karakter, of kiezen mensen met een bepaald karakter bijpassend werk? Veel filosofen keken echter neer op werk en vonden dat het ons van onszelf vervreemdde. De oude Grieken (w.o. Aristoteles) dachten dat ook, en vonden dat een goed argument voor slavernij.

      Het Existentialisme van o.a. Sartre (1905-1980) en Kierkegaard (1813-1855) veranderde dat. De mens is niet was hij is, maar wat hij doet. Zzp-ers, freelancers, ze zoeken vrijheid en werk wat ze leuk vinden. Door de tijdelijkheid en de nadruk op plezier, vereenzelvigen ze zich minder met hun baan dan de mensen die bewust hebben gekozen voor een langdurig arbeidsleven als bijvoorbeeld boer. Dat merk je ook aan de namen van de beroepen. Creative director is wel erg algemeen. Boer en dokter heel specifiek. Maar het Existentialisme helpt ook bij keuzestress. Wie je bent is wat je doet, ga dus in ieder geval wat doen. Blijven twijfelen, jezelf vinden op de hei gaat je niet helpen.

      Ik heet, dus ik ben

      Onze naam is wezenlijk voor wie we zijn. Je naam onderscheidt je van anderen. Als onze naam wordt veranderd, foutief wordt geschreven of als we een koosnaampje of scheldnaam krijgen, kan dat voelen als een klap in je gezicht, het raakt aan wie je bent. (Heel herkenbaar, met een achternaam als Stroo Cloeck). In de filosofie is over eigennamen nooit veel geschreven, maar als je het hebt over naamgeving, heb je het over taal. Er is het Nominalisme en Realisme (met Wittgenstein). Poststructuralistische filosofen stellen dat taal ook de werkelijkheid schept, niet alleen weergeeft, en dat hoe we dingen noemen, bepalend is voor ons begrip ervan. Oorlogswapens een vrouwennaam geven (Dikke Bertha) erotiseert wapens en maakt oorlogsgeweld ‘sexy’. Wie een naam geeft, heeft dus een zekere macht.

      Maar is te voorspellen hoe iemand is, op grond van een naam? Volgens de PVV wel, die kent een ‘type’ Mohammed. Maar dat is natuurlijk onzin, een Deense fotograaf bracht juist daarom een boek uit met 43 Mohammeds, van een oude witte Deen die zich tot de islam had bekeerd tot een hippe architect. Er zat niet één ‘bontkraagje’ bij.

      Ik hoor erbij, dus ik ben

      De sociale identiteit wordt sterk bepaald door het contrast met andere groepen. Sport verbroedert het best, want daar is altijd sprake van een tegenstander. Filosoof Richard Rorty stelt dat ‘wij’ bestaat bij de gratie van een ‘zij’. We verenigen ons om identiteit te scheppen, van kleinschalig, families en sportclubs, via politieke partijen, tot grootschalig, land, ras of geslacht. ‘Bij wie ik hoor, is wie ik ben.’

      Maar hoe groter de schaal, hoe meer verschillende belangen er zijn, hoe moeilijker dat identificeren is. Neem Europa. Hoe kan een Spaanse leraar zich vereenzelvigen met de belangen van een Poolse boer? Moet Nederland autonoom zijn, of is Europese eenwording belangrijk? Wat we missen is een gemeenschappelijke tegenstander (in 2010 dus).  

      Ik lijd, dus ik ben

      Zielige kindjes in campagnes van ngo’s. Wij (het rijke westen) erkennen bepaalde groepen (arm, niet westers) voor zover ze lijden, stelt het boek. We zien zelden hoe gelukkig Afrikanen zijn, ook films over Afrika gaan over lijden en geweld. Ook onszelf definiëren we in de mate van leed, het kan integraal onderdeel van onze persoonlijkheid worden (‘ik ben misbruikslachtoffer’).

      Veel religies geven een duidelijk antwoord op waaróm we lijden: een lesje nederigheid en straf van God, of een proef om te kijken hoe standvastig de mens is. Schoppenhauer (1788-1860) was een pessimistisch filosoof en stelde dat lijden simpelweg bij het leven hoort, het heeft geen hoger doel. De ‘wil’ drijft ons voort en willen betekent een permanente staat van onbevredigd zijn. We zijn even gelukkig, en willen dan weer iets anders.

      Ik heb een verleden, dus ik ben

      Onze wensen, voorkeuren en gedrag worden in sterke mate bepaald door onze levensloop: opvoeding, ervaringen, genetische eigenschappen. Een traumatische ervaring kan een blijvend stempel op je drukken. Een plezierige gebeurtenis ook. Sommigen vereenzelvigen zich sterk met hun familiegeschiedenis, bijvoorbeeld als ze van adel zijn, of in het familiebedrijf werken.

      John Locke (1632–1704) stelde dat een mens zonder geheugen geen identiteit kan ontwikkelen. Friedrich Nietzsche waarschuwde dat een mens ook een te sterk historisch bewustzijn kan hebben, waardoor hij wordt verlamd. ‘Zonder te vergeten is het onmogelijk te leven’.

      Ik heb lief, dus ik ben

      In je sociaal media-profiel staat je relatie vaak direct onder je naam. Als iemand je liefheeft, word je erkend. We sloven ons dan ook flink uit om de liefde te vinden. Emmanuel Levinas (1906-1995) stelde de Ander centraal in zijn filosofie van Alteriteit. De oorsprong van de moraal ligt in de aanblik van de Ander, die je doet beseffen dat je een morele verantwoordelijkheid hebt. Rousseau schreef: Wie geen liefde heeft gekend zal sterven zonder zijn wezen te hebben gekend.

      Maar ook is er een strijd tussen je ego en de ander: veel relaties stranden. Een verklaring daarvoor is dat we te druk zijn met onszelf ontplooien, en ons meer bezighouden met de vraag of er wel van ons gehouden wordt dan of we genoeg van de ander houden. Volgens Nietzsche draait het bij de liefde altijd om ‘woeste hebzucht’ en egoïsme.

      Ik word erkend, dus ik ben

      Georg Hegel (1770-1831) stelt kort samengevat dat het zelfbewustzijn is voortgekomen uit een permanent verlangen naar erkenning. Dat verlangen komt voort uit een gebrek, net zoals honger het verlangen is het gebrek aan eten op te heffen. Dat gebrek zit in onszelf, het wordt opgeheven door iets buiten onszelf. En het verschil in ‘in’ en ‘buiten’ zorgt voor het besef dat er een ‘ik’ is. Het verlangen naar erkenning, is het verlangen naar een ander verlangen, namelijk ‘om verlangd te worden’. We hebben dus een structurele behoefte om het verlangen van een ander te zijn. Geen liefde, maar erkenning. Zelfbewustzijn is pas mogelijk in relatie tot een ander.

      In de psychologie geldt hetzelfde: ons zelfvertrouwen hangt sterk samen met de mate van waardering die we van anderen ontvangen. Complimenten geven ons eigenwaarde. Daarom doen we er ook zoveel voor. Sociale media, talentenjachten. Prestatiedwang! De keerzijde is bijvoorbeeld ‘statusangst’ van Alain de Botton, de angst om niet aan de maatschappelijke eisen te voldoen domineert bij velen het zelfbeeld. Hegel refereerde echter niet aan succes, maar naar ‘respect’. Bij respect speelt gelijkwaardigheid een rol, niet beter zijn dan anderen. Het idee is dat alle mensen dezelfde morele status hebben en dus evenveel respect, erkenning, verdienen. Het is een recht. En dit is de basis van de Universele Rechten van de Mens. Door gebrek aan zelfbewustzijn hebben planten en dieren dus geen rechten, dacht men. Dat is een beetje veranderd, maar rechten claimen kunnen zij niet, dat moet de mens namens hen doen.

      Ik consumeer, dus ik ben

      Enerzijds willen we uniek zijn, door onze bezittingen. Maar ook geven onze bezittingen aan tot welke ‘groep’ we behoren. Volvo? Familieman. Gucci? Gooisch meisje. Sandalen met sok? Milieuridder. Jongeren tot 30 jaar doen de meeste moeite om zich te onderscheiden door merken en producten. De koppeling tussen consumptie en uitdrukking van individuele identiteit komt uit de 18de-eeuwse Romantiek. Spullen kregen ook emotionele waarde. In de 20-ste eeuw is het verworden tot hedonisme. Eerst werden alleen vrouwen aangezet tot kopen, pas na WO2 richtte men zich op mannen. Ook consumentisme vloeit voort uit ‘statusangst’: het gaat niet om de producten zelf, maar de aanname dat ze bij een bepaalde hoge status horen. Maar individuele distinctie via consumptie is onmogelijk. Onze smaak wordt gevormd door onze omgeving, zo stelde Bourdieu, en dus zeker niet uniek. En wat we kopen zijn massaproducten, ook niet uniek.

      Ik heb een lichaam, dus ik ben

      Je uiterlijk is bepalend voor je zelfbeeld, en ook voor je kansen in de maatschappij. Wat een ‘normaal’ uiterlijk wordt gevonden is de basis voor onze houding ten opzichte van elkaar, met name op onbewust niveau. En dat terwijl we onderscheid maken tussen het uiterlijk en het innerlijk, al sinds Plato. Hij definieerde filosofie als de liefde voor het innerlijke. Maar La Mettrie (1709-1751) brak met de dualistische opvatting en stelt dat de mens een ingewikkelde machine is zonder ziel of geest. Dit is het Monisme. Michel Foucault (1926-1984) legde de link tussen kennisverwerving en macht enerzijds en disciplinering van het lichaam anderzijds. Die disciplinering begon rond 1850, met de opkomst van gymnastiek. Inmiddels is een slankheids- en fitnesscultuur ontstaan. Zwaarlijvigheid is gebrek aan zelfbeheersing en moreel verwijtbaar. Lichamelijke perfectionering heeft inmiddels een negatieve invloed op het zelfbeeld, door de graatmagere rolmodellen en digitale ingrepen.

      Ons lichaam bepaalt veel: sekse, huidskleur, seksuele oriëntatie. De sekse bij geboorte bepaalt het soort kleertjes en het uiterlijk, en genereert verwachtingen over gedrag. En ons lichaam veroudert, heeft dat invloed op onze identiteit? Krijgen we een nieuwe blik op de wereld?

      Ik ben mezelf, dus ik ben

      Je kunt doen wat je wilt, maar kun je ook willen wat je wilt? Schoppenhauer onderzocht hoe vrij de mens eigenlijk is, en zegt nee. Alles wat een mens wil, wordt bepaald door externe factoren. Wij denken echter dat we autonoom bepalen wat we willen. Maar onze morele principes zijn ook maar ‘meningen’, onze emoties, zoals angst, worden ons aangepraat door de media. Wil ik zelf dat perfecte lichaam, of zijn dat anderen die dat van mij willen? Door die invloed van buitenaf zoeken we steeds meer naar authenticiteit. De Existentialisten zagen authenticiteit voornamelijk als non-conformisme, als anders zijn. Erich Fromm benadrukte de oprechtheid, hij stelt dat authentiek gedrag heel goed kan samengaan met maatschappelijke normen, als het uit een gemeende overtuiging ontstaat. Zo vullen wij op dit moment het begrip authenticiteit ook in: eerlijk en oprecht.  Maar maakt dit ons niet ook asociaal, egoïstisch? Zijn we alleen ons eigenbelang aan het najagen?

      Wat onder ‘jezelf zijn’ moet worden verstaan, verschilt ook nog per plaats, per groep en per generatie. In het algemeen behelst het wel het naar je zin hebben, genieten van het leven, leuk werk hebben, onmiddellijke behoeftebevrediging. Maar daardoor lijden we aan ‘katastmatisch geluk’: onmiddellijk en makkelijk te verkrijgen, maar niet bestendig. We zijn tevreden over nu, maar bezorgd over later. Waar we naar op zoek zijn is geluk dat blijvend is en sociaal bindend. Gemeenschappelijke doelen, dingen doen die bijdragen aan de problemen in de maatschappij. Stapsgewijze vooruitgang. Dat vereist moed, en keuzes maken. Ik durf te kiezen, dus ik ben.  

      Mijn evaluatie van Dus ik ben

      Filosofie is relatief nieuw voor me, dus veel van wat ik las was nieuw. Dat geldt voor zowel de interpretatie van de theorieën en gedachten van de historische filosofen, als de koppeling met moderne maatschappelijke ontwikkelingen (tot 2010). Na een mislukte poging om Nietzsche te lezen (ik begreep er niets van) heb ik met dit boek wel het gevoel dat ik ongeveer weet waar die bekende filosofen naar toe wilden.

      Hoe de maatschappelijke ontwikkelingen ons zelfbeeld en onze identiteit beïnvloeden, was boeiend om te lezen, en heel herkenbaar. Hoe je je voorstelt, waarom iets je raakt, alle voorbeelden zijn erg aansprekend, hoewel inmiddels enigszins gedateerd. De onderverdeling van de ‘zoektocht’ in 12 thema’s is erg nuttig, het geeft nog enigszins structuur aan het betoog. Per thema wordt erg veel behandeld, ik merkte dat mijn notities als los zand aan elkaar hingen.  

      De schrijfstijl is prettig, het wat ingewikkelde filosofische gedachtegoed wordt met eenvoudiger taalgebruik geïnterpreteerd en met duidelijke voorbeelden toegelicht. Ook de humor ontbreekt niet. Elk hoofdstuk heeft een bijpassende illustratie.

      FOMO? Nee.

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur 0, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 4*

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Dus ik ben duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek; 
      • of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

      Koop Dus ik ben duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in filosofie | Tags: , , , , | Plaats een reactie

      Recensie: Dieren zijn ook mensen – Minder! Minder!

      Geplaatst op 8 mei 2026 door estroocloeck

      Dieren zijn ook mensen van Teun van der Keuken uit 2025 is een interessant en vrij genuanceerd betoog over waarom we geen vlees hoeven te eten, geen vlees zouden moeten eten en toch vlees eten. Teun is flexitariër en begrijpt de dilemma’s als geen ander, zo krijg ik de indruk. Zijn conclusie: een beetje vlees moet kunnen, maar dan wel van dieren die een goed leven hebben gehad. Sja, waar vind je die nog?

      Het boek is opgedragen aan … kat Blueberry, ‘de mooiste en liefste kat ter wereld. Ze is om op te vreten.’ Ja, dat zet mij direct tot denken aan: waarom zéggen we zoiets over mensen en dieren die we absoluut niet gaan opeten? En waarom lach ik er om? Er zijn landen waar ze de katten wél opeten, en de honden, de cavia’s … Waarom verafschuwen we dat? En halen we onze schouders op bij het dierenleed van onze koeien en kippen? Ook dát stelt Teun aan de orde.    

      In het maatschappelijke boek Dieren zijn ook mensen …

      … geeft Teun direct toe dat hij af en toe wél vlees eet. In een restaurant, als er een bijzonder goed vleesgerecht op de kaart staat. Thuis eet hij geen vlees, onder invloed van zijn dochters. Wel vis. Hij bespeurt cognitieve dissonantie bij zichzelf: hij handelt tégen zijn overtuigingen. Smaak en genot wint het af en toe van de kennis over dierenleed en milieuschade.

      Kringloop

      In 2010 maakte Teun een reportage over zelfslachtende slagers. Deze kopen héle, levende dieren, slachten ze, en verkopen ál het vlees aan hun klanten. Van minder geliefde delen maken zijij slavink of gehakt. Een mobiele slager slacht bij een Portugese boer: hun varkens krijgen het hele jaar de schillen, afsnijdsels en restjes van het eten van de familie. Ze hebben een mooi leven met veel ruimte buiten en kwispelende krulstaartjes. Tot de slacht. Van het bloed wordt soep gemaakt, al het vlees wordt opgegeten door het dorp. Een gesloten kringloop. Is dit voldoende argument om wél vlees te eten? Het dier had een prettig leven, ja. Maar werd wél gedood, niet prettig. En als je weet hoe de voedselindustrie eruit ziet en wat daarin allemaal misgaat, hoe kun je dan zelfs het eten van een minimale hoeveelheid vlees, nog voor jezelf verantwoorden? Waaróm eten we vlees?

      Waarom eten we vlees?  

      1. We vinden vlees al vanaf de geboorte lekker, net als calorierijk voedsel. Dat stamt uit onze jager-verzamelaar-tijd: we zijn als 300.000 jaar omnivoren. We zijn geprogrammeerd om het lekker te vinden, de spieren van dieren en mensen zijn ongeveer hetzelfde, en de dierlijke eiwitten passen dus heel goed bij wat we nodig hebben. Je hoeft er ook maar relatief weinig van te eten, in verhouding tot eiwitten uit bonen en aardappels.  
      2. Het zit in onze cultuur, dat maakt het lastig te veranderen tenzij je opgroeide in een vegetarisch gezin. Het veranderen van een ‘traditie’ wekt veel weerstand op.
      3. De industrie maakt er reclame voor, een receptenblad als Allerhande is gewoon een reclamefolder. Daarnaast is er de ‘lokworst’ – dat was vroeger de leverworst die ver onder kostprijs werd verkocht om zo mensen naar de winkel te lokken. Inmiddels hebben we de ‘kiloknaller’. De boeren worden uitgeknepen en moeten wel naar intensivering.
      4. De fastfood-ketens draaien allemaal om vlees, en om deze van goedkoop vlees te voorzien werd de vleesindustrie, de intensieve veehouderij, opgezet. Deze fastfood-trend startte in de VS.
      5. In Europa hadden we het landbouwbeleid. Na WO2 was er vrijwel niets meer te eten in Europa en moest er zo snel mogelijk weer genoeg voedsel worden geproduceerd. Sicco Mansholt, van huis uit boer, was van 1945 tot 1958 minister van Landbouw en daarna tot 1972 Europeeslandbouwcommissaris. Hij schaalde de vlees- en zuivel-productie op.
      6. Dit leidde tot de vleeslobby: ook al ontstonden er boterbergen en melkplassen, de boeren bleven subsidie krijgen. Zelfs Mansholt vond dat we waren doorgeschoten.

      We eten steeds méér vlees

      En doorgeschoten waren we zeker: we zijn tussen 1950 en 2025 wereldwijd 7x zoveel vlees gaan eten. De wereldbevolking verdrievoudigde, dus per persoon 2x zoveel. En de trend neemt nog steeds toe, ondanks mooie verhalen over vleesschaamte en flexitariërs.   

      In 1972 verscheen het rapport Grenzen aan de groei, en sindsdien is er meer aandacht voor de impact van vleeseten op het milieu. Desondanks eten we nu veel meer vlees dan toen. In de jaren 80 ging het meer over dierenleed. Meer mensen werden vegetariër. En zo ontstond de flexitariërs-paradox: steeds meer mensen zeggen minder vlees te eten, en toch gaat de vleesconsumptie omhoog. Waarschijnlijk omdat mensen minder vaak vlees eten, maar wel meer per keer, en hun vleessnacks (bitterballen!) vergeten. ‘Minderen zit meer tussen de oren dan tussen de tanden.’

      Dierenleed

      Het volgende deel gaat over Dierenwelzijn. Blijkbaar vinden we het dierenleed van de grote veebedrijven en de slachthuizen nog niet erg genoeg. Weten we wel hoe het daar aan toegaat? Er zijn normen voor wat je mag afknippen, afzagen en hoe je mag doodmaken. Staarten afknippen en dergelijk mag dus. Andere zaken, zoals schoppen, verwaarlozing, uithongeren zijn ontoelaatbaar. De NWA ziet daarop toe, maar heeft nauwelijks geld en te weinig personeel. Inspectie gebeurt minder dan 1x per 10 jaar, en dan nog aangekondigd. Is het in totaal, toegestaan of gedoogd, wel diervriendelijk? Hoe gaan we eigenlijk met dieren om?  

      Dieren zijn ondergeschikt aan mensen

      De verhouding dieren – mensen is al eeuwen onderwerp van discussie. Aristoteles meende dat alleen de mens kon plannen en doelen kon stellen, rationaliteit had. Dus mogen wij plannen maken voor de ‘redeloze’ dieren en ze inzetten voor onze doelen. Intellectuele capaciteit was de maatstaf voor de hiërarchie. Descartes en Kant stelden dat dieren geen zelfbewustzijn hadden, en dus een gebruiksvoorwerp waren. Rousseau stelde dat dieren wél een gevoelsleven hadden, en dat we ze dus goed moesten behandelen. Bentham, stelde dat we als uitgangspunt het vermogen om pijn te lijden moeten nemen, niet de intelligentie. Baby’s zijn toch ook geen gebruiksvoorwerp! Inmiddels weten we dat dieren gevoelens en een zekere mate van intelligentie hebben. En veel dieren hebben bewustzijn! Het gevoelsleven van vissen wordt nog steeds erg onderschat, mede omdat ze geen mimiek hebben. Maar ze zijn wel degelijk intelligent! Varkens zijn zo slim als een 4-jarige peuter.

      Carnisme

      Vleeseters hangen de ideologie van het Carnisme aan, wat onderscheid maakt tussen consumptie-dieren en knuffeldieren. Niet alleen onderscheiden we soorten dieren (in elk land weer anders!) , maar er zijn ook gradaties leed wat we nog wel en niet meer acceptabel vinden. De supermarkten doen erg hun best om ons stukje vlees er zo neutraal mogelijk te laten uitzien: in niets herken je het dier. We kunnen ontkennen dat we een dier eten. En we zien het geweld dat we een dier aandoen ook niet: net als op straat poepen, en seks, is geweld uit het straatbeeld verdwenen, we hebben geweld uitbesteed aan soldaten en slachters, buiten beeld. En we mógen het ook niet zien, je komt niet binnen bij een intensieve boerderij.

      Een beter leven door Beter Leven?

      De Beter Leven sterren, ontwikkeld door de Dierbescherming, geven de mate van diervriendelijkheid in de veehouderij aan. Hierdoor is het welzijn ietsjes verbeterd. Maar hoeveel? Vleesvarkens met 1 ster krijgen 1,25 m2 in plaats van 0,8 m2, ze mogen niet naar buiten en hun staart wordt afgebrand. Vleeskippen staan met 12 op 1 m2, in plaats van met 18. Er is ook een kleine uitloop, maar het is te druk om de uitgang te vinden. Vergelijk dat eens met het ‘normale leven’ van een kip: ze is zonaanbidder, wroet met haar snavel in de grond, leeft in het bos, zit hoog in de bomen.

      Wat mag er nog meer van Beter Leven? Koeien en geiten worden onthoornd, om te voorkomen dat ze elkaar in de krappe stallen verwonden. Kippen leven zo dicht op elkaar en krijgen daar zoveel stress van dat kannibalisme een reëel gevaar is. Dat wordt beheerst met snavelkappen: de punt wordt verwijderd. Varkens worden gecastreerd omdat anders bij een heel klein percentage ervan het vlees niet zo lekker smaakt.

      Zuivel, eieren en vis

      Dan maar vegetariër worden? Geen vlees, alleen zuivel en eieren? Dan ben je óók verantwoordelijk voor dierenleed. Melk van de koe gaat niet naar de kalfjes, want die worden juist bij de koe weggehaald. Melkkoeien hebben een beroerd leven, ze worden voortdurend zwanger gehouden. Als ze zeven jaar oud zijn, zijn ze op, terwijl ze in natuurlijke staat wel 20 jaar kunnen worden. De mannelijke kalfjes worden na 8 maanden geslacht. Van de kippen is de productie ook opgevoerd: natuurlijk is 15 eieren per jaar, een legkip legt er 300. Kuikentjes die geen vrouwtje zijn worden afgemaakt.  

      En dan de vis. Vissen lijden óók pijn, ze stikken aan boord van de trawler. Voor kweekvissen is het leven ook geen pretje: teveel in een kooi, supersmerig water. Ze kunnen hun natuurlijk gedrag niet vertonen, en worden depressief en agressief.

      Milieuleed

      Het volgende deel gaat over het effect op het milieu. Kort gezegd: vleeseten is slecht door het landgebruik (voor voer) en uitstoot, maar ook door waterverspilling, energieverspilling en vervuiling. Er worden enorme hoeveelheden bomen gekapt voor soja-plantages, en mangrovebossen gekapt voor viskweekvijvers. Op die soja-plantages worden bestrijdingsmiddelen gebruikt, die de bodem en het water vervuilen, en ook het gewas van de buren verpesten.

      Maar: of de koe nou soja eet, of jijzelf, dat maakt toch niet uit? Toch wel. 76% van de geproduceerde soja wordt gebruikt voor veevoer, 7% voor mensenvoer, 17% voor cosmetica en dergelijke. 1 kg biefstuk kost 25 kg voer, 1 kg kipfilet 9 kg voer. Plofkip? 1 kg op 1,2 kg voer, wel milieuvriendelijker dus maar bepaald niet diervriendelijker. Voor wat we in Nederland opeten, is 3x ons eigen landbouwoppervlak nodig, we gebruiken dus oppervlak in Brazilië etc. voor ons voedsel.

      Natuurlijk hebben we het mest-probleem, door de intensieve veeteelt. Er zit ammoniak en stikstof in mest, en de koeien produceren ook nog het broeikasgas methaan, in hun mest en óók in de scheten en de boeren. Visvangst kost olie. Verder is er sprake van overbevissing, de Middellandse Zee is inmiddels zo goed als leeg. Voor 1 kg kaas is 10 liter melk nodig, plus de energie voor het rijpen. Het is nog onduurzamer dan kip.

      Gezondheidsleed

      Maar hebben we geen vlees nodig voor onze gezondheid? Nou, bewerkt vlees (gerookt, gezouten, conserveringsmiddelen) is slecht, want kankerverwekkend. Rood vlees geeft een hoger risico op beroerte, diabetes 2, darmkanker en longkanker. Maar rood vlees heeft ook positieve punten, vandaar het advies van de Gezondheidsraad om niet meer dan 200 gr per week te eten, en meer voedingsstoffen uit plantaardige producten te halen. (Gezondheidsraad update van 2025-ESC).

      Vis dan? Vette vis is gezond door de vetzuren, maar weer slecht door de microplastics en zware metalen als kwik. Eet het 1x per week. En zuivel? Magere zuivel is goed, eet verder alleen max. 30+ kaas of hüttenkäse. Max. 1 ei per dag.

      Is een vleesloos dieet gezonder ? Hier draait het om wat er juist niet in zit. IJzer bijvoorbeeld, de plantaardige variant nemen we slechter op. En vitamine B12. Grappig: in vlees zit niet ‘vanzelf’ meer B12, boeren roeren supplementen door het veevoer. Dan kun je net zo goed dat supplement zélf slikken.

      Wat gaan we dan eten?

      Voor de planeet is een vegan dieet het best, en dat is ook het diervriendelijkst. Maar een heel klein beetje dierlijk eiwit zou kunnen, van bijvoorbeeld dubbeldoelkoeien, die gras eten op gronden waar geen ander (eetbaar) gewas wil groeien. Dan kom je uit op: veel groente, fruit, peulvruchten en volkoren granen, en per week 100 gr rood vlees, 200 gr kip, twee eieren, en 250 gram zuivel.

      Systeemverandering

      Hoe nu verder? We moeten het systeem veranderen en niet individuen de maat nemen. Dus: het makkelijker maken om géén vlees te eten. En anderen inspireren een ander dieet te volgen. Die systeemverandering is misschien niet makkelijk, maar er is al wel enig ongemak. Met een slimme keuze-architectuur kunnen we veranderen hoe we bijna gedachteloos keuzes maken. Plantaardig moet dan de norm zijn, de standaard keuze, makkelijker, goedkoper. Niet zeggen: vegetariërs willen bepaalde dingen uit een gerecht niet, maar vleeseters willen iets extra’s bij een gerecht.

      En de smaak, het genot? Vlees heeft umami, dat hartige. Dat vind je ook in paddenstoelen, aardappels, uien, tomaten, Parmezaanse kaas. En Teun’s tip is: kook vaker uit de landenkeukens die al veel vegetarische gerechten hebben, zoals India, Griekenland, Turkije.

      Dieren zijn ook mensen? Nou nee, dat lijkt me niet, maar zeker niet mínder dan mensen.  

      Mijn evaluatie van Dieren zijn ook mensen

      Nu las ik al best veel over dierenleed, de intensieve veehouderij en vegetarisch eten, maar toch wist dit boek, de opvolger van De mens is een plofkip, mij te verrassen. Ten eerste door de vrij genuanceerde boodschap, die wordt versterkt door Teun’s eigen ervaringen met vlees eten, terwijl hij weet welk dierenleed ermee gepaard gaat en hoe slecht het is voor het milieu. Ten tweede door de breedte van onderwerpen, terwijl het toch een compact boek is. En natuurlijk vond ik het leerzaam, de gezondheidsaspecten van wel, geen en minder vlees eten leverden toch wat nieuwe inzichten op, zoals waarom vlees eten bijna letterlijk in onze genen zit.  

      Teun maakt gebruik van wetenschappelijke stukken, o.a. van de Gezondheidsraad en The Lancet, maar put ook uit eigen ervaringen. Zijn verhaal over de mobiele slachter in Portugal doet je enerzijds gruwen, anderzijds waarderen hoe álles van een dier wordt opgegeten. Dit is een goede zet, ook Michael Pollan’s The Omnivore’s Dilemma laat je de belevenissen van de auteur meebeleven, en is tegelijkertijd grappig en schokkend. Ook heeft Teun interviews gehouden met diverse experts op dit gebied.

      Zijn boek is eigenlijk nét te vroeg uitgekomen, met alle recente heisa over de nieuwe Schijf van Vijf. Want nee, die is niet alleen gebaseerd op wat beter is voor de aarde, maar juist ook op nieuwe inzichten in wat goed en slecht is voor ons, welke hoeveelheden goed zijn, en wat teveel is. Ik denk dat zijn betoog nu wel weer een paar jaar meegaat, want niet alleen worden de voedingsadviezen niet zo vaak aangepast, ook het dierenleed wordt niet zo snel minder. Helaas.  

      De verschillende invalshoeken, filosofie, cultuur, historie, dierenleed, milieu, gezondheid, geven een goede structuur aan het boek. De eerste drie slagen er ook in om je een beter gevoel te geven: ik ben geen slecht mens, dit is zo gegroeid. De laatste drie geven voldoende argumenten om te minderen. Teun deelt zijn dilemma’s en zijn cognitieve dissonantie: hoe kan het zijn dat ik zó geniet van vlees, terwijl ik alle nadelen van vlees eten ken. Teun kent al die nadelen beter dan de meeste Nederlanders, dus is zijn twijfel heel herkenbaar en zijn oplossing (minder vaak, minder veel) heel zinnig.

      Het boek is goed verzorgd, maar heeft geen illustraties, tabellen of figuren. Ik las het eBook in zwart-wit. Teun’s schrijfstijl is leuk, beetje cynisch wel. Af en toe vond ik het boek iets te kort bij een onderwerp stilstaan, maar dan googelde ik wat.  

      Must Read? Op zich niet, maar zó dun en zó toegankelijk dat je eigenlijk geen excuus hebt om het niet te lezen.

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 3 ½ *

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Dieren zijn ook mensen duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek; 
      • digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
      • of uit een minibieb!

      Koop Dieren zijn ook mensen duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in Maatschappij | Tags: , , | Plaats een reactie

      Recensie: Chimpanseepolitiek – herkenbaar

      Geplaatst op 5 mei 2026 door estroocloeck

      Pareltje of oud papier? Dat is de vraag als ik weer eens een klassieker, of gewoon een oud boek lees. Chimpanseepolitiek van Frans de Waal is zo’n oud boek, het stamt oorspronkelijk uit 1982 en is door hem in 1999 herschreven met toevoeging van meer recente wetenschappelijke inzichten. Het geeft een bijzonder inkijkje in machtsuitoefening bij chimpansees, én in wat ook bij ons in de genen zit. Pareltje!

      Het boek is een fascinerend verslag van een strijd om de macht binnen een groep chimps in Burger’s Zoo, waarbij de drie alfa-mannen ieder een eigen persoonlijkheid hebben en daarmee ook een andere manier om aan de macht te komen, en te blijven. Coalitievorming speelt een belangrijke rol. Maar ook de invloed van de vrouwen en kinderen is van belang, de dominantste man krijgt niet altijd het meeste respect (maar wel de meeste seks). Veel zwart-wit foto’s illustreren belangrijke gebeurtenissen, leuk!

      Het natuurboek Chimpanseepolitiek …

      … begint met uitleggen wat de voordelen én nadelen zijn van een onderzoek in een dierentuin, in plaats van in het wild. Het nadeel is natuurlijk dat je niet zeker bent of de chimps wel natuurlijk gedrag vertonen. De troep is relatief klein, de vegetatie een versimpelde afspiegeling van een tropisch regenwoud. Het voordeel is dat de onderzoeker ál het gedrag kan waarnemen, en er zo een lijn in kan ontdekken. Veel onderdelen van dit gedrag zijn ook in het wild waargenomen, en Frans refereert regelmatig naar onderzoek van o.a. Jane Goodall in Gombe.

      Is Puist lesbisch?

      In het begin van het boek omschrijft Frans de persoonlijkheden van de verschillende chimps. Ik lachte hardop bij de beschrijving van Puist. Dat is een volwassen vrouw ‘die buitengewoon zwaar is gebouwd. Ze loopt en staat stoer. [….] Ook in seksueel opzicht wijkt Puist af: ze weigert te paren.’ Elke maand heeft ze de genitale zwelling, maar mannen hoeven daar niet in de buurt te komen. Ze masturbeert, als enige in deze groep. ‘Ze gedraagt zich lesbisch, als een andere volwassen vrouw een genitale zwelling vertoont, kan het gebeuren dat Puist haar voor een seksueel contact uitnodigt.’ Ook is ze soms betrokken bij het ‘regelen’ van het seksuele contact tussen de mannen en de vrouwen. Ze kan zich aansluiten bij mannen die een paar-poging verstoren, of het zelfs opnemen voor een vrouw die een paring weigert. Frans’ team noemt Puist daarom soms ‘de bordeelhoudster’.

      Puist is ook achterbaks, ze heult vaak met de mannen tegen de vrouwen. Laaggeplaatste vrouwen zijn doodsbang voor haar. Soms doet ze alsof ze zich wil verzoenen, en als een andere vrouw dan dichtbij komt, grijpt Puist haar. Dit postuur en gedrag wordt ook in het wild waargenomen: bij Jane was dit Gigi, deze was steriel. Het verschil tussen de twee is dat Gigi wél seks met de mannen had, en dat Puist niet steriel was, ze kreeg later kroost, Ponga, van (waarschijnlijk) Nikkie. Nikkie hield heel lang aan en op een gegeven moment zwichtte Puist.

      Gorilla adopteert Roosje

      Het verhaal van vrouw Gorilla, die steeds maar kinderen krijgt die na een paar weken doodgaan, is erg ontroerend. Ze heeft waarschijnlijk te weinig melk. Frans team doet een proef met haar: ze laten haar een moederloos chimpje, Roosje, adopteren en met de fles voeden. Na een paar weken geeft Gorilla zelf ook spontaan melk. Roosje is het eerste dier ter wereld wat door een soortgenoot met de fles is grootgebracht. Oké, heeft niets met natuurlijk gedrag te maken, maar in zekere mate toch wel, want Gorilla begrijpt het principe snel, en trekt de speen snel uit het mondje als Roosje zich verslikt, zonder dat dit haar was geleerd. Nu kan ze ook haar eigen kinderen, die na de adoptie geboren worden, met de fles grootbrengen. De melkproductie én het humeur van Gorilla gaat er ook op vooruit, ze heeft jaren een depressie gehad.  

      Vechtpartijen bij mannen en vrouwen

      Tussen de drie alfa-mannen wordt regelmatig gevochten, en ook vechten de mannen met de vrouwen. Er is echter wel een verschil: mannen hebben gevaarlijke hoektanden, vrouwen niet. Als mannen onderling vechten gebruiken ze hun hoektanden, tegen de vrouwen alleen de snijtanden, en voornamelijk gebruiken ze dan hun handen en voeten. Vrouwen bijten veel meer, maar de snijtanden zijn niet zo gevaarlijk. De vechtpartijen tussen mannen hebben regels: de mannen beheersen zich. Ze bijten alleen naar ledematen. Snelheid en behendigheid is even belangrijk als kracht. Tussen de gevechten door leven ze samen en werken ze samen, in het wild jagen ze samen en strijden tegen hun buren. Dit zien we niet bij de andere mensapen (gorilla’s, orang-oetangs en bonobo’s).   

      Wie wordt de dominante chimp?

      Wie wordt de dominante man, de sterkste? Die de gevechten wint? Dat blijkt niet zo te zijn: er vinden binnen enkele weken drie gevechten plaats tussen Yeroen, die dan de dominante man is, en Luit, de uitdager. In het eerste gevecht valt Yeroen aan, Luit vecht niet terug. In het tweede gevecht bijt Luit wél terug. In het derde gevecht is Luit de aanvaller en de winnaar. Qua onderlinge sterkte zal er geen verschil zijn geweest bij de drie gevechten. Er lijkt een verschil te zijn ontstaan in de sociale statusverhoudingen. Luit heeft de steun van de groep gekregen. De rivalen ontlenen hun zelfvertrouwen aan de sociale atmosfeer. Als een voetbalclub, die thuis beter speelt dan uit! Tussen de gevechten door vlooien Yeroen en Luit elkaar, dit haalt tijdelijk de spanning uit de lucht.

      Er waren niet twee, maar drie alfa-mannen, en de coalitievorming in de dominantiestrijd was voor Frans goed te volgen. Naast Yeroen en Luit, was daar Nikkie, die ná Luit de dominante werd, met steun van Yeroen. Het is grappig om te lezen hoe Nikkie zorgt dat hij die steun houdt, een beetje verdeel-en-heerspolitiek bedrijft. Bijzonder is dat ook ná de machtsovername door Nikkie, Yeroen de meeste achting van de groep krijgt, tot wel 2 jaar ná de machtsovername.

      Hoe wordt de hiërarchie bepaald?

      Er is verschil tussen de geslachten als het gaat om hiërarchie. Bij de mannen wordt dominantie dus bepaald door coalities. Bij de vrouwen geven persoonlijkheid en leeftijd de doorslag, het is gebaseerd op respect. Conflicten tussen vrouwen zijn zeldzaam. De alfa-vrouw in de groep was Mama, en dit bleef jarenlang stabiel. Bijzonder is dat vrouwen dingen kunnen afpakken, of zitplaatsen kunnen inpikken van mannen, dat wordt getolereerd. Waarom? In ruil voor seksuele gunsten of politieke steun? Respect?

      Seks

      Een leuk en beeldend beschreven hoofdstuk gaat over die seksuele gunsten. De dominante man paart 2x zoveel als de twee andere mannen samen. Nikkie spant samen met Yeroen tegen Luit voor de macht, maar gebruikt Luit om te zorgen dat hij meer kan paren dan Yeroen, coalitievorming voor seks dus. Als Nikkie een andere man ziet paren, gaat hij erop af om de paring te verstoren. Maar als Luit wil paren, gaat hij eerst uitgebreid Nikkie vlooien, loopt op een vrouw af, steekt vragend zijn hand uit naar Nikkie, gaat Nikkie weer vlooien, loopt weer naar de vrouw toe, en mag dan ongestoord paren. Vlooien om toestemming voor seks te krijgen duurt 2x zo lang als gewoon vlooien. En ook Nikkie vraagt af en toe toestemming aan de andere twee mannen.

      Chimpanseepolitiek en menspolitiek

      Aan het eind van het boek gaat Frans in op de overeenkomsten met menspolitiek. Uit sociaal-psychologisch onderzoek blijkt dat mannen aan uitbuitende politiek doen, willen winnen, strategische coalities vormen. Vrouwen doen aan inschikkelijke politiek, gaan voor persoonlijk contact en vormen coalities met mensen die ze aardig vinden. Statistisch gezien dan, er zijn natuurlijk uitzonderingen. Dit lijkt erg op wat we bij de chimps zien, terwijl daar de krachtsverschillen tussen mannen en vrouwen een grote rol zouden kunnen spelen, en bij ons minder. Maar politiek bedrijven is onderdeel van de evolutionaire erfenis die we met de chimps delen.

      Politiek bestaat ook in ons dagelijks leven, op vergaderingen, in ons gezin. Dat is niet zo heel evident, omdat we onze bedoelingen goed kunnen camoufleren, we praten over onze idealen, niet onze persoonlijke machtsmotieven. Chimps tonen deze motieven open en bloot. Er is ook niets om je voor te schamen, hiërarchie geeft samenhang aan de groep, het is democratisch. Het machtsevenwicht wordt dagelijks op de proef gesteld, en als het te zwak is, zal het vernieuwd worden. Chimps en mensen zijn politieke dieren.

      Mijn evaluatie van Chimpanseepolitiek

      Het blijft leuk én leerzaam om te lezen over het gedrag van onze naaste verwanten. Na twee boeken van Jane Goodall en twee van Frans de Waal heb ik daar nog lang geen genoeg van. Uit de herkenbaarheid van het gedrag is heel goed af te leiden wat bij ons in de genen zit, en wat in de opvoeding en omgeving. Wat me met name trof is het verschil in coalitievorming tussen mannen en vrouwen, in beide soorten. Mannen willen macht, vrouwen stabiliteit. Bijzonder toch dat dit genetisch bepaald blijkt.

      Frans beschrijft alles wat er gebeurt in zeer veel detail, je ziet het voor je! Dat de chimps zoveel verschillende persoonlijkheden hebben vond ik erg interessant, zelfs tussen de drie alfa-mannen zie je dat. Wat een enorm werk is dit geweest, jarenlang observeren en elke kleine handeling vastleggen en analyseren. Ik was afgelopen jaar ‘op bezoek’ bij chimps in het wild, en zelfs als ze liggen te slapen na het eten zie ik nauwelijks verschil tussen de een en de ander.  

      Het is een populair wetenschappelijk boek, heel goed leesbaar als je niets van chimps afweet, en toch wetenschappelijk verantwoord, met objectieve beschrijvingen van wat men ziet, en welke onderzoeken wat uitwijzen aan de ene kant, plus duidelijke subjectieve interpretaties van gedrag aan de andere kant. Toen het uitkwam, in 1982, waren de collega-primatologen lyrisch. Het boek is erg leuk uitgevoerd, met zeer veel foto’s in zwart-wit van alle chimps (denk ik) en veel van de beschreven situaties. Je gaat je makkelijk vereenzelvigen met sommigen van hen. Ik vond maar een paar typo’s, het is redelijk goed verzorgd. Het boek werd na Frans’ overlijden in 2024 opnieuw uitgegeven.

      Het onderzoek wordt chronologisch verteld, zodat de ontwikkelingen, en oorzaak-gevolg goed te volgen zijn. Door de namen van afstammelingen met de eerste letter van de moeder te laten beginnen, zijn de familieverbanden ook steeds duidelijk. Puist kreeg Ponga, Mama kreeg Moniek, Franje kreeg Fons.

      FOMO? Misschien wel, dan begrijp je onze eigen politiek wat beter. En ook heeft het een zeer hoge rating bij Goodreads: 4.27

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd 0, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 4*

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Chimpanseepolitiek duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek; 
      • digitaal en gratis via Kobo Plus;
      • of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

      Koop Chimpanseepolitiek (2024) duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in natuur | Tags: , , , | Plaats een reactie

      Familie: ‘nicht’ Lois P. Frankel

      Geplaatst op 30 april 2026 door estroocloeck

      Ken je dat? Dat je filmacteurs zó vaak een goede rol ziet spelen dat je naar ál hun films wilt? Dat je álle wedstrijden van je favoriete sporter wilt zien? En dat je ze volgt op sociale media? Dat ze voelen als familie? Dat heb ik nu met mijn favoriete auteurs. Ik lees al hun boeken, zonder op de recensies te wachten.  Ik volg ze op social media en lees hun nieuwsbrieven. Ze zijn familie, mijn bureau staat vol met hun foto’s! Ik stel elke maand een familielid aan je voor. Deze maand: mijn ‘nicht’ Lois P. Frankel.

      Waar schrijft ‘nicht’ Lois P. Frankel over? 

      ‘Nicht’ Lois P. Frankel schrijft over diversiteit, of eigenlijk: hoe je als vrouw sneller carrière maakt, niet over je laat lopen, krijgt wat je verdient. Het grootste deel van haar boeken is gericht op de zakelijke omgeving, maar in een paar komen ook privé-zaken aan de orde. De 4-delige ‘Nice Girls’ serie is wereldwijd bekend. In latere jaren schreef ze twee historische boeken, non-fictie over wijze oude vrouwen en fictie over Amelia Earhart.

      Heeft ‘nicht’ Lois andere zakelijke activiteiten?

      ‘Nicht’ Lois is oprichter van en hoogste baas bij Corporate Coaching International, een adviesbureau dat zich richt op individuele coaching op het gebied van vrouwelijk leiderschap en het geven van keynotes. Natuurlijk is ze zelf ook spreker.

      Verder heeft in 1986 ze stichting MOSTe opgericht: Motivating Our Students through Experience, een vrijwilligersorganisatie die zich richt op meisjes uit achtergebleven buurten in Los Angeles. Door mentoring worden de meisjes geholpen met hun HBO-opleiding en leren ze zelfvertrouwen, ambitie en hoe sociale verandering in gang te zetten.

      Een ander initiatie van ‘nicht’ Lois is de Bloom Again Foundation, opgericht in 2008. Hiermee worden meisjes en vrouwen die medische problemen hebben, geholpen met geld en zorg. Lois begon hiermee nadat ze zelf geopereerd was voor borstkanker.

      Wat valt er nog meer over ‘nicht’ Lois P. Frankel te vertellen?

      Lois is in 1953 in New York geboren. In 1973 studeerde ze af in Onderwijs en Psychologie aan de State University van New York. Lois vertelt vaak dat haar moeder best haar studie wilde betalen, maar alleen als ze docent zou worden (haar vader vond een studie helemaal niet nodig), terwijl Lois zelf graag psycholoog wilde worden. Met die dubbelstudie voldeed ze aan de verwachtingen van haar moeder én die van haarzelf, hoewel ze formeel nooit docent werd.

      Van 1975 tot 1985 werkte ze als Equal Employment Opportunity Specialist bij de Atlantic Richfield Company, een Fortune 10 oliemaatschappij. Ze promoveerde in 1985 op Counseling Psychologie aan de University of South California. Toen wilde ze haar kennis gebruiken binnen een andere afdeling van personeelszaken bij Atlantic. Maar nee, de bazen zeiden: je doet het prima waar je nu zit, blijf daar maar. En Lois dacht, ja ho eens even, ik heb niet zo hard gewerkt om er niets mee te doen! Ze had een prima baan, en was zeker niet ongelukkig, maar groei zat er niet in. Dus vertrok ze.

      Ze ging als zelfstandig psychotherapeut aan de slag in hartje Los Angeles, want daar hadden ze dat nog niet én ze kon met ‘gewone’ mensen werken. Maar na een jaar had ze er genoeg van, ze miste het zakenleven. En toen werd ze zomaar gevraagd om iemand zakelijk te coachen. Mmm, kan ik dat wel, nog nooit gedaan. Maar ze sprong in het diepe, en dat was dat. Ze werd business coach. In 1986 richtte ze haar adviesbureau Corporate Coaching International op.

      ‘Nicht’ Lois vertelt graag dat ze veelschrijver is geworden doordat ze als kind veellezer was. Ze las Little Women, Annie Oakley, Nancy Drew, en Cherry Ames. Ze wilde schrijfster worden! Maar op de middelbare school kreeg ze belangstelling voor psychologie en werd psychoanalytica. De schrijfpassie bleef echter bestaan: in 1991 schreef ze haar eerste boek, Women, Anger & Depression.

      Inmiddels heeft ze een serie ‘Nice Girls’ boeken. Maar wat is er mis met aardig zijn, werd haar eens gevraagd? Niks, zegt Lois. Het is nodig voor succes, maar alleen aardig zijn is niet genoeg. Nice girls .. was trouwens een titel die ze niet zelf verzonnen heeft, ze noemde het eerste deel zelf ‘Quit Being A Girl’, met het idee dat je de meisjesachtige dingen uit je kinderjaren moet afleren. De uitgever veranderde het, en nu ligt de nadruk op Nice in plaats van op Girl. (Een ander boek gaf ze de titel: The Nice Girls’ Guide to Telling People To Go To Hell So They Look Forward To The Trip, en ook die titel werd veranderd, dat is Nice Girls Don’t Speak Up geworden). Inmiddels is ze in de 70, maar nog steeds aan het werk en nog steeds aan het schrijven! In 2026 heeft ze net weer haar bestseller Nice Girls Don’t Get The Corner Office herzien, dit is de derde update inmiddels.

      Gedurende haar carrière reisde ze de wereld over, en werd gegrepen door fotografie. Ze heeft lange tijd een website gehad waarop die foto’s te zien waren. Ze is nog steeds veellezer, tegenwoordig leest ze graag ‘true crime’, zoals Ann Rule en Patricia Cornwell. Ze woont in Pasadena, Californië.

      Welke boeken schreef ‘nicht’ Lois P. Frankel?

      ‘Nicht’ Lois schreef tussen 1991 en 2020 10 boeken. Ik las er 3 van: alledrie uit de ‘Nice Girls’ serie.

      Nice girls don’t get what they deserve (2025) – Nice Girls Just Don’t Get It (2011)

      Uit mijn recensie: Het nieuwe boek van de auteur van Nice girls don’t get the corner office, zo prijst uitgever Meulenhof Nice girls don’t get what they deserve van Lois P. Frankel aan. Inderdaad, deze vertaling is van 2025, het origineel uit 2011. Desondanks zijn de meeste van de 99 tactieken nog steeds relevant, ik stak er best wat van op. Het boek gaat over werk én privé, met een aantal verschillende thema’s. Communicatie is veruit de belangrijkste, maar handelen in overeenstemming met je waarden heeft ook een plek gekregen. De vele voorbeelden van situaties, al dan niet verzonnen, vond ik (nog steeds!) erg herkenbaar. Lees mijn recensie | Koop bij Libris

      Nice girls don’t get rich (2022) – Dezelfde titel Engelstalig (2005)

      Dit boek las ik niet, met mijn achtergrond dacht ik wel genoeg van het onderwerp te weten. Flaptekst: Als je geen waardevolle bezittingen hebt, je geld niet investeert en laat verstoffen op een spaarrekening, of als je nooit onderhandelt over je salaris, dan is de kans groot dat je (nog) niet rijk bent. Zonder dat je je ervan bewust bent verhinderen patronen die je als nice girl hebt geleerd je nu om de sterke onafhankelijke vrouw te worden die je in je hebt. Met hetzelfde openhartige advies dat Nice girls don’t get the corner office tot een bestseller maakte, leert Lois P. Frankel via 75 financiële adviezen vrouwen te laten krijgen wat ze verdienen. Koop bij Libris

      Nice girls don’t speak up (2021) – Nice Girls Don’t Speak Up or Stand Out (2020)

      Uit mijn recensie: Mansplaining, manterrupting, manterpretation en bropriation, wie ken het niet? En hoe kom je ervan af? Ik was erg gecharmeerd van Lois P. Frankel’s bestseller Nice girls don’t get the corner office, en dus las ik onlangs de opvolger: Nice girls don’t speak up uit 2020, vertaald in 2021. Het concept is hetzelfde: zo’n 100 tips, ditmaal over de communicatie van vrouwen, met voorbeelden hoe het niet en wél moet. Nuttig! Want, denk je dat je alles al wel eens gelezen hebt, dan tóch zul je hiertussen weer wat nieuws, wat onverwachts aantreffen. Daarbij zijn alle voorbeelden zó herkenbaar, dat het je een hart onder de riem steekt: nee, je bent niet de enige die dit meemaakt, en nee, het is niet normaal. Lees mijn recensie | Koop bij Libris

      Nice girls don’t get the corner office (2018) – Dezelfde titel Engelstalig (2004-2018-2026)

      Dit boek werd in 2004 vertaald onder de titel ‘Opzij, opzij, opzij. De 2018 vertaling is gebaseerd op de herziene editie. Uit mijn recensie: Uitstekend boek met honderden tips hoe je als vrouw je gedrag kunt veranderen om meer kans te maken op die promotie. Vind je dat oppervlakkig, wil je authentiek zijn op je werk? Dan vind je in Nice girls don’t get the corner office van Lois P. Frankel uit 2018 toch een aantal ‘fouten’ waarvan je je waarschijnlijk niet eens bewust bent en die je wèl wilt veranderen. Goed voor je carrière! Lees mijn recensie | Koop bij Libris

      Alternate Flight Plan: The Lost Diary of Amelia Earhart (2018)

      Ik las dit boek (nog) niet, het is niet in het Nederlands vertaald. Flaptekst: The mystery surrounding what really happened to Amelia Earhart has finally been solved! Eighty years after the disappearance of the world’s most famous and beloved aviator, the discovery of a diary documenting her life from 1937 – 1971 was discovered in a small town in Indonesia. Meticulous research, interviews, and verification of details contained in the diary confirm its authenticity. Shared with the public for the first time, not only does it reveal why Amelia chose to live her life in obscurity, it’s also a lesson to women everywhere that with courage you can be the navigator of your own life. Kan niet besteld worden.

      Ageless Women, Timeless Wisdom (2016)

      Ik las dit boek (nog) niet, het is niet in het Nederlands vertaald. Flaptekst:Beautifully photographed and illustrated, here is a precious record of our women’s reflections and takeaways on lives well-lived that is sure to be passed from grandmother to daughter to granddaughter. Throughout history, the image of “wisdom” is exclusively portrayed by God, Socrates, Confucius, Merlin, the aging college professor. Where are their female counterparts? The wisdom of older women is indisputable. Having lived decades raising children, caring for husbands, creating “nests” from which progeny fly out of to be productive members of society, and often being forced to observe more than participate in the events around them, older women have unique insights that help future generations not only to survive but also to thrive. Koop bij Libris

      See Jane Lead  (2007)

      Ik las dit boek niet, het is ook niet in het Nederlands vertaald. Flaptekst: The workplace is changing. From the boardrooms to non-profit organizations to the military, the typical male management style is now obsolete. There is a new generation of employees who reject hierarchical leadership and respond to the behaviors and characteristics that women traditionally exhibit. In other words, the time for women to take charge is now! In See Jane Lead , Dr. Frankel provides a blueprint for women who want to tap their natural leadership abilities and manage with greater ease and confidence in the business world, on the soccer field, at home, and beyond. Koop bij Libris

      Stop Sabotaging Your Career (1998-2007)

      Ik las dit boek niet. Het is niet in het Nederlands vertaald. Flaptekst: From entry-level employees to senior executives, no one is exempt from career derailment. According to Lois Frankel, the most common sources of unexpected changes in career momentum are not your shortcomings but your strengths–an overdependence on the exceptional abilities that contributed to past success. It is the employee who exhibits the widest array of technical and interpersonal capabilities who will rise to the top. Dr. Frankel has identified the eight most effective strategies for overcoming career obstacles and becoming an invaluable member of any work environment. Originally published as Jump-Start Your Career (1998). Koop bij Libris

      Overcoming Your Strengths (1997)

      Ik las dit boek niet. Het is niet in het Nederlands vertaald. De omschrijving lijkt zóveel op Stop Sabotaging, dat ik me afvraag of dit niet hetzelfde boek is. Flaptekst: This unique self-improvement program by a dynamic corporate consultant and coach offers advice to help successful people stay successful in an age of corporate downsizing and career anxiety. Niet meer te bestellen.

      Women, Anger & Depression (1991)

      Ik las dit boek niet. Het is niet in het Nederlands vertaald. Flaptekst:This book is about empowerment. It is about fulfilling your needs, dreams, and aspirations without being trapped by feelings that society has taught you to ignore. If you: *Fear that expressing your feelings will upset others, *Allow others to decide what’s best for you, *Are not quite happy and not sure why, *Take better care of the needs of others than your own, *Believe that showing your anger is bad…. then stop denying your feelings! Dr. Frankel encourages women to trust their feelings and instincts and examine ways of regaining control of their emotions and lives. Niet meer te bestellen.

      Verantwoording

      Deze informatie komt uit  Wikipedia, Goodreads, Lois’ website, Lois’ boeken, en een interview van Ballard.

      Meer weten over mijn familie?

      1. In januari 2023 (update november 2025) stelde ik neef Menno Lanting voor.
      2. En in februari (update maart 2026) nicht Jitske Kramer.
      3. In maart was de beurt aan neef David Graeber.
      4. April was voor nicht Naomi Klein.
      5. In mei stelde ik neef Joris Luyendijk voor.
      6. En in juni nicht Margriet Sitskoorn.
      7. In juli was de beurt aan neef Daniel Pink.
      8. Augustus was voor nicht Mariana Mazzucato.
      9. In september stelde ik oom Jos Burgers voor.
      10. En in oktober (update maart 2026) nicht Danielle Braun.
      11. In november was de beurt aan oom Stephen R. Covey en zijn kinderen.
      12. December was voor nicht Brené Brown.
      13. In januari 2024 stelde ik neef Martin van Staveren voor.
      14. En in februari (update maart 2026) nicht Japke-d. Bouma.
      15. In maart was de beurt aan neef Walter Isaacson
      16. April was voor nicht Kate Raworth.
      17. In mei stelde ik neef Raymond de Looze voor.
      18. En in juni (update maart 2026) nicht Roos Vonk.
      19. In juli was de beurt aan oom Daniel Kahneman.
      20. Augustus was voor nicht Rita McGrath.
      21. In september stelde ik neef Berthold Gunster voor.
      22. En in oktober nicht Barbara Baarsma.
      23. In november was de beurt aan neef Adam Grant
      24. December was voor nicht Susan Cain
      25. In januari 2025 stelde ik neef Kees Klomp aan je voor.
      26. En in februari nicht Nadine Maarhuis.
      27. In maart was de beurt aan oom Robert Cialdini
      28. April (update november 2025) was voor tante Jane Goodall
      29. In mei stelde ik neef Jaap Bressers aan je voor
      30. En in juni nicht Babette Porcelijn.
      31. In juli was de beurt aan mijn neef Yuval Noah Harari
      32. Augustus was voor nicht Robin Wall Kimmerer
      33. In september (update februari 2026) stelde ik neef Rutger Bregman aan je voor
      34. En in oktober nicht Roxane van Iperen
      35. In november was de beurt aan neef Roman Krznaric.
      36. December was voor tante Carol Dweck.
      37. In januari 2026 stelde ik neef Hans van der Loo aan je voor.
      38. En in februari nicht Katja Staartjes
      39. In maart was de beurt aan neef Malcolm Gladwell.
      40. April was voor ‘nicht’ Lois P. Frankel.
      Geplaatst in diversiteit, Maatschappij | Tags: , , | Plaats een reactie

      Recensie: Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting – essay

      Geplaatst op 28 april 2026 door estroocloeck

      Gabriel Zucman is regelmatig in het nieuws, en daarom las ik zijn toegankelijke essay Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting en daar gaan we een eind aan maken uit 2026, een vertaling van Les Milliardaires ne paient pas d’impôt sur le revenu et nous allons y mettre fin uit 2025. Waarom doen ze dat niet? Omdat ze genoeg geld hebben om hun vermogen te ‘organiseren’, lees belastingadviseurs en juristen te betalen voor de beste belastingontwijkings-manoeuvres. Beetje onrechtvaardig, toch?

      Wat Gabriel wil is de miljardairs een minimum inkomstenbelasting van 2% over hun vermogen opleggen. Geen extra belasting dus, alleen een ondergrens. Daardoor is het niet ongrondwettelijk, het gaat niet over fictief inkomen. Nu is het hele essay gebaseerd op de Franse situatie, maar ook in Nederland hebben we miljardairs die vrijwel niets aan IB betalen, door dezelfde trucs. Gabriel houdt een best wel overtuigend betoog, wat zinnig is om nader te bespreken. In de Tweede kamer bijvoorbeeld. En dat deed hij op 2 februari, met ‘een handvol kamerleden’.

      Het essay Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting …

      … staat vol met interessante weetjes, die zijn overtuiging dat de huidige situatie onrechtvaardig is, benadrukken. Ik noem wat opvallende zinsneden:

      *Voor de Nederlandse (ja, Nederlandse) 0,0001% rijkste mensen is hun inkomstenbelasting zo goed als 0%. Naar schatting maken zij 6% rendement op hun vermogen.

      *De superrijken willen niet betalen en stellen dat alles wat ze aan belasting betalen, ten koste gaat van hun bedrijven. Dat is onzin, het gaat om hun persoonlijke inkomen, niet van dat van hun bedrijven.

      *De rijken zijn erg machtig en beïnvloeden de politiek. Daarom is er weinig politieke wil aanwezig om hen te belasten. Gabriel’s voorstel is in de Franse Senaat gesneuveld.

      *De belastingontwijking en belastingvlucht is legaal, en dat hebben we (onze wetgevers) zelf legaal gemaakt.  

      *Het nationaal inkomen van een land is niet gelijk aan het totaal belastbaar inkomen, maar bbp -kapitaalafschrijving + inkomsten uit het buitenland. De overheid int daarvan zo’n 51% in de vorm van sociale premies en belastingen, inclusief BTW. In Frankrijk betalen álle sociale klassen zo’n 50% over hun inkomen, behalve miljardairs, die betalen maar 13%. (Berekening: hun bedrijven betalen 23% vpb, waarvan de helft in het buitenland, dus resteert zo’n 11%. Van de dividenden die worden uitgekeerd is 95% vrijgesteld, en resteert 2%). Zo’n ongelijke belastingheffing moet toch tegen de Rechten van de Mens zijn?  

      *De rijken beïnvloeden ook de discussie hierover in de samenleving: ze zijn eigenaar van kranten en tv-stations. Daarnaast hebben ze door al hun geld meer mogelijkheden om bijvoorbeeld huizen te kopen dan andere sociale klassen. Ze hebben meer macht in onze democratie.

      *Veel rijken laten hun geld in hun Holdings zitten, ze keren nooit wat aan zichzelf uit. Je zou denken dat er ooit wel eens wordt afgerekend. Maar nee, overdracht aan de volgende generatie is belastingvrij.

      *Gabriel’s voorstel is 2% belasting over het vermogen boven de 100 miljoen. Met een realiseerbaar rendement van 6% is dat vergelijkbaar met 33% inkomstenbelasting. Als hun bedrijven 23% vpb betalen komt de totale belastinglast op 50-55%, wat in lijn is met wat andere sociale klassen betalen.

      *Die 2% is een minimumpercentage en kan dus niet beïnvloed worden door trusts, holdings en andere handigheidjes.

      *Natuurlijk zijn er bedrijven die geen 6% rendement maken, zoals de ‘unicorns’. Die moeten tóch betalen, desnoods met aandelen. Die aandelen kunnen dan in een staatsfonds worden gestopt.

      *Gabriel heeft ook nog een vrij grappige uitsmijter, ik weet niet of het zo bedoeld is: stel dat die miljardairs het land verlaten als we dit invoeren? Nou en? Ze betalen nu zó weinig dat we dat op de staatsbegroting niet eens zullen merken. En als ze vertrekken ná invoering? Laat ze dan maar afrekenen: Vermogen x 2% x 10 of 15 jaar. Doei!!!

      Mijn evaluatie van Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting …

      Ik vond het een leerzaam essay, toegankelijk geschreven. De berekeningen zullen best kloppen. Nu las ik eerder De sterkste schouders, waarin het concept Vermogensbelasting uitgebreid uit de doeken wordt gedaan, mét gedetailleerde berekeningen, over de Nederlandse situatie, dus ik was al voorverwarmd zeg maar. In het essay gaat het veel hoger over, én wordt van de Franse situatie uitgegaan. Maar beide komen tot dezelfde conclusie: de huidige situatie is onrechtvaardig.

      We weten dat de rijken steeds rijker worden en de armen steeds armer, en dat dit deels komt door ons belastingstelsel. Tegelijkertijd is er steeds meer geld nodig voor publieke uitgaven. Dat wringt. Aan relevantie dus geen gebrek.

      FOMO? Ja. Er wordt nu zóveel over Gabriel Zucman gesproken en het essay is zó dun (80 pagina’s), dat niet lezen eigenlijk niet kan.

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd 0, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

      FOMO +. 

      Ik gaf het boek 4*

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek; 
      • digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
      • of uit een minibieb!

      Koop Miljardairs betalen geen inkomstenbelasting duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in Economie, Maatschappij | Tags: , , | Plaats een reactie

      Recensie: Nice girls don’t get what they deserve – 99 tactieken

      Geplaatst op 23 april 2026 door estroocloeck

      Het nieuwe boek van de auteur van Nice girls don’t get the corner office, zo prijst uitgever Meulenhof Nice girls don’t get what they deserve van Lois P. Frankel aan. Inderdaad, deze vertaling is van 2025, best nieuw dus. Het origineel, Nice Girls Just Don’t Get It, is van 2011, een stuk ouder dus. Desondanks zijn de meeste van de 99 tactieken nog steeds relevant, ik stak er best wat van op.

      Het boek gaat over werk én privé, met een aantal verschillende thema’s. Communicatie is veruit de belangrijkste, maar handelen in overeenstemming met je waarden heeft ook een plek gekregen. De vele voorbeelden van situaties, al dan niet verzonnen, vond ik (nog steeds!) erg herkenbaar. Iedereen kan wat oppikken uit de 99 tactieken, en dat moet ook, want wij vrouwen verdienen het!

      Het zelfhulpboek Nice girls don’t get what they deserve …

      … in onderverdeeld in een aantal strategieën, die je moet zien als een gereedschapskist, stelt Lois. Wat wil je bereiken? De hieruit afgeleide 99 tactieken zijn het gereedschap, en gaan in op hoe je het wat kunt bereiken. Deze tactieken zijn meestal wat abstracter dan de tips die ik ken uit haar andere boeken, ‘Corner Office‘ en ‘Speak up’, maar soms ook een vrijwel letterlijke herhaling ervan.

      Het boek begint met een self-assessment, zodat je kunt focussen op de gebieden die de meeste aandacht nodig hebben. Ook adviseert Lois om MBTI te gebruiken, zodat je weet wat voor type je bent. MBTI komt een aantal keren terug in het boek. Ik heb de indruk dat de populariteit van persoonlijkheidstesten in Nederland al wat op z’n retour is, maar ben er zelf nog wel een fan van.

      Zacht op de relatie

      Dit boek gaat over opkomen voor jezelf: op het werk, maar ook privé. Bij je vriendinnen, in vrijwilligersfuncties, bij je man en kinderen.  Opvallend vond ik sommige wat ‘soft’ uitgevallen tactieken, situaties accepteren als je je zin niet krijgt. Ik vond Lois hier over het algemeen wel erg toegeeflijk, zeker in vergelijking met de toonzetting in Corner Office en Speak Up. Misschien omdat deze over privé-problemen gaan?

      Zo is daar tactiek 26: Wees hoffelijk. Natuurlijk moet je niet drammerig of onbeleefd zijn. Ook hoef je je niet altijd druk te maken over kleinigheden. Wees hard op het probleem, maar lief voor de mens, zegt Lois en ja daar ben ik het ook mee eens. Maar het voorbeeld erbij, nee. “Als je man weer eens vergeet om op weg naar huis van zijn werk brood en melk te kopen, probeer dan te zeggen: Ik weet dat je een drukke dag had. Kan ik voortaan iets doen om je te helpen? Door kwaad te worden verschijnt er niet zomaar brood op tafel”, zegt ze. Op mij komt dit over als een aanbod voortaan zelf dat brood en die melk te kopen, en dat kan toch niet de bedoeling zijn. “… om je te helpen herinneren?” was misschien beter geweest.

      Tactiek 37 is er ook zo een: laat iedereen een steentje bijdragen. Maria heeft een baan en kinderen én is mantelzorger voor haar moeder. Ze raakt in de knel, en bespreekt dit met haar broer en zus. Haar zus springt in door de financiën van moeders te gaan doen. “Hoewel het gesprek met haar broer niet zo goed ging als Maria had gehoopt, wist ze dat ze in ieder geval haar best had gedaan …”. Die broer komt er wel makkelijk mee weg zo. En hoewel ik weet dat dit ook nu nog de gangbare praktijk is, vind ik het in een boek over tactieken om te krijgen wat je verdient wat makkelijk.  

      Positief formuleren

      Gelukkig zijn er ook heel wat zinnige tactieken. Als een verzoek niet uitkomt, begin dan niet met ‘nee’. Zeg ja, en geef twee alternatieven zodat je ‘al je aandacht/ tijd eraan kunt geven’. Ook in het werk kun je deze tactiek gebruiken. Ik vond dit voorbeeld briljant: “we worden vlak vóór het geven van een lezing vaak gevraagd of we een groot deel van de tekst willen aanpassen. Dat komt niet uit, maar we willen ook geen nee zeggen. We zeggen ja, en geven wat opties, bijvoorbeeld: Natuurlijk kunnen we onze presentatie aanpassen. We rekenen $500 per uur voor wijzigingen binnen 48 uur voor aanvang van de lezing. Laat ons maar weten hoeveel u hieraan wilt uitgeven. En bijna altijd zijn wijzigingen dan niet zo hard nodig. En als er toch gewijzigd moet worden, worden we in ieder geval gecompenseerd.”

      Ook mooi: positieve woorden en zinnen gebruiken. Ja maar wordt ja en, nee tenzij wordt ja mits. En zo zijn er meer voorbeelden. Vergeet ook de humor niet!

      Kort en bondig formuleren

      Een andere goede tactiek is kort en bondig zijn. Hiervoor heeft Lois een methode, die regelmatig terugkomt in het boek. ‘Begin met een binnenkomer, de boodschap. Ik wil drie voorstellen doen om … gebaseerd op … Dan som je de drie voorstellen op. Een: we doen dit, twee: we doen ook dit, drie: dit is ook een probleem, daarom doen we ook dit. En dan een uitsmijter: Dit zijn mijn aanbevelingen, maar ik wil graag als groep de discussie aangaan, ideeën uitwisselen en een gemeenschappelijk besluit nemen.’ Dit klinkt simpel, maar vereist wel wat oefening. Less is more.

      Je waarden

      En zeker niet onbelangrijk, maar verbazingwekkend laat in het boek pas genoemd: de strategie van je waarden. Het gaat er niet alleen om, om te krijgen wat je wilt, maar ook om trouw te blijven aan jezelf. Tactiek 93 is Vergeet je fouten niet. Fouten laten je namelijk zien hoever je van je waarden bent afgedwaald. Je kiest bijvoorbeeld steeds foute vrienden, de ene is je ontrouw, de ander leent geld en betaalt je niet terug. Onderzoek waaróm je deze foute keuzes maakt (heb je een laag zelfbeeld?) en doe er wat aan.  

      Ook mooi: tactiek 96: Geef iets terug. Deel wat je hebt, wees pro-actief gul, en denk aan wederkerigheid.    

      Mijn evaluatie van Nice girls don’t get what they deserve

      Al is dit boek vrij oud, ik heb er toch best wat van geleerd. Dat is waarschijnlijk deels te danken aan de vertaler, die duidelijk merkbaar een aantal voorbeelden naar de Nederlandse situatie heeft ‘hertaald’, en waarschijnlijk ook gedateerde onderdelen moderner heeft gemaakt. Aan de andere kant had ik al een aantal boeken van Lois gelezen, en viel me op dat er vrij veel herhalingen uit die boeken in staan.

      In veel tactieken staan verwijzingen naar onderzoeken, of naar boeken waaraan de tactiek is ontleend, allemaal van vóór 2011. Daarnaast zitten er veel persoonlijke anekdotes van Lois in. Veel tactieken zijn ook echt open deuren of common sense. Maar het moet gezegd worden, ook nu nog is het nodig dat vrouwen hun ‘lieve meisje-houding’ afschudden en zich volwassen en assertief gaan gedragen. Wat dat betreft is de dubbelzinnige originele titel Nice Girls Just Don’t Get It erg goed gevonden. Als je het niet begrijpt, krijg je ook niet wat je verdient. De wat ‘softe’ tactieken vond ik daar niet altijd bij passen.

      Alle tactieken zijn gelardeerd met voorbeelden, die vaak best herkenbaar zijn. Niet alle tactieken zijn zó concreet dat ze letterlijke teksten geven, maar over het algemeen geven ze daarvoor genoeg aanknopingspunten. Lois heeft een prettige schrijfstijl, soms proefde ik wat cynisme.

      De structuur van het boek is oké, met de indeling in verschillende strategieën die gaan over communicatie, relaties, verwachtingsmanagement en je waarden. In latere tactieken wordt teruggegrepen op eerdere uitgewerkte methoden, dat is prettig zonder dat er teveel herhaald wordt. Wel viel me een aantal typo’s op. De lay-out van het boek (ik las het eBook) is prettig, met bullets en vetgedrukte tekst voor de tips binnen de tactieken. Het heeft geen illustraties.

      Mis je iets, als je dit boek niet leest? Nee, mijn favoriet is nog steeds Corner Office.

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd -, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 3*

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees Nice girls don’t get what they deserve duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek; 
      • digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
      • of uit een minibieb!

      Koop Nice girls don’t get what they deserve duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in Maatschappij | Tags: , , , , | Plaats een reactie

      Recensie: De stap – van ambitie naar betekenis

      Geplaatst op 21 april 2026 door estroocloeck

      Je bent hoogste baas bij de AFM, de toezichthouder op de financiële sector, inclusief de accountancy, mijn vakgebied. Een belangrijker baan is er bijna niet in Nederland. En dan neem je ontslag, want je wilt docent in het speciaal onderwijs worden. De hele sector is stomverbaasd, en ik ook. Waarom zou je dát nou doen. Merel van Vroonhoven, want over haar heb ik het nu, legt het uit in haar autobiografie De Stap, uit 2021. En nu snap ik het. Een beetje.

      De stap gaat over pijlsnel carrière maken, over ambitie, maar ook over een toenemende behoefte om iets te doen met maatschappelijk belang. En over een zoon met autisme, die pas opbloeit op het speciaal onderwijs. Over zij-instromen, en hoe moeilijk dat wordt gemaakt. En over je netwerk en je ervaring inzetten voor het onderwijs. Boeiend, soms een tikje arrogant, en toch vaak herkenbaar en inspirerend. Een voorbeeld van ‘morele ambitie’.  

      De autobiografie De stap …

      .. begint in 1994, als Merel na haar studie mijnbouwkunde een baan zoekt. Ze heeft een uitnodiging om te promoveren afgeslagen. Maar het solliciteren wil niet lukken, wat weet ze weinig van het bedrijfsleven af! Via het netwerk van haar vader kan ze aan de slag als trainee bij ING, en na een half jaar kennismakingsstages krijgt ze haar eerste uitdaging: teamleider bij verzekeraar RVS. Daarna volgen nog een aantal andere leidinggevende functies bij verschillende onderdelen van ING. In 1999 doet ze een MBA bij INSEAD en woont een jaar in Frankrijk. Merel vertelt over een college waarin zij een ‘passievol betoog’ houdt tegen het neoliberalisme en het opneemt voor het milieu en voor mensen die wat minder geluk hebben.

      Carrière maken bij ING

      In 2006 is ze één van de top 200 van ING en woont een ING-top-conferentie bij, waarbij Jack Welch gastpreker is. Bestuursvoorzitter Tilmant wil dat ING zijn voorbeeld qua managementstijl volgt, het gaat ten slotte alleen maar om groei en winst. Toch? Merel voelt zich er niet senang bij en trekt zich vroeg terug.  Inmiddels heeft ze, na een doodgeboren kindje, twee zoons gekregen. De oudste, Job, blijkt autisme te hebben. Merel’s man, Rein, is muzikant en organisator van het thuisfront. Het huwelijk loopt niet meer lekker. Uiteindelijk scheiden ze in 2008 en worden co-ouders. In deze periode wordt ze ook lid van de Raad van Toezicht van de TU Delft. De kredietcrisis barst los en Tilmant verlaat ING. Roerige jaren!

      In de Raad van Bestuur van NS

      Terwijl Merel zich afvraagt of ze nog wel een baan heeft bij ING, wordt ze gehunt voor de NS: lid van de Raad van Bestuur. Dat spreekt haar aan: meer maatschappelijk belang én een stap omhoog op de carrièreladder. Ze begint daar in 2009. Het Fyra-drama wordt uitgebreid uit de doeken gedaan, inclusief de wat onfrisse rol van de politiek daarin. Tegelijkertijd heeft ze bestuursfuncties in meerdere verenigingen en instanties, waaronder een aantal die zich bezighouden met autisme.

      Hoogste baas bij de AFM

      In 2014 wordt ze gehunt voor de rol van bestuursvoorzitter van de AFM. Dat is natuurlijk de kers op de taart, de hoogste functie bij een bedrijf! En dat haar inkomen met 60% naar beneden kukelt neemt ze voor lief. Maar in datzelfde jaar is de parlementaire enquête over het Fyra-debacle, en ze voelt dat de media haar afmaken. De berichten zijn vooringenomen en tendentieus, zegt ze. Wat ze van de Fyra-affaire leerde is het herkennen van tunnelvisie, maakbaarheidsdenken, controledrang.

      De twijfel slaat toe

      In 2016 geeft ze op een basisschool weer een gastles over geld. Ze geniet. Misschien word ik nog wel eens juf, denkt ze. En ze wordt verliefd op Frans. In 2017 loopt haar eerste termijn bij de AFM af, en ze wordt gevraagd voor een tweede termijn. Ze doet een halfjaar zelfonderzoek en praat met veel mensen. Ze zegt ja, met het voorbehoud dat ze die tweede termijn misschien niet helemaal vol zal maken. Ze vindt het werk bij AFM betekenisvol, maar voelt een grote afstand tot diegenen waar het allemaal voor is, de klanten van de financiële instellingen.

      In 2019 maakt ze een lange wandeling, die we bijna van kilometer tot kilometer kunnen volgen, waarin ze alles overdenkt. Ze wil iets doen voor de mensen voor wie de kansen niet voor het oprapen liggen, en denkt aan Job, haar autistische zoon. En dan tikt ze op haar iPad in: Hoe word je leraar in het speciaal onderwijs?

      Het boek begint en eindigt met korte hoofdstukjes over haar opleiding bij Inholland en de stage op een basisschool en een school voor speciaal onderwijs. Maar ook weet de politiek haar direct te vinden: of ze aanjager wil worden van de aanpak van het lerarentekort. Daar komt haar netwerk en haar bestuurservaring goed van pas.

      Tussen de diverse hoofdstukken door zijn een paar van haar Volkskrant-columns opgenomen.

      Mijn evaluatie van De stap

      Het eerste wat me opviel is het tempo waarin ze leeft. De functies bij ING volgen elkaar snel op, een jaar, misschien twee, en dan weer door. Ze is een tijd leidinggevende van een vestiging in Polen, leert Pools, wordt zwanger, problemen met de zwangerschap, terug naar Nederland tot de bevalling, weer naar Polen, dan weer een andere functie in Nederland, alles binnen 1 ½ jaar. Zware functies die ze combineert met toezichts-bijbanen, co-ouderschap, een zoon met autisme, veel reizen en vakanties in haar eentje. Ik snap oprecht niet hoe ze dat allemaal organiseerde en aan alles voldoende aandacht kon geven.

      Het tweede wat me opviel is hoe het zoeken van betekenis toch lang ondergeschikt wordt gemaakt aan haar ambitie. Telkens een stap hoger is waar ze van droomt. Eerlijk gezegd vond ik de passages over haar aversie tegen het neo-liberalisme bij INSEAD en tegen Tilmant en Jack Welch niet super geloofwaardig. Anderzijds heeft ze van 2021 tot 2025 inderdaad als leraar gewerkt. Het was dus geen opwelling. Nu heeft ze een tussenjaar waarin ze als invalkracht werkt in verband met haar verhuizing. In augustus 2026 gaat ze weer als leraar aan de slag, naast een  flink aantal toezichtsfuncties, en het schrijven van een derde boek. Zo kun je dus je carrière betekenisvoller maken.

      Het derde wat me opviel is natuurlijk hoe het er aan toeging bij de bedrijven waar ze werkte. De focus op groei en winst, wat bij ING ( en andere instellingen) leidde tot het woekerpolis schandaal. De gang van zaken bij NS en AFM. Je krijgt een fijn inkijkje in de bestuurskamers. Best leerzaam.

      De weg naar de stap

      De stap zélf is vrij summier beschreven, we lezen niet zoveel over haar ervaringen als leerkracht. Daarover heeft ze waarschijnlijk haar tweede boek geschreven. Dit eerste boek, over de weg naar de stap, komt op mij over als een rituele afsluiting van haar corporate leven, met bekendheid en status, misschien om niet helemaal in de vergetelheid te verdwijnen.

      In de korte hoofdstukjes over de 2 jaar ná de stap beschrijft ze naast haar ervaringen op de scholen, haar verbazing over de opleiding, de eisen die aan de zij-instromers worden gesteld. Ook een zij-instromer met een PhD moet onderzoeksvaardigheden ‘leren’, zijzelf als TU Delft ingenieur moet het verplichte rekenexamen op basisschoolniveau doen. Zo is de drempel voor omscholing (4 jaar in de schoolbanken!) hoog en wordt ervaring niet gewaardeerd.

      Merel heeft een prettige manier van schrijven, met veel details. Ik vind haar wel regelmatig behoorlijk arrogant overkomen, van zichzelf overtuigd en bepaald niet zelfkritisch. Gelukkig is ze ook niet kritisch over de meeste van haar medebestuursleden, er is geen sprake van ‘iedereen is gek behalve ik’.

      Het boek is netjes en verzorgd, met foto’s van Merel aan de binnenkant van de omslag. De structuur is goed, hoewel ik de columns van de Volkskrant niet zoveel vond toevoegen en de plek van de eerste column wat misplaatst vond.   

      Mis je iets, als je dit boek niet leest? Nee.

      Conclusie

      Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd +, Relevant 0, Tijdloos +.

      Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur 0, Schrijfstijl +

      FOMO -. 

      Ik gaf het boek 3 ½ *

      Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

      Lees De stap  duurzaam …

      • via de (online) bibliotheek; 
      • digitaal en gratis via Kobo Plus;
      • of uit een minibieb (dat deed ik ook!).

      Koop De stap duurzaam … 

      • bij de kringloop;
      • bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
      • bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
      • of via B-Corp Bol (aff).

      Keus genoeg!

      Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!

      Geplaatst in Biografie | Tags: , , | Plaats een reactie