Managementboek van het Jaar 2024! Dat zegt al genoeg, toch? Ik las Giftig gedoe op de werkplek uit 2023 van Caroline Koetsenruijter en Hans van der Loo met veel belangstelling alsnog. Want ik ben dan wel gepensioneerd, ook in vrijwilligersomgevingen komt giftig gedoe voor. Is dit boek daarvoor ook bruikbaar? Jazeker, de analyses van giftig gedoe en de aanbevelingen om een veilige cultuur te scheppen zijn universeel toepasbaar. Daarbij heeft het heel veel voorbeelden van verschijningsvormen van giftig gedoe, die je waarschijnlijk zó herkent, en tips en tools om te komen tot een veilige omgeving.

Ik schrok van de statistieken die Hans en Caroline presenteren. Weliswaar van 2021, maar vast niet spectaculair gedaald, wat met 2 miljoen (!) mensen die geraakt worden door giftig gedoe wél zo wenselijk is. Maar agressie en discriminatie is evolutionair gezien onderdeel van ons DNA, dus of dat wensdenken zo realistisch is …. Wat wél te veranderen is, is de manier waarop slachtoffers en omstanders ermee omgaan. Niet accepteren, maar aanspreken. Niet jezelf te schuld geven, maar aankaarten. En voor ondernemingen: niet het slachtoffer negeren of als zeurpiet wegzetten, maar serieus nemen en wat doen aan de klacht én de situatie waarin dit heeft kunnen gebeuren. En vooral: voorkomen. Safety By Design.

Het managementboek Giftig gedoe op de werkplek …

…. begint met een flinke lijst van bekende voorbeelden van giftig gedoe. En stelt dat er héél veel giftige werkplekken zijn, die bol staan van heibel, gedonder, geruzie, onwil, weerstand, intimidatie, discriminatie, pesten, corruptie, en/of geweld. Machtsmisbruik, onrust, onduidelijkheid, hoge werkdruk en/of onacceptabele normen en waarden. Kortom: ontoelaatbaar gedrag. Je komt het tegen in allerlei organisaties, van de mediasector (The Voice, DWDD) tot goede doelenstichtingen, van sportclubs (dickpics bij Ajax) tot onze Tweede Kamer (Arib, Van Dijk).

Kenmerken van giftig gedoe

Giftig gedoe klinkt wat algemeen, maar is toch wel definieerbaar. Het heeft 3 kenmerken:

1. Een kluwen van op elkaar inspelende factoren en actoren. Natuurlijk de interactie tussen de dader en het slachtoffer. Maar ook het gedrag van de volgers en helpers, meelopers en kopieerders. Enablers: zij maken het gedrag, al dan niet bewust, mogelijk.
2. Zich herhalende, samenhangende patronen.
3. Agressief gedrag wat destructief werkt.

Giftig gedoe is een massaal probleem

Het doel van het boek is ons anders te laten kijken naar giftig gedoe en ons nieuwe manieren geven om er mee om te gaan. Dat is nodig, want giftig gedoe is een structureel en massaal ervaren probleem. Volgens de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2021 van TNO/CBS heeft 13,3% van de werkenden te maken gehad met giftig gedoe als geweld en pesten, en nog eens 7,8% met discriminatie. Dat zijn totaal bijna 2 miljoen (!) medewerkers.

Naast ‘persoonlijke’ schade leidt het tot productiviteitsverlies door verloop, ziekteverzuim, meer fouten en minder creativiteit, minder betrokkenheid en meer wantrouwen. Bijzonder: aan de top komt het nauwelijks voor, bazen zijn dus ook altijd verbaasd als ze ervan horen. En ze komen het meest voor tijdens de bedrijfsfeestjes, met name die van kerst en nieuwjaar. De slachtoffers ervaren giftig gedoe als respectloos,  vorm van buitensluiting / discriminatie en onethisch. Ze voelen zich uitgebuit en/of misbruikt.  Het gaat dus niet puur om strafbaarheid, maar ook om beleving.

Waar liggen de grenzen, en wie trekt ze?

De termen ongewenst en grensoverschrijdend geven aan dat het om grenzen gaat. Maar wie trekt die, en waar? De sterkere elite trekt ze, de zwakkere slachtoffers trekken ze, de wetgever trekt ze, of we trekken ze in samenspraak. De eerste twee zijn erg subjectief en dat werkt niet. Harde normen dan! De wetgever treedt op bij verkrachting maar zegt niets over bijvoorbeeld pesten; de werkgever moet formeel ‘een veilige omgeving’ bieden, en heeft waarschijnlijk een gedragscode, maar er blijft een grijs gebied. Samen bepalen dan? Ja, maar deze informele grenzen hebben vaak een beperkte houdbaarheid, je moet dus voortdurend in gesprek. (En het boek biedt overzichten met gesprekspunten, hoe handig).

Uitgebreide voorbeelden van giftig gedoe vinden we bij de ‘Destructieve Vijf van giftig gedoe’: Intimidatie, Discriminatie, Pesten, Corruptie en Geweld. De meeste herkende ik uit de krant, maar ook de situatie bij de Amsterdamse brandweer, door Leen Schaap zo treffend beschreven in ‘Brand in Amsterdam’ komt voorbij. ‘Nee Ger’ zal ik niet snel vergeten!

Zit giftig gedrag in ons DNA?

Is giftig gedoe iets van de laatste tijd? Of was het er altijd al? Nou, agressie is een oerdrift, ons gedrag is evolutionair bepaald. Agressie komt voort uit de strijd voor een hoge status in de groep, die gepaard gaat met meer bezit en betere sekspartners. En zo is bij sollicitaties de voorkeur voor jonge mooie vrouwen gebaseerd op het aloude belang van vruchtbaarheid en voortplanting.  In de loop der tijd werden mensen meer afhankelijk van elkaar, en dat leidde tot betere omgangsvormen.

Inmiddels lijkt er weer méér sprake te zijn van ‘verhuftering’. Dat heeft meerdere oorzaken:

1. Individualisme. Dat is duidelijk.

2. Informalisering. De omgangsvormen worden losser, ontsporingen worden soms zelfs verheerlijkt. Tot mijn verbazing wordt ‘Hoe word je een rat?’ van Joep Schrijvers, ook een Managementboek van het Jaar, als voorbeeld genomen. Joep zou het rattengedrag aanmoedigen! Ik heb dit boek gelezen als een sarcastische variant van een zelfhulpboek, die met de nodige overdrijving het rattengedrag juist belachelijk maakt.

3. Intensivering. Alles gaat sneller, de druk op mensen neemt toe, lontjes worden korter.

4. Informatisering. Digitalisering en het internet heeft geleid tot anoniem allerlei amorele dingen kunnen zeggen en doen; anderzijds zijn er meer mogelijkheden om giftig gedoe aan de kaak te stellen, denk aan #MeToo op Twitter.

Oorzaken van giftig gedoe

Wat zijn de oorzaken van giftig gedoe?  Een narcist als baas, volgers met een ‘corpsballen-cultuur’, wegkijkende omstanders, en dan ook een cluster van andere factoren, zoals te hoge targets, sterke hiërarchie, sterke monitoring en onderdrukking van je medewerkers en misleiden van toezichts-instanties.  Het boek vat het samen als MAF: Machtsmisbruik, Acceptatie en giftige Factoren. Het verwijderen van ‘1 rotte appel’ , de ‘dominante leider’, helpt dus niet.  De omgevingen waarin die appel floreert spelen een rol: dynamische, onzekere, chaotische omgevingen, denk aan ziekenhuizen, politie, brandweer, maar ook media, sales, advocatuur, etc.

We lezen over veel anekdotes van giftig gedoe, in boeken, in de krant. Elk lijkt weer anders. Maar toch is er een patroon, en dat wordt in de Giftig Gedoe Vergelijking, een wat versimpelde formule, visueel gemaakt. Het bestaat uit Voorgeschiedenis, Actuele Situatie qua Agressie (de Destructieve Vijf), Acceptatie en Steun, en de Aanpak. Daarnaast is er sprake van fasering: fase 1 = maskeren en mond houden, fase 2 = melden en managen, fase 3 = crisis en controle en fase 4: herstel en heling. Die fasen kunnen wat door elkaar lopen. De GGV en de fasen worden gedetailleerd behandeld.

Hoe pak je giftig gedoe aan?

Wat doen we er aan? Ook hier zijn verschillende fasen te onderkennen, treden van de Veiligheidscultuurladder: Ontkenning, Stressreacties (ad hoc maatregelen), Bureaucratisch (meldingsprocedures, meldpunt, vertrouwenspersoon, form over substance), Responsiviteit, en Safety By Design.

De eerste drie zijn natuurlijk geen oplossing. Pas bij Responsiviteit ben je goed bezig, houd je bij alles rekening met de wensen van melders en klagers én met de behoeften van beklaagden. De bureaucratie transformeer je met zachte interventies in leiderschap, gedrag en samenwerking, en harde ingrepen op het gebied van informatievoorziening, normstelling, verlaging van drempels en een flexibel klachtensysteem. Nieuw voor mij: het internationale ILO-conventie C190 verdrag, dat een veilige werkplek erkent als recht voor iedere werkende, met concrete gedragsaanwijzingen hoe dit dan te implementeren.  Dat is alvast een goed begin!

Belangrijk bij deze stap is je te realiseren dat klagers niet zozeer willen dat de beklaagde straf krijgt, maar dat zijzelf gehoord worden, hun leed erkend wordt, dat de waarheid boven tafel komt, en vooral dat anderen niet hetzelfde overkomt. Ze willen dat de organisatie ervoor zorgt dat het giftige gedrag stopt.

Hoe doe je dat als organisatie? Het boek onderscheidt 5 stappen: 1. Zorg voor een breed voorportaal, een centraal punt waar de klachten ongestructureerd (mondeling of via de mail) binnenkomen, en waarbij binnen een dag een intakegesprek plaatsvindt. 2. Check bij de bron, hoe gaat het met de medewerker, wat verwacht deze, wat heeft deze nu nodig? 3. Samen vormgeven, zorg dat de klachtenbehandelaar weet wat de wensen van de klager zijn en stel een (variabel) team samen om de klacht te behandelen. 4. Zorg voor opvang en nazorg, want vaak blijft de relatie tussen klager en beklaagde bestaan ná de klachtbehandeling. 5. Leer van klachten, dat komt tegenmoet aan de wens dat ‘anderen niet hetzelfde overkomt’. Heel belangrijk: het proces is net zo belangrijk als de uitkomst.

Safety By Design

Het optimum is dus Safety By Design. Verrassend genoeg is een voorbeeld hiervan te vinden bij Airbnb. In 2017 begonnen zij een project om tot een integere cultuur te komen, met de mens als kern. Het project is beschreven in het boek Intentional Integrity. Het startte met uitvoerige interviews met héél veel personeelsleden, wat 2 inzichten opleverde: iedereen, alle 6000 werknemers, moest bij het project betrokken worden en het verzamelen van inzichten was nooit klaar. Elke twijfelachtige situatie, van roddelen tot fraude, werd (wordt) met een script besproken. De cultuur was er ook naar: alles kon tegen iedereen gezegd worden, er was psychologische veiligheid.

Het project had 6 stappen: interviews, ontwikkelen ethische norm en gedragscode, voortdurende communicatie, makkelijke rapportage van giftig gedoe, consequenties aan giftig gedrag, alert zijn op risico-factoren (zoals de bedrijfsfeestjes).  In het boek vind je dit verder uitgewerkt in 7 stappen voor Safety By Design.

Mijn evaluatie van Giftig gedoe op de werkplek

Ik dacht dat ik wel een goed beeld had bij ‘giftig gedoe’ door het nieuws en eigen ervaringen. Dat bleek een misvatting. Ik las voorbeelden waarbij ik dacht; nee toch! De zeer gestructureerde analyse van giftig gedoe gaf ook nieuwe inzichten. Het meest waardevolle vond ik de stappen om tot Safety By Design te komen, met het bepaald verrassende Airbnb als voorbeeld.

De analyse plus de oplossingsrichting is gebaseerd op zeer veel case-studies, zowel uit boeken als uit persoonlijke ervaring. Ook is er wel wetenschappelijke onderbouwing voor. In de literatuurlijst zag ik niet alleen Brand in Amsterdam, Hoe word ik een rat en Intentinal Integrity, maar ook De kracht van kwetsbaarheid, De onbevreesde organisatie, Fantoomgroei, Ons feilbare denken, Building Tribes, Teaming, Dit kan niet waar zijn, Begin met het waarom en nog een flinke lijst andere min of meer relevante boeken die min of meer wetenschappelijk onderbouwd zijn.

We zijn nog niet van het giftige gedoe af, en dat zal wellicht nooit gebeuren. Daarom is en blijft dit boek relevant, hoewel de statistieken en de wetgeving over dit onderwerp ongetwijfeld zullen veranderen. Zoals de CSRD, waarin ook psychologische veiligheid was opgenomen, inmiddels is uitgekleed (pun intended). Gelukkig staan de SDG’s, waarop het gebaseerd was, nog wel fier overeind.

Het boek valt op door de schier eindeloze opsomming van voorbeelden over giftig gedoe, hoe het aan te pakken, en vooral ook, hoe niet. Van andermans fouten kun je leren. Misschien wel wat teveel voorbeelden, want ik vond het lichtelijk deprimerend worden. De meeste voorbeelden zijn bekend (#Metoo), een aantal niet, maar toch zeker wel herkenbaar of voorstelbaar. Er staat een mooie quote aan het begin van het boek: We live in a world where we have to hide to make love, while violence is practiced in broad daylight – John Lennon. Schokkend wel, dat we (fysiek en verbaal) geweld zo ‘gewoon’ vinden. Ook de andere quotes zijn relevant en geven nog meer om over na te denken. Komt het giftige gedoe zelf meestal wel naar buiten, de gebrekkige aanpak van veel klachten krijgt in het nieuws minder aandacht. Ja, als er weer een leidinggevende ontslagen wordt, maar dat is vaak juist géén goede aanpak. Alleen de rotte appel verwijderen is niet genoeg.

De structuur van het boek is duidelijk en prettig, er is een goede rode lijn in te ontdekken, en de opsommingen in stappen of fasen ondersteunen dat. Ik was niet zo gecharmeerd van de GGV, het voegt niks toe en is natuurlijk totaal niet wiskundig. De wens van menig auteur om een ‘eigen model’ te presenteren vind ik wat vermoeiend. Prettig zijn de samenvattingen per hoofdstuk en de gesprekspunten of opdrachten.

Het boek is goed verzorgd, hoewel ik wel wat typo’s vond (in het eBook) en wat rare formulering en spreekwoorden. Naast de GGV staan er geen illustraties in het boek. Redactioneel is het samenvoegen van de stijl van twee verschillende auteurs tot één stijl goed gelukt. Het resultaat is een goed leesbaar boek met uiterst nuttige inzichten.

Mis je wat, als je dit boek niet leest? Nou, het was wél Managementboek van het Jaar, en die zou iedereen toch wel moeten lezen. Vind ik dan.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend 0, Verzorgd 0, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO +. 

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Giftig gedoe op de werkplek duurzaam …

• via de (online) bibliotheek; 
• digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook);
• of uit een minibieb!

Koop Giftig gedoe op de werkplek duurzaam … 

• bij de kringloop;
• bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
• bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
• of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!