Hoe vaak ontmoeten we niet iemand voor de eerste keer? En vellen we een oordeel over diens intenties op basis van gedrag, non-verbale communicatie? Te vaak, en dat kan verschrikkelijke gevolgen hebben. In Praten met vreemden, de vertaling van Talking to Strangers uit 2019 geeft Malcolm Gladwell ons weer op zijn unieke wijze inzicht in de beoordelingsfouten die we maken. Met anekdotes die lezen als een detective …..

Die anekdotes, samen met het onderliggende wetenschappelijke onderzoek, zijn een rode draad in al het werk van Malcolm Gladwell. Dit boek begint met een meisje dat in haar auto rijdt. Ze wordt aan de kant gezet door de politie. Drugs? Nee. Wapens? Nee. Verzet? Nee. Even later pleegt ze zelfmoord in een politiecel. Pas aan het eind van het boek begrijpen we wat er is gebeurd. De politie-agent beoordeelde haar verkeerd, en zij de politie-agent. Malcolm geeft ons een aantal oorzaken waarom het zo vaak fout gaat. Ik was stomverbaasd.  

Het psychologische boek Praten met vreemden …

…. geeft een aantal redenen waarom het zo moeilijk is om vreemden te begrijpen, om ze te ‘ontcijferen’. We lezen over Bernie Madoff, over een terrorist, over een spionne die het járen volhield. Het zijn allemaal interessante, en soms bekende verhalen, die met een hoge mate van detail worden verteld. Je ziet het voor je!

Niets dan de waarheid

Malcolm begint met de observatie dat we héél slecht zijn in het ontdekken dat iemand tegen ons liegt. Er zijn heel veel studies, en die hebben als uitkomst dat we maar 50% van de tijd goed beoordelen / gokken of iemand liegt of de waarheid zegt. Dat is wel gek, zou het evolutionair niet handig zijn geweest als we die vaardigheid beter hadden ontwikkeld? Maar er zit een addertje onder het gras. Als iemand de waarheid spreekt zitten we ruim boven die 50%, maar als iemand liegt, er ruim onder. Is het dan makkelijker om te zien dat iemand te waarheid spreekt? Nee, dat is het niet. We gaan er standaard van uit dat iemand de waarheid spreekt, en als iemand dat dus inderdaad doet, ‘gokken’ we dus heel vaak, bijna altijd, goed. Maar als iemand liegt, zeggen we ook heel vaak dat het de waarheid is, en ‘gokken’ we dus bovengemiddeld fout. Dit heet de Truth-Default-Theory, TDT.

We hebben héél veel aanwijzingen nodig om af te wijken van het ‘waarheids-uitgangspunt’. En tot dat punt, de trigger, zijn we niet wantrouwig of zelfs maar onderzoekend, nee, we blijven 100% geloven. Bij het Milgram experiment, met de elektro-schokken, vond 40% dat er wel wat raars aan de hand was. Maar ze bleven geloven dat het experiment precies was, wat aan hun was verteld dat het was. Er was dus wat twijfel, maar niet genoeg twijfel.

Maar er zijn mensen die dat niet hebben, die óveral liegers en bedriegers zien. Er is een Russische fabel over een Heilige Gek (yurodivy). Een excentriek persoon, die buiten de gemeenschap staat. Hij blept de ongemakkelijke waarheden eruit. Een soort nar, of het kind uit het sprookje De nieuwe kleren van de keizer. De Heilige Gek kan dat doen juist omdát hij buiten de gemeenschap staat, ben je er onderdeel van, dat lig je er snel uit. Want de meesten van ons vertellen de waarheid. Naast dat het gewoon zonde van de tijd is om áltijd álles te wantrouwen, gaat het ook ten koste van effectieve communicatie en sociale cohesie. Dat is belangrijker om te overleven dan af en toe bedrogen worden. Constant wantrouwig zijn, in angst leven, is géén leven.

Transparantie en mismatches

De tweede oorzaak van ons slechte beoordelingsvermogen is ons geloof in transparantie: we denken dat ons gezicht en ons lichaam standaard onze emoties, of wat we zeggen, reflecteren. Maar dat blijkt niet (altijd) zo te zijn. Wij westerlingen herkennen bijvoorbeeld de emotie ‘verbaasd’ op een foto direct: opgetrokken wenkbrauwen en open mond. En dan denken we dat als wij zelf verbaasd zijn, we er ook zo uitzien. Maar dat is niet zo. En niet-westerlingen herkennen die emoties helemaal niet van zo’n foto, zij koppelen er andere emoties aan. Verwarring compleet!

De gezichtsuitdrukking of houding als indicatie voor de emotie zien, is dus een grote fout, sterker nog, het vertroebelt ons oordeel. Waarom vinden rechters het dan toch belangrijk om verdachten persoonlijk te ontmoeten? Ten eerste overschatten ze hun vermogen om emoties te interpreteren. Ten tweede is het ‘sociaal verplicht’, als ze een negatieve beslissing over iemand nemen, moeten ze dat doen terwijl de ander aanwezig is. Hun beslissingen worden echter slechter door zo’n ontmoeting.

En dan zijn er nog de mensen van wie het gezicht en de houding een totale mismatch met hun emoties of eerlijkheid vertonen.  Zo zien we zenuwachtigheid als teken van oneerlijkheid, wat soms volstrekt onterecht is. En zijn er leugenaars die als volstrekt eerlijk overkomen, Bernie Madoff was er zo één, en dat is een van de redenen dat hij zo lang wegkwam met zijn oplichting. En Hitler was óók mismatched.  

Black-outs

Een derde oorzaak gaat over het effect van alcohol en stress op ons waarnemingsvermogen en ons geheugen. De effecten van alcohol zijn onder andere de reden waarom er discussie kan zijn of seks met wederzijdse instemming was. Je kan urenlang, dagenlang dingen doen die je je achteraf niet meer herinnert. Als je achteraf merkt dat je een black-out hebt gehad, wie weet dan nog wat de waarheid is? Bij het onderdeel stress gaat het over het waterboarden van terroristen en over PTSS bij militairen, welke invloed dat onbewust heeft op de betrouwbaarheid van hun verklaringen.

Hierbij trekt Malcolm de conclusie dat hoe ‘harder’ we ons best doen om vreemden te begrijpen en de waarheid boven tafel te krijgen, hoe moeilijker we het onszelf maken. We moeten juist tevreden zijn met minder. We moeten voorzichtig zijn, en nederig.   

Gedrag gekoppeld aan de context

Een vierde oorzaak gaat over coupling, koppelen. Malcolm geeft een boeiend voorbeeld: het aantal mensen dat zelfmoord pleegt is erg afhankelijk van de beschikbaarheid van een makkelijke manier om het te doen. Of eigenlijk: een specifiek gekózen manier. Als die specifieke manier er niet meer is, gaat de potentiële zelfmoordenaar niet op zoek naar een andere, even makkelijke manier.

In Engeland werd in 1920 gas in huizen geïntroduceerd om te koken. Het aantal zelfmoorden schoot omhoog. Rond 1960 werd de samenstelling van het gas veranderd, er zat minder koolmonoxide in. Het aantal zelfmoorden kukelde omlaag, men zocht geen andere methode. Er zijn meer voorbeelden (de Golden Gate brug!), die allemaal leiden tot dezelfde conclusie: zelfmoord is gekoppeld aan een methode of plek. De acties van vreemden zijn sterk gekoppeld aan de context.

Dood door onbegrip

In het laatste hoofdstuk wordt het raadsel van het meisje dat aan de kant werd gezet, opgelost. We begrijpen waarom zij heftig reageerde, en waarom de politieagent haar arresteerde voor niks. Maar die context kenden zij niet van elkaar, en daarom ging het vreselijk mis.

Dus: wat moeten we doen? Ten eerste accepteren dat iedereen lang, te lang blijft geloven dat iets de waarheid is. Ten tweede accepteren dat wij vreemden slechts beperkt zullen kunnen ontcijferen. Bescheidenheid betrachten. En als het toch mis gaat, zeker niet de vreemde daarvan de schuld geven.

Mijn evaluatie van Praten met vreemden

De boeken van Malcolm zijn altijd leerzaam, en dit boek is daarop geen uitzondering. De verschillende psychologische factoren die hij beschrijft, kende ik niet of niet goed, en de onderzoeken die daar bewijs voor leveren hebben me verrast. Nu geloof ik wel dat elk van de cases die hij aanhaalt, waarschijnlijk óók deels verklaard kan worden door andere factoren dan alleen die psychologische factoren die de hoofdrol in het boek spelen. Zo las ik elders over het Milgram experiment, dat ons ontzag voor autoriteit ook een reden is om twijfels niet toe te laten. En in het voorbeeld van het meisje in de auto, lijkt me dat racisme hier ook best een rol gespeeld kan hebben. Desondanks heeft Malcolm uitstekend onderbouwd waarom je oordeel over vreemden een grote kans op onbetrouwbaarheid heeft.

Ik denk dat deze kennis alsmaar relevanter wordt. We zijn zó snel met ons oordeel, zetten mensen in hokjes op basis van hun uiterlijk en/of gedrag zonder ons ook maar iets af te vragen over context. Het resultaat is een steeds grotere houding van wij tegen zij, van polarisatie. En blijkbaar ook van rechterlijke dwalingen, als vergelijkbare overtredingen verschillend bestraft worden wanneer een rechter in het gezicht van de ene verdachte spijt denkt te zien, en bij een andere juist niet. Of iemand enkel op basis van ‘raar’ gedrag veroordeelt, terwijl er geen enkel objectief bewijs is.

Het boek is in 5 delen verdeeld, de delen 2, 3 en 5 gaan over het waarheids-uitgangspunt, transparantie en koppeling, de andere twee delen over dubbelspionnen, Hitler en een terrorist, waarbij niet zozeer één van de psychologische factoren wordt uitgewerkt, maar een extra casus wordt gegeven, misschien omdat er meerdere factoren tegelijk speelden. Deze onderverdeling vind ik niet superlogisch.  

De cases zijn uitzonderlijk gedetailleerd uitgewerkt, Malcolm citeert woordelijk uit verslagen of opnamen die hij heeft bestudeerd. Er zijn foto’s, grafieken en tabellen met extra informatie. En iedere keer komt er dan toch weer nieuwe informatie naar boven, worden er nieuwe getuigen gehoord. Zo voel je jezelf óók speurneus naar de waarheid, en leest het boek als een detective.

Is dit een Must Read? Eigenlijk wel, als we een einde willen maken aan polarisatie.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties 0, Structuur -, Schrijfstijl +

FOMO +. 

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Praten met vreemden duurzaam …

• via de (online) bibliotheek ; 
• digitaal en gratis via Kobo Plus
• uit de bibliotheek van familie of vrienden (dat deed ik ook!);
• of uit een minibieb!

Koop Praten met vreemden duurzaam … 

• bij de kringloop;
• bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
• bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
• of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!