Dit is een boek over de impact van digitale disruptie op de democratie, zegt auteur Marietje Schaake over haar De tech coup uit 2024. We hoeven niet te kiezen wie de meeste schade aan de democratie toebrengt: een autocratische leider of Big Tech. Ze versterken elkaar. Technologie kan niet worden tegengehouden, en het kan ons veel brengen. Maar er is wel een goede balans tussen technologie en democratie nodig, en die is er nu niet.

De impact van Big Tech en digitalisering in het algemeen op de democratie wordt gedetailleerd uiteengezet, met een internationale blik. Ook haar overzicht van het gebrek aan wetten, of de ineffectiviteit ervan, is zeer leerzaam. Marietje was 10 jaar Europarlementariër en werkte o.a. aan de Europese Digitale Agenda, ze weet dus waarover ze spreekt. Ze eindigt haar betoog met een aantal aanbevelingen, die hoopvol stemmen, maar toch wat beperkt aanvoelen: wetten, regels, voorwaarden, verantwoordelijkheden. Systeemgericht dus. Ik vond het erg interessant, schreef veel op, en maakte daar eerder Booknotes van.

Het maatschappelijke boek De Tech Coup …

…. laat zien dat Big Tech meer macht heeft dan overheden. Dat dit ten koste gaat van de democratie. En dat we door het gebruik van allerlei technologie moreel afglijden. Want: democratische landen verkopen én onderhouden monitoring-technologie en -software aan autocratische landen die het gebruiken voor mensenrechtenschendingen. Sterker nog: die (zogenaamd) democratische landen gebruiken het zelf óók, tegen verdachten én tegen leden van de oppositie. Wetgeving rond gebruik loopt achter, de overheden besteden hun toezichtstaken uit aan Big Tech en krijgen geen inzicht in wat software nu precies doet, dat wordt afgeschermd onder het mom van Intellectuele Eigendom.

De macht van de tech-bedrijven moet genormaliseerd worden, en Marietje stelt voor inspiratie te halen bij …. de auto, eens óók zo’n disruptief product. We hebben rijbewijzen, veiligheidsvoorschriften, milieu-eisen, duidelijkheid rond de verantwoordelijkheid van de producent. Er zijn normen en regels. We doen testen en audits. Waarom kan dit niet voor digitale technologieën? In de volgende hoofdstukken gaat Marietje gedetailleerd in op een aantal onderwerpen. Ik geef je de hoofdlijnen:

De code

De digitale wereld is vanaf het begin vrij van toezicht geweest, tech-pioniers wilden de wereld veranderen: niet via politiek maar via hun softwarecode. De grondleggers van Internet, Cerf en Berners-Lee, hadden een ideaal: het internet zou emanciperen en de grote gelijkmaker worden. Voor én door iedereen. Organische groei zonder centrale controle, en gericht tégen de staat. Ze voorzagen de macht en dwang van het huidige Big Tech niet.

De stack

Tussen de mailapp op onze telefoon en die van de ontvanger van je mail zit een behoorlijke laag infrastructuur: de stack. Van microchip naar antenne naar GSM-mast of router naar glasvezelkabels naar datacenter, naar kabels etc. Onze afhankelijkheid van al die onderdelen is groot, en de politiek is nooit ver weg.

Wat betreft de microchips, er zijn maar een paar bedrijven die ze produceren, 90% wordt geproduceerd in Taiwan. Maar voor die productie zijn aardmetalen nodig en daarvan heeft China het monopolie. En voor de lithografiemachines die voor de productie nodig zijn, heeft de EU ASML. Daardoor staan microchips in het middelpunt van de huidige geopolitieke strijd.

Dan de kabels. Daar kunnen we kort over zijn: spionage, ondermijning, controleovername, vernieling, en politiek belang van de eigenaren van die kabels, voor 66% Big Tech.

Steeds meer data, meer cryptomining en steeds meer AI leidt tot steeds meer datacenters. Die slurpen energie en verbruiken veel water. Daartegenover staat maar een beperkte creatie van banen. De ‘clouds’ die erop draaien zijn in private handen, en 60% ervan is in handen van Amazon, Microsoft en Google.

Alles wordt een wapen

We sluiten allerlei slimme apparaten op het internet aan, en de cyberrisico’s vliegen omhoog. Alles wat gedigitaliseerd is, kan tot wapen worden gemaakt. De verantwoordelijkheid voor cyberveiligheid ligt niet duidelijk vast. Cyberveiligheid is een bedrijfsmodel geworden: black hat hackers (de ‘schurken’) verhuren zich aan wie er maar wil betalen, ook overheden die hun activiteiten onder de pet willen houden. Bedrijven maken winst door het verkopen van hun beveiligingsproducten en -mensen, maar de schade door falen komt ten laste van de samenleving.

Het einde van het publieke belang

Een aantal kerntaken van de overheid is in handen gekomen van de tech-bedrijven. Denk aan monetair beleid versus cryptovaluta, grondrechten van de burgers versus gezichtsherkenning-software en nationale veiligheid versus data integratie.

Door cryptovaluta is er een alternatief financieel systeem ontstaan wat buiten bereik is van overheidstoezicht. Maar veel overheden omarmen crypto: Dubai, El Salvador, Argentinië. (En inmiddels ook de VS). Niet toevallig landen met autocratische leiders. Cryptomining is bijzonder slecht voor het milieu. Overheden kunnen er wel wat tegen doen. Helemaal verbieden, zoals China. Zelf een cryptomunt uitgeven, mét garanties, zoals de CBDC.

Dan gezichtsherkenningsoftware. Wetshandhaving leunt nu óók al op Big Tech. En gezichtsherkenningssoftware maakt veel matchingfouten: tot 34% bij vrouwen van kleur! Dat heeft gevolgen, je zit zomaar onterecht in de gevangenis. Moeten we zulke onbetrouwbare en privacy-schendende software wel gebruiken?

Palantir is een grote naam als het gaat om data-integratie, het ontvangt data van veel verschillende instanties en analyseert en combineert deze tot bruikbare inzichten. Een bekende afnemer van die ‘inzichten’ is ICE, die hiermee immigranten zonder papieren opspoort.  Maar ook de EU koopt bij Palantir, overheden hebben de mensen en de kennis niet (meer) om zelf dergelijke innovaties te ontwikkelen. En zo verliest de burger zijn rechten. 

Technologie aan de frontlinie

Cyberoorlog valt niet onder de reguliere definitie van oorlog terwijl het door staten wel degelijk als zodanig gebruikt wordt. Bedrijven kunnen wel naar staten als Rusland en China wijzen bij cyberaanvallen en spionage (commerciële attributie), ze kunnen niets doen om de daders te straffen, dat kan alleen een overheidsinstantie (publieke attributie). Echter, de politieke wil daarvoor ontbreekt vaak en verantwoordingsmechanismen voor cyberspace ook. Willen we dat cyberspace een wetteloze, gevaarlijke plek wordt?

De framers

Cambridge Analytica was cruciaal bij de overwinning van Trump in 2016, de verhoren bij de Senaat en het Europees Parlement waren niet zo effectief als ze hadden kunnen zijn, maar wierpen wel de schaduw van regelgeving voor mondiale tech-bedrijven vooruit. Daar kwamen de tech-bedrijven tegen in het geweer. Ze gebruikten taal om zichzelf als helden te framen en wetgevende instanties als boosdoeners. De tweede verdedigingslinie was zelfregulering, maar die stelt in de praktijk weinig voor. Big Tech ging ook flink lobbyen om regelgeving tegen te houden.

Soevereiniteit terugwinnen

In 2019 kwam het initiatief voor een Europese cloud: Gaia-X, een poging om Europese soevereiniteit te creëren, maar Amazon, Google en Microsoft zijn er lid van, omdat inmiddels integratie en gedeelde cloud-standaarden wenselijk zijn. 

De EU loopt wel voor qua regulering. In 2016 de AVG, die tot een stortvloed van lobbyactiviteiten leidde van Big Tech. Vele landen hebben regelgeving aangenomen die gemodelleerd was naar de AVG. Een probleem is de beperkte capaciteit voor handhaving, zeker in vergelijking tot de budgetten van Big Tech.

In China heerst digitale repressie. De VS wilde zich daarom ontkoppelen van Chinese technologie, maar de Tech-bedrijven zien daar niets in: in China hebben ze een miljard potentiële klanten. Daarnaast zijn Big Tech afhankelijk van zeldzame aardmetalen en goedkope arbeid.

Het publieke belang eerst

De AI-wetgeving in de EU is risk-based, het focust op de effecten van AI, niet op de techniek, die toch steeds verandert. De AI-wet richt zich dan ook niet op de tech-bedrijven, hun buitensporige hoeveelheid middelen, data en rekenkracht, niet op marktdynamiek, niet op systeemrisico’s. En dus ook niet op wat te doen als de tech-bedrijven de wetten trotseren. De tech coup, de machts-overname van de tech-bedrijven, moet teruggedraaid worden.

Marietje heeft een aantal voorstellen daarvoor:

• Als eerste het voorzorgsbeginsel. Je wil zeker weten dat er geen schade aangericht wordt, en niet wachten tot die schade zich aandient.
• Dan beheersing van antidemocratische technologieën zoals spyware, (persoonlijke) datahandel, gezichtsherkenning, cryptovaluta. Gebruik door bedrijven moet aan banden gelegd worden. Bij cryptovaluta kun je aan licenties met toezicht denken.
• Transparantie is de derde maatregel. Het moet bekend zijn wie er achter datacenters zitten, wanneer AI is/wordt gebruikt (label) of juist niet (watermerk), bekendmaking wie investeerders en financiers van bedrijven zijn, publicatie van milieu-effecten van ontwikkeling en gebruik, verantwoordingsplicht van de overheid.
• Als vierde: overheden kunnen hun inkoopmacht gebruiken om ‘goede’ technologieën te stimuleren, alleen met ethische partijen zaken te doen, en bij aanbestedingen effectieve ( dat wil zeggen niet-verouderde) standaarden op te leggen.
• De vijfde maatregel is het vergroten van de kennis bij de overheid: niet alleen experts op het gebied van recht en financiën, maar ook technologie-experts binnenhalen voor input in het wetgevingsproces.
• Zes: bedrijven die ‘too big to fail’ zijn, zouden aan extra eisen moeten voldoen, net zoals de grote banken extra eisen hebben qua liquiditeit etc.
• Als zevende maatregel stelt Marietje een arbitragehof voor cyberincidenten voor, wat onderzoekt en bepaalt wie er voor een cyberaanval verantwoordelijk is. Hierbij is het ook nodig om definities en normen te hebben voor beveiliging en regelgeving  van grensoverschrijdende publieke ruimten, denk aan de zeekabels en de satellieten.
• En tenslotte nummer acht: gelijkgestemde landen moeten samenwerken, met een gezamenlijke missie, uitvoering en handhaving. Het ontwikkelen van wetgeving en handhaving moet op de schop. Er wordt te weinig gehandhaafd, deels door gebrek aan capaciteit, deels door te nauw mandaat. Meer personeel, geld en mandaat is nodig, met wetten die principle-based zijn, en sancties die overtuigend zijn.

Mijn evaluatie van De tech coup

Je zou denken dat er genoeg gepraat en geschreven wordt over de macht van Big Tech, en dat daar weinig meer aan toe te voegen is. Maar dat is niet zo. Dit boek zet op een bijzonder gestructureerde wijze de internationale afhankelijkheden en risico’s uiteen. Daarbij is Marietje, als ex-EU politica, bijzonder goed ingevoerd in de wet- en regelgeving, en vooral het gebrek eraan of de gaten er in. Dat vond ik héél verhelderend.  Vooral vond ik het plezierig feitelijk: met zeer veel bekende en onbekendere voorbeelden toont ze de risico’s aan, alles is onderbouwd.

Terwijl ik dit schrijf, is er een golf van ‘Buy en Make European’ aan de gang, in verband met de snel verslechterende relatie met de VS.  Dat de Amerikaanse Big Tech zich niet aan onze wetten wensen te houden is al erg genoeg, dat onze afhankelijkheid van hun systemen onverantwoord groot is, is pas echt een drama. Marietjes herhaalde oproep voor digitale soevereiniteit is hiermee relevanter dan ooit. Sterk van dit boek is dat zij ook concrete oplossingen voor die soevereiniteit aanlevert. Een grotere rol van de nationale, of EU-overheid is onvermijdelijk.

Het boek is heel prettig leesbaar, met name door alle voorbeelden die haar betoog ondersteunen. De schandalen kennen we nog, en Marietje pluist ze gedetailleerd uit. Als je ze allemaal achter elkaar voorgeschoteld krijgt, komt de ernst pas écht binnen.

Het boek is oorspronkelijk in het Engels geschreven, de vertaling is prima, ik kwam geen rare zinnen, typo’s of andere lelijkheid tegen. Wel is het sober, geen illustraties.  Niet in het eBook dat ik las, en ook niet in de papieren versie. Het boek stamt uit 2024, en de recente ellende is dus niet meegenomen. Maar eigenlijk is dat gewoon meer van hetzelfde, en nu nóg opvallender. In de nieuwe uitgave van dit boek, uit medio 2025, is alleen een herzien voorwoord opgenomen.

Het betoog is duidelijk, en de aanbevelingen om de risico’s te verminderen vloeien er vrij natuurlijk uit voort. Veel wordt gehaald uit de ‘papieren’ wereld: regelgeving, handhaving, licenties. Misschien dat we zo langzamerhand ook naar andere, meer technische middelen moeten grijpen?  

Mis je iets, als je dit boek niet leest? Nee, maar Marietjes aanbevelingen zijn zeer nuttig voor onze huidige problemen. Ik neem aan dat onze politici dit boek alláng gelezen hebben.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 4 *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees De tech coup  duurzaam …

• via de (online) bibliotheek; 
• digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
• of uit een minibieb!

Koop De tech coup duurzaam … 

• bij de kringloop;
• bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
• niet meer beschikbaar bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
• of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!