Diederik Samsom mag je gerust duurzaamheidsexpert noemen. Met name zijn rol als kabinetschef voor Frans Timmermans bij het in elkaar zetten van de Green Deal binnen de EU heeft hem veel geleerd over wat en hoe. En hoe juist niet, want in Groene supermacht uit 2025 beschrijft hij niet alleen de successen maar ook de mislukkingen, en welke rol hij daarin speelde. Naast veel weetjes over klimaatverandering, energietransitie en aanverwante zaken, gaat het ook, of voornamelijk, over politiek. En hoe een goed idee met een onderbouwd plan dan toch niet doorgaat, hoe sterk je je in draagvlak kunt vergissen, hoe weinig feiten er soms toe doen. Uiterst boeiend!   

De aandacht voor duurzaamheid gaat in een golfbeweging, zegt Diederik. Duurzame technieken groeien exponentieel, de transitie vertraagt, maar klimaatverandering gaat gewoon door. Het boek gaat over de strijd hiertegen: heel veel initiatieven maar geen dirigent. Kan Europa die rol spelen? Diederik denkt van wel. Zijn betoog leunt op wat Europa in het verleden voor elkaar kreeg, en gaat gedetailleerd in op al die inspanningen. Het geeft inderdaad (wat) hoop voor de toekomst. En het is heel leerzaam, brengt op een aantrekkelijke manier ons wat kennis bij over de EU.

Het boek Groene supermacht  …

…. heeft grotendeels de vorm van een memoir. Ik zeg er gelijk bij: er is absoluut geen sprake van borstklopperij, integendeel zelfs. Diederik gaat uitgebreid in op zijn miskleunen, stelt zich kwetsbaar op. Diederik is natuurkundige, en focust op feiten en ratio. De miskleunen komen door te weinig rekening houden met de politieke wind van de dag, en te veel uitgaan van mogelijke gedragsverandering van de burgers.

Stand van zaken rond CO2 uitstoot en hernieuwbare energie

Het boek begint met de stand van zaken rond zonne- en wind-energie. Zonne-energie is de laatste jaren enorm gegroeid, en qua volume zitten we nu op 3.000 gigawatt. Wind-energie is eerder gestart, maar is moeilijker schaalbaar, en zit nu ook op 3.000 gigawatt. Het streven is te komen tot een Europees elektriciteitsnet, want ‘het waait altijd wel ergens’. Maar de energieopwekking is nu nog te onregelmatig, en dus is er opslag nodig, in de vorm van batterijen en waterstof. In Nederland is Gasunie hiervoor verantwoordelijk, en Diederik zit daar in de Raad van Commissarissen. Hij is geen voorstander van kerncentrales, wel van kleine reactoren: die zijn veiliger en minder vervuilend. De techniek hiervoor zal pas rond 2040 klaar zijn, zo schat hij in en met name geschikt voor de megasteden in Azië en Afrika. China gaat enorm hard met hernieuwbare energie, naar verwachting zullen zij in 2025 PeakCO2 hebben bereikt. En nog wat goed nieuws: AI kan worden gebruikt om nieuwe materialen te ‘berekenen’, materialen die schoner zijn, goedkoper, efficiënter, beter te recyclen, en minder zeldzame aardmetalen bevatten. Het slechte nieuws: de daling van de CO2-uitstoot gaat nog steeds niet snel genoeg. Er is niet alleen innovatie in techniek nodig, ook in beleid.

Innovatie in CO2-beleid

Die innovatie in beleid moet op Europees niveau bedacht worden. Een goed voorbeeld hiervan is het ETS (het emissiehandelssysteem) uit 2005. Het heeft echter alleen betrekking op de industrie, nog niet op andere uitstoters: auto’s, kantoren, huizen. Dit is één van de onderwerpen van de Green Deal. Diederik is in 2019 aangetreden als kabinetschef van Frans Timmermans.  Hij vind het gewéldig: zóveel jonge, ambitieuze experts die aan het werk zijn. En er ligt al heel veel, er hoeft ‘alleen maar’ een overkoepelend plan uit gedestilleerd te worden. Dat plan, de Green Deal dus, bestrijkt wél 6 departementen en 7 commissarissen en 27 kabinetschefs ……   Maar in december 2019 is de Green Deal aangenomen, en wordt gestart met het onderdeel Klimaatverandering, met 13 wetsvoorstellen. De Green Deal bevat ook de onderwerpen biodiversiteit, vervuiling, grondstoffenverbruik, en meer, die later in detail moeten worden uitgewerkt. En het betreft niet alleen de EU intern, maar ook de relaties met andere landen. Op 18 december 2022 zijn de 13 wetten voor Klimaatverandering uitonderhandeld. Het hele besluitvormingsproces is bijzonder interessant om te lezen en de ‘ontknoping’ bijna ontroerend (‘tranen over de wangen’).

De COP’s

Het boek gaat verder over de diverse COP’s, te beginnen met die van 2009, in Kopenhagen. Ik lees een geweldig stuk over de mislukking daar en ik vraag me af of dit allemaal publiekelijk bekend is /was. Of geeft Diederik een stiekem kijkje in de keuken? In Parijs volgt de ‘reparatie’, Europa trekt de kar, bemiddelt en geeft het goede voorbeeld. Diederik is er dan niet bij, hij is inmiddels partijleider van de PvdA. In 2020 in Glasgow is hij er natuurlijk wél weer bij, als kabinetschef bij de EU. Die COP klinkt als een circus, alleen Europa hield zich aan zijn ambities. Maar ja, zijn de Europese inzet en het idealisme oneindig voorradig? De politieke wind waait inmiddels uit een andere hoek, en de bereidheid neemt af.

Corona en de Green Deal

En dan is er Corona! Alleen de Klimaatwet is dan nog maar gepasseerd, alle andere maatregelen nog niet, en per 17 maart 2020 gaat iedereen in lockdown. De Europese Commissie doet héél veel aan corona, maar dat krijgt in de pers nauwelijks aandacht. Het geeft Diederik en zijn team wel de tijd en de rust om diepgravend werk te doen. Met resultaat: uiteindelijk is de Green Deal de basis voor het investeringsplan voor Corona-herstel. Er komt 750 miljoen beschikbaar voor groene en digitale investeringen. Dit levert veel bureaucratie op, want de lidstaten vertrouwen elkaar niet, Nederland voorop. En na Corona is er direct een andere crisis: in de zomer van 2021 blijkt Gazprom de gasopslagen van de EU niet te vullen, het bedrijf is verantwoordelijk voor wel 40%. Dit is de start van Project 40, de afhankelijkheid van Rusland moet naar beneden. De Lidstaten zijn niet zo overtuigd … tot 24-2-2022, als Rusland Oekraïne binnenvalt.  Project 40 wordt hernoemd in RePowerEU. Corona en Oekraïne hebben de Green Deal vooruitgeholpen, maar de steun, het gevoel van urgentie in de samenleving verdwijnt. De golf waarop de Green Deal surfte, stort in.

De urgentie is weg

Greta Thunberg’s Fridays for Future heeft veel impact in België, en dus in de Brussel: vanaf 2019 beginnen kinderen hun ouders met moeilijke vragen te bestoken. maar in 2024, bij Trump’s herverkiezing is ook die driver weg. De onderdelen circulariteit en biodiversiteit uit de Green Deal hebben geen urgentie meer. Met techniek tegen klimaatverandering is geld te verdienen, bij circulariteit en biodiversiteit is dat niet het geval. Maar de staat van de Europese natuur is erg slecht. De Natuurherstelwet is veel ingewikkelder dan de Klimaatwet, en kan rekenen op héél veel weerstand vanuit de agrarische sector. Hij komt maar nét door het Europees Parlement. Dan vertrekt Frans Timmermans, zijn vervanger Wopke Hoekstra krijgt maar een klein deeltje van zijn portefeuille. Diederik verliest 90% van zijn team.

Draghi en de Green Deal

Door Biden’s IRA met grote subsidiestromen is er druk ontstaan op de Europese industrie. Europa reageert met de Net-Zero Industry Act. De EU wil zelf groene technologie ontwikkelen, en zo 40% van wat het nodig heeft, zélf produceren. Op EU niveau is hiervoor nauwelijks geld, dat moet dus uit de lidstaten komen. Het resulteert in veel problemen en een gebrek aan samenhangende oplossingen.  Draghi schrijft vervolgens eind 2024 een gewéldig rapport, een ‘page turner’, volgens Diederik. Het bevat maatregelen voor concurrentieversteviging én klimaatambities. De innovatie moet omhoog, we kunnen onze eigen uitvindingen onvoldoende opschalen omdat Europa niet één markt is. We moeten meer investeren, want bedrijven verkassen naar de VS omdat de financiering hier vastloopt, en met name die in AI, wat de innovatie kan verhogen. Draghi wil ook de afhankelijkheid en de kosten van productie verlagen door ‘decarbonisatie’, de duurzaamheids-voorstellen zijn nu meer economisch dan moreel gedreven. Het rapport heeft een gedetailleerde analyse en een handleiding voor vervolgstappen. Nodig zijn gezamenlijk schulden van 800 miljard per jaar, waarvan 200 miljard uit publieke middelen. Diederik ziet wel wat omissies in het rapport: alleen Europa zit in de plannen, onze buren en de rest van de wereld lijken ‘een vijandige wereld’ te zijn. Verder wordt er niet gesproken over biodiversiteit omdat daar geen businesscase van te maken is. En een derde omissie is het ontbreken van een sociaal verhaal voor de samenleving, die alle veranderingen moet accepteren.

Onze buren

Diederik trakteert ons op wat persoonlijke verhalen over ‘de buren’, met wie we mooie dingen kunnen doen. Zo kwam Mauretanië met een voorstel om groen staal (ruwe ijzer) voor de EU te maken. Diederik rolt bijna van zijn stoel, hij had zo’n initiatief niet van het kleine landje verwacht. Binnen de EC zijn er steun én dilemma’s: creëren we geen nieuwe afhankelijkheden, en is dit niet een vorm van nieuw kolonialisme. Maar feit blijft dat in Afrika álles groener en goedkoper geproduceerd kan worden dan in Europa, zeker staal en chemische producten. Met Oekraïne kunnen we (later) goede zaken doen m.b.t. aardmetalen, biogas, zonne- en windenergie. Met Marokko sloten we een ‘groen partnerschap’, met Egypte praten we over zonne-energie en waterkracht. Een innige relatie met Noord-Afrika is van belang voor de economie van de EU, rond producten én migratie.

Diederik en Wopke

Nu horen we over de afstand tussen Wopke Hoekstra en Diederik: ze kennen elkaar nauwelijks, ze hebben verschillende politieke opvattingen en Hoekstra heeft nauwelijks passie voor de Green Deal. Diederik zwaait dus ná de 2040-doelstellingbepaling af als kabinetschef. Ik lees weer een mooie, wat cynische beschrijving van het proces, met lobby-groepen en consultants. In het 2040-doel zijn zowel voorstellen qua techniek als qua gedragsverandering bij burgers (LIFE) opgenomen. Wat minder vlees eten scheelt namelijk miljárden aan investeringen. Maar ja, de boeren roeren zich … en Frans is er niet meer om de EC te overtuigen. Diederik realiseert zich dat hij het taboe op dit onderdeel heeft onderschat. Wopke haalt zonder overleg met Diederik het LIFE onderdeel uit het voorstel. Je proeft de irritatie van Diederik, maar misschien was hij wel blind en doof voor de weerstand?

Degrowth en donut

Diederik vertelt altijd degrowther te zijn geweest, maar rond 2006 tot de conclusie komt dat dit helemaal niet kán, en de uitgangspunten in Kate Raworth’s donut óók niet haalbaar zijn. De impact op overheidsfinanciën, oplopende werkeloosheid, sobere sociale voorzieningen, het kán gewoon niet. Er is politiek nooit steun voor te krijgen. Wat wél kan, is de energietransitie. Er is nog heel veel zon wat niet gebruikt wordt, en we moeten tempo maken. Verder focussen op duurzame mijnbouw voor lithium en het recyclen daarvan, plus inzet van biotechnologie voor vleesproducten uit plantaardig eiwit.

Rechtvaardige transitie

De energietransitie moet wél rechtvaardig gebeuren, betoogt Diederik in het volgende hoofdstuk. Warmtenetten en ‘van het gas af’ halen levert veel weerstand op, bij bewoners en bij de politiek. Veel mensen kunnen de investering in isolatie en warmtepomp niet betalen. Verduurzaming hier is technisch haalbaar, maar de samenleving kan deze verandering niet absorberen. En daarbij: bij elke technische revolutie stijgt de ongelijkheid, het zijn steeds minder mensen die ervan profiteren en de rest wordt op kosten gejaagd en krijgt het ‘gedoe’, ook al is er een Transitiefonds. Dit verklaart de opkomst van de populisten. De aversie tegen verandering moet worden aangepakt, dat kan met gemeenschappelijke initiatieven zoals energie-coöperaties. Diederik geeft ook een voorbeeld van een radicale aanpak die goed heeft gewerkt: de wijk Wielepôlle.

Klimaatleiderschap

In het laatste hoofdstuk zet Diederik zijn visie uiteen voor het klimaatleiderschap van Europa. Onze relatie met Trump wordt gekenmerkt door afhankelijkheid, onderdanigheid en naïviteit. Dat hoeft niet, we zijn sterker dan we denken. We kunnen ons met tarieven (invoerrechten, denk ik) tegen de overproductie in China verdedigen, wat Draghi ook zegt. De relatie met China op het gebied van energie is goed, EU heeft daarin altijd een leidersrol gehad. China heeft daar nu steeds meer economisch profijt van. In het algemeen doet Europa al 30 jaar steeds de eerste stap, en doorbreekt patstellingen, ze heeft verantwoordelijkheidsgevoel. Diederik is daarom hoopvol, er zijn heel veel initiatieven die veelbelovend zijn. We hebben wel een nieuwe golf van milieu-urgentie nodig, wat zou hiervoor de aanleiding kunnen zijn? De eerste twee kwamen vanuit een Amerikaanse president en een Zweedse tiener. Misschien dat het klimaat nu zélf aan de bel trekt? Met overstromingen, en andere rampen? Hoe dan ook, er is iets nodig om weer genoeg politieke en maatschappelijke moed te creëren.  

Ik ben benieuwd … ik hoop dat het géén ramp wordt!

Mijn evaluatie van Groene supermacht

Wat ontzettend knap om zóveel informatie in zo’n compact (232 pagina’s) boek te krijgen. Ik vond het bijzonder nuttig om te lezen hoe het er bij een COP en bij de EU aan toe gaat. Misschien is die informatie bekend, maar Diederik dist het met veel persoonlijke observaties, met humor en met wat cynisme smakelijk op. Ik zág de tranen bij de Tjech, ik zág Obama zoeken naar het zaaltje. Daarnaast: ik heb me nooit zo verdiept in hoe het er bij die instanties nu precies organisatorisch aan toe gaat, ik mopper alleen over het resultaat, ha ha. Uit Diederiks beschrijvingen blijkt heel goed hoe complex het besluitvormingsproces bij de EU is. Niet zozeer bureaucratisch, maar complex: 27 landen op één lijn krijgen met een onderwerp dat allerlei commissies en departementen raakt, het is een wonder dat er überhaupt nog wat uitkomt. Met de Green Deal zijn we voorlopig nog niet klaar, en met de complexe besluitvorming ook niet, dus deze kennis zal voor mij nuttig blijven.

Hoe de wereld- en landenpolitiek invloed heeft op elk onderwerp is misschien niet verrassend, maar ik schrok hoe snel meningen en voornemens kunnen veranderen, en hoeveel er van persoonlijk statuur en passie afhankelijk is. Heel leuk is te lezen hoeveel waardering Diederik heeft voor zijn voormalige team, als er al iets niet gaat zoals het moet legt hij niet de schuld bij hen of een ander neer, behalve een beetje bij Hoekstra, wat me niet verbaast, en bij Von der Leyen, die steeds haar herverkiezing in het achterhoofd lijkt te hebben.

Diederik maakt duidelijk onderscheid tussen feiten, zoals het vermogen aan hernieuwbare energie, het Draghi-rapport en formele besluiten, en zijn persoonlijke observaties bij COP-en en Commissie-vergaderingen. Ik vond zijn terugtrekking van degrowth en donut verrassend (ik ben zelf fan), en had daar graag nog wel wat meer over willen lezen. Maar daar zoek ik dan een ander boek voor, dat kan ook niet in een hoofdstukje. Ook over het vertrek van Frans Timmermans en het aantreden van Wopke Hoekstra is hij redelijk kort. Er wordt geen kwaad woord gezegd, maar ook weinig inzicht gegeven in de effecten.

De schrijfstijl vond ik geweldig, kort en krachtig, heel persoonlijk, soms grappig of ontroerend. Nergens saai, best knap voor zo’n ‘bureaucratisch’ onderwerp. De vorm, een mix van memoir en betoog, werkt heel goed. De beschrijving van de mensen is prima, niet teveel namen, maar wel het typische gedrag (zoals de tranen van de Tjech, of de verwarring van de Deense COP-voorzitter). Ik noemde al een paar keer de kwetsbaarheid ( ‘…. achteraf schaam ik me ….’) en het gebrek aan borstklopperij, dat is gewoon heel prettig lezen, terwijl het toch voelt alsof Diederik het over zijn levenswerk heeft, en de trots als iets lukt ook duidelijk voelbaar is.

Ik las het eBook, en dat is, zoals ook de papieren versie, sober uitgevoerd. Geen kleurgebruik, wel een aantal illustraties, zoals een golvende lijn met hoogtepunten, en een bol die uit veel verschillende maten blokjes bestaat (de Green Deal). Verder is het goed geredigeerd en verzorgd. De structuur werkt goed, elk hoofdstuk is chronologisch voor het onderwerp opgezet, waardoor Diederik een aantal keren terug in de tijd gaat. En tot mijn blije verbazing: geen typo’s of rare zinnen.

Geloof ik nu in Europa als Groene Supermacht? In veel landen schuift de regering op naar rechts, en dat heeft invloed op de prioriteiten van de EU. Aan de andere kant vind ik de initiatieven die nu ontplooid worden, zoals samenwerken met Afrikaanse landen op het gebied van groene productie heel positief, ook al is het voornamelijk economisch gedreven. Niks mis mee.

En liever dat, dan een paar rampen om de golf voor milieu-urgentie weer omhoog te stuwen….    

Must Read? Niet per sé, maar meer kennis van de organisatie van de EU is voor iedereen nuttig. En dit is voor mij het eerste boek waarin dat op een duidelijke, prettige manier uit de doeken wordt gedaan. In andere boeken is het vaak een black box.

En we mopperen wat af op de EU, goed om dat voortaan met meer kennis van zaken te doen.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties 0, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO 0. 

Ik gaf het boek 4 1/2*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Groene supermacht duurzaam …

• via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
• digitaal via Kobo;
• of uit een minibieb!

Koop Groene supermacht duurzaam … 

• bij de kringloop;
• bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
• bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
• of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!