‘Waarom doen jullie niks aan de klimaatcrisis?’ vragen de jongere generaties ons. Roxane van Iperen gaat in het essay Eigen planeet eerst uit 2025 in op deze vraag. Ze betoogt dat we op dit moment op twee verschillende planeten leven, elk met een eigen interpretatie van optimaal welzijn. De problemen worden veroorzaakt vanuit de éne planeet, de verantwoordelijkheid wordt gelegd bij de andere. Dáárom dus. Hoe die planeten ontstonden, en waarom we ze weer moeten laten samenvallen zet ze uiteen in een boeiend, prachtig verwoord betoog.

In dit betoog komen een aantal ‘bekende’ spelers aan bod: het neoliberalisme, klimaatverandering, de aanval op de democratie, extreem rechts. Wat het essay speciaal maakt is het gebruik van een bekend beeld als de marmottenrace en het benoemen van ontwikkelingen in duidelijke termen: Alt-finance en Alt-democratie. Roxane wil het probleem duidelijk maken, geen oplossingen aandragen. Daar is ze zeker in geslaagd.

Het maatschappelijke essay Eigen planeet eerst …

… gaat verder waar Eigen welzijn eerst stopte. In het eerste hoofdstuk lezen we als inleiding dan ook de globale inhoud van dat essay. De opkomst van extreem rechts, een roep om terugkeer naar de traditionele orde, nativisme. Roxane merkt dat democratische instituties en waarden als gelijkwaardigheid en kansengelijkheid ter discussie worden gesteld. En heel apart: het gaat alleen maar over veiligheid, en niet vanuit het oogpunt van de gevolgen van klimaatverandering, nee, alleen gericht op ‘vreemden’, waarvan de mogelijke dreiging lang zo groot niet is als die van klimaatverandering.  

De marmottenrace

De invloed die wij als individuen hebben en kunnen hebben, is niet zo groot. Roxane illustreert dit heel aansprekend met de ‘marmottenrace’ uit de Wie-kent-kwis uit de 70-er jaren. Iedere kandidaat koos een cavia, die in een doolhof, een soort sjoelbak met schotten, werd gezet en zijn weg moest vinden naar één van de poortjes, liefst die met het hoogste geldbedrag. Maar de schotten bepaalden uiteindelijk waar het dier uitkwam, zoveel keus had het niet.

En zo werkt het bij ons ook: overheid en bedrijfsleven plaatsen ‘schotten’ in het systeem, in de vorm van wetgeving, subsidie, marktwerking, marketing, etc. , en wij huppelen vanzelf naar een plek waar we vrijwel alleen de minst duurzame, meest ongezonde keuzes kunnen maken. “Het vergt een enorme krachtsinspanning voor een individueel poppetje om zich aan de uitgestippelde route te onttrekken en bij een ander eindstation uit te komen”. We denken dat we vrije wil hebben, maar die is maar zeer beperkt. De individuele maakbaarheid is een illusie, om echt verandering te realiseren zullen de schotten collectief moeten worden verplaatst. Dit deel van het betoog herken ik uit Jaap Tielbeke’s  Een beter milieu begint niet bij jezelf en Michael E. Mann’s The New Climate War.

De schotten

De ‘schotten’ komen in het essay regelmatig terug. We geven de Industriële revolutie, vanaf 1850, de ‘schuld’ van de steeds hogere CO2-uitstoot. Maar de uitstoot ging pas vanaf 1950 echt scherp omhoog. Welke schotten zijn toen geplaatst, of verplaatst, die dit effect tot gevolg hadden? Het antwoord ligt voor de hand: het neoliberalisme. Toen in 1989 de muur viel was het voor iedereen duidelijk dat de vrijemarkteconomie van West Duitsland veel meer welvaart had opgeleverd dan de geplande economie van Oost-Duitsland. Die vrijemarkteconomie moest dus wereldwijd worden uitgerold, de mens kon zijn bestaan in alle vrijheid vormgeven, de overheid moest zich terugtrekken. Deregulering, privatisering en individuele verdienste werden de drivers van het nieuwe systeem. Om dit vorm te geven, werden nieuwe schotten geplaatst. Denk aan: Kwartaalcijfers, het doel hiervan was transparantie, het gevolg korte-termijndenken; en Offshoren, het doel was kostenbesparing, het gevolg het verlies van de band tussen een bedrijf en haar omgeving, waardoor onethisch gedrag geen invloed meer heeft op de (lokale) reputatie.

De stakeholders van een bedrijf leven voortaan in gescheiden werelden, er is geen gezamenlijkheid meer, ieder gaat voor zijn eigen belang. Eigen planeet eerst. Gedrag is niet meer gebaseerd op gemeenschappelijke waarden, maar op wat de wet toestaat, en wat de consument vraagt.

De globalisering en vrijemarkteconomie brachten het ene land welzijn, het andere land juist ontwrichting van de lokale economie. De mensen uit die ontwrichte landen gingen óók de wereld afstruinen op zoek naar de beste plek: migratie. De Westerse landen kregen de bankencrisis van 2008, de daarop volgende eurocrisis en  daarna de vluchtelingencrisis van 2015 over zich heen. Ze wilden alleen nog maar ‘rust en zekerheid’, en dat gaf ruimte aan populistische politici.  

Verschillende planeten

De grote bedrijven en de mensen bevinden zich nu op verschillende planeten: de bedrijven en een kleine elite floreren door globalisering, de (meeste) mensen niet. Wat voor deze twee partijen ‘optimaal’ is, is verschillend. Er zijn twee verschillende bakken met verschillend geplaatste schotten. De economische problemen komen voort uit de ‘globale’ bak, die nauwelijks normen en waarden kent, en worden opgelost in de ‘lokale’ bak, waar steeds meer aandacht komt voor ‘westerse waarden’ en muren worden opgetrokken. En waaróm worden die muren nu juist dáár opgetrokken? Ten eerste zijn de grote bedrijven te machtig en niet meer lokaal. Ten tweede is de ideologie rond de rol van de overheid veranderd. Ten derde is het makkelijker om in de lokale bak zondebokken aan te wijzen.

Naast de gewoonte om voor globale problemen, lokale antwoorden te zoeken, is er nóg een reden om voor de verantwoordelijkheid voor klimaatverandering naar de lokale bak te kijken: burgers zijn synoniem met consumenten geworden. De consument met meer geld heeft meer macht, de collectiviteit is weg, publieke taken zijn geprivatiseerd, waardoor ook daar nu winst en zelfverrijking de boventoon voeren. De corporatie-directeur rijdt in een Maserati, heel normaal. Ben je ziek, arm, improductief? Eigen schuld, had je maar andere keuzes moeten maken. Vanuit het collectief verdien je geen steun.  

Wie is verantwoordelijk?

Als consument kun je wat doen aan klimaatverandering, je kunt ‘stemmen met je portemonnee’. Elke aankoop wordt een morele keuze. Er ontstaat een schaamtecultus: vleesschaamte, vliegschaamte. Natuurlijk blijft de burger-consument in de drie-eenheid overheid-bedrijfsleven-burger de zwakste speler. En zolang de andere twee niks doen, hebben burger-acties nauwelijks impact. Democratische instrumenten werken gewoon niet meer. We zijn in een alternatieve versie van de democratie terechtgekomen: de Alt-democratie.

De Alt-democratie

Er zijn door globalisering dus vier stromen: kapitaal, goederen, informatie, en mensen. De eerste drie ontwijken alle nationale wetten en invloed van de burgers. Aan de vierde is op nationaal niveau wél wat te doen: migratie. Denk niet dat nationalisme haaks staat op globalisme: de Brexit leek veroorzaakt te worden door de wens de grenzen te kunnen sluiten om migranten tegen te houden en dus de EU te verlaten. Maar globalistische Private Equity, hedgefondsen en andere financiële instellingen die de superrijken vertegenwoordigen, zagen het afschaffen van EU-regels óók wel zitten. Zij financierden de campagne van Cambridge Analytica. De reguliere banken wilden juist binnen de EU blijven. Alt-finance, inclusief de multinationale bedrijven, won.

Inmiddels merken we, zeker in de VS, dat Alt-finance en Alt-right (anti-woke) bezig zijn met het saboteren van de democratie. Ze zetten Alt-media op, met podcasts en socials. En met cultuurverandering proberen ze een ander politiek resultaat te bereiken. De Alt-democratie is een combinatie van economische onbegrensdheid en culturele begrenzing/nationalisme, tegelijkertijd is Alt-right kosmopolitisch, onderling verbonden: Trump, Putin, Orbán. Twee bakken, met elk een eigen interpretatie van optimaal welzijn, en ‘Eigen welzijn eerst’.

De Alt-democratie lijkt op een gewone democratie: leiders zijn vaak democratisch gekozen (maar vaak met verkiezingsmanipulatie). De rechtsstaat wordt uitgehold met misinformatie, rechtsspraak ondergeschikt gemaakt aan geld (SLAPP en de zaak tegen Follow This zijn goede voorbeelden). Zelfs het monopolie van de staat op geweld wordt geprivatiseerd, waardoor de verantwoording erover wegvalt en het winst-gedreven wordt. De overheid wordt afhankelijk van technieken van bedrijven als Palantir en Starlink en hun bazen, die niet zijn gekozen, en niet controleerbaar zijn via het parlement. Niet democratisch dus.

Kantelpunten

We kennen het fenomeen kantelpunten uit de klimaatwetenschap: een kleine verandering zorgt voor een transformatie die onomkeerbaar is, zoals het smelten van de ijskappen. Komt er ook een kantelpunt voor de democratie? Een moment dat de chaos zó groot is dat we vrijwillig onze vrijheid inleveren voor wat orde? Dat we bewust een totalitaire leider kiezen? Dat de rijksten de koers van de wereld bepalen? Dat we een ‘leegzuig-economie’ krijgen? Dat de democratie en haar instituties gebruikt worden om de democratische processen juist te vernietigen?

Democratie volgt waarden: een individuele moraal en een collectief ethos. De staat kan die niet opleggen, de markt kent ze niet. Het is het domein van ons burgers. We moeten af van het wantrouwen en de winner-takes-all mentaliteit. Maar vertrouwen is afhankelijk van een veilige, eerlijke omgeving. Die staat haaks op de waarden van de globale gemeenschap. We hebben een overheid nodig die niet als een bureaucratisch monster (alleen) haar burgers controleert, maar meer regie neemt richting het bedrijfsleven en over klimaatbeleid.

De klimaatcrisis is onderdeel van een systeemcrisis. Een crisis waarin het kantelpunt nadert …  We moeten de twee planeten weer samenbrengen, ondergeschikt maken aan het langetermijnbelang van de mensheid.

Mijn evaluatie van eigen planeet eerst

Roxane presenteert in dit boek geen oplossing, maar maakt het probleem beter zichtbaar. Het is een essay, een gedachte-experiment, wat voorbij de symptomen kijkt. Ze weeft allerlei ontwikkelingen, die individueel bekend zijn, samen tot een leerzaam betoog. Wat me bijvoorbeeld opviel: extreem-rechts verzet zich tegen ‘vreemde elementen’, zoals asielzoekers, moslims, Europa, en tegelijkertijd bemoeien ze zich met andere landen en hun politiek (Musk in Duitsland) en sluiten ze vriendschappen (Wilders, Trump, Orbán, Putin). Die overlap tussen globalisering en nationalisme was me nog niet zo opgevallen. En zo zijn er meer verbanden en tegenstellingen die worden uitgelicht. De rode draad, dat de klimaatcrisis onderdeel is van een systeemcrisis, en dat de grote bedrijven heel andere belangen hebben dan de ‘gewone man’, is natuurlijk niet nieuw. Ook de vraag: waarom doen jullie niks? is al eerder beantwoord.

Typisch aan een essay is dat het niet wetenschappelijk onderbouwd is, een gedachte-experiment, zoals Roxane het noemt. Nu is haar betoog goed te volgen, en kennen we de componenten allemaal wel uit de krant, of je het eens bent met haar interpretatie hangt natuurlijk wél af van wélke krant je leest. De voorbeelden (SLAPP, Follow This) zijn zeer actueel en de probleemanalyse heel relevant. De marmottenrace stamt uit de 70-er jaren, maar is goed genoeg beschreven om het voor je te zien.  

Tijdens het lezen kon ik het betoog goed volgen, maar ik merkte dat het zich moeilijk laat samenvatten, er zitten soms gedachtesprongen en zijpaden in. Roxane’s schrijfstijl is prachtig, scherp en visueel, mooi woordgebruik ook.

Mis je wat, als je dit essay niet leest? Nee, maar zo’n relatief dun boekje, dat alle problemen van vandaag zo netjes op een rijtje zet, is toch niet te versmaden? En dan zélf verder nadenken over de problemen, aan het zwembad in de zon, klimaatverandering letterlijk ervarend.  

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos -.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO 0. 

Ik gaf het boek 3 1/2*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Eigen planeet eerst duurzaam …

• via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
• digitaal en gratis via Kobo Plus;
• of uit een minibieb!

Koop Eigen planeet eerst duurzaam … 

• bij de kringloop;
• bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
• bij je lokale boekwinkel, via Libris;
• of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!