Pareltje of oud papier? Dat is de vraag als ik weer eens een klassieker, of gewoon een oud boek lees. Chimpanseepolitiek van Frans de Waal is zo’n oud boek, het stamt oorspronkelijk uit 1982 en is door hem in 1999 herschreven met toevoeging van meer recente wetenschappelijke inzichten. Het geeft een bijzonder inkijkje in machtsuitoefening bij chimpansees, én in wat ook bij ons in de genen zit. Pareltje!

Het boek is een fascinerend verslag van een strijd om de macht binnen een groep chimps in Burger’s Zoo, waarbij de drie alfa-mannen ieder een eigen persoonlijkheid hebben en daarmee ook een andere manier om aan de macht te komen, en te blijven. Coalitievorming speelt een belangrijke rol. Maar ook de invloed van de vrouwen en kinderen is van belang, de dominantste man krijgt niet altijd het meeste respect (maar wel de meeste seks). Veel zwart-wit foto’s illustreren belangrijke gebeurtenissen, leuk!

Het natuurboek Chimpanseepolitiek …

… begint met uitleggen wat de voordelen én nadelen zijn van een onderzoek in een dierentuin, in plaats van in het wild. Het nadeel is natuurlijk dat je niet zeker bent of de chimps wel natuurlijk gedrag vertonen. De troep is relatief klein, de vegetatie een versimpelde afspiegeling van een tropisch regenwoud. Het voordeel is dat de onderzoeker ál het gedrag kan waarnemen, en er zo een lijn in kan ontdekken. Veel onderdelen van dit gedrag zijn ook in het wild waargenomen, en Frans refereert regelmatig naar onderzoek van o.a. Jane Goodall in Gombe.

Is Puist lesbisch?

In het begin van het boek omschrijft Frans de persoonlijkheden van de verschillende chimps. Ik lachte hardop bij de beschrijving van Puist. Dat is een volwassen vrouw ‘die buitengewoon zwaar is gebouwd. Ze loopt en staat stoer. [….] Ook in seksueel opzicht wijkt Puist af: ze weigert te paren.’ Elke maand heeft ze de genitale zwelling, maar mannen hoeven daar niet in de buurt te komen. Ze masturbeert, als enige in deze groep. ‘Ze gedraagt zich lesbisch, als een andere volwassen vrouw een genitale zwelling vertoont, kan het gebeuren dat Puist haar voor een seksueel contact uitnodigt.’ Ook is ze soms betrokken bij het ‘regelen’ van het seksuele contact tussen de mannen en de vrouwen. Ze kan zich aansluiten bij mannen die een paar-poging verstoren, of het zelfs opnemen voor een vrouw die een paring weigert. Frans’ team noemt Puist daarom soms ‘de bordeelhoudster’.

Puist is ook achterbaks, ze heult vaak met de mannen tegen de vrouwen. Laaggeplaatste vrouwen zijn doodsbang voor haar. Soms doet ze alsof ze zich wil verzoenen, en als een andere vrouw dan dichtbij komt, grijpt Puist haar. Dit postuur en gedrag wordt ook in het wild waargenomen: bij Jane was dit Gigi, deze was steriel. Het verschil tussen de twee is dat Gigi wél seks met de mannen had, en dat Puist niet steriel was, ze kreeg later kroost, Ponga, van (waarschijnlijk) Nikkie. Nikkie hield heel lang aan en op een gegeven moment zwichtte Puist.

Gorilla adopteert Roosje

Het verhaal van vrouw Gorilla, die steeds maar kinderen krijgt die na een paar weken doodgaan, is erg ontroerend. Ze heeft waarschijnlijk te weinig melk. Frans team doet een proef met haar: ze laten haar een moederloos chimpje, Roosje, adopteren en met de fles voeden. Na een paar weken geeft Gorilla zelf ook spontaan melk. Roosje is het eerste dier ter wereld wat door een soortgenoot met de fles is grootgebracht. Oké, heeft niets met natuurlijk gedrag te maken, maar in zekere mate toch wel, want Gorilla begrijpt het principe snel, en trekt de speen snel uit het mondje als Roosje zich verslikt, zonder dat dit haar was geleerd. Nu kan ze ook haar eigen kinderen, die na de adoptie geboren worden, met de fles grootbrengen. De melkproductie én het humeur van Gorilla gaat er ook op vooruit, ze heeft jaren een depressie gehad.  

Vechtpartijen bij mannen en vrouwen

Tussen de drie alfa-mannen wordt regelmatig gevochten, en ook vechten de mannen met de vrouwen. Er is echter wel een verschil: mannen hebben gevaarlijke hoektanden, vrouwen niet. Als mannen onderling vechten gebruiken ze hun hoektanden, tegen de vrouwen alleen de snijtanden, en voornamelijk gebruiken ze dan hun handen en voeten. Vrouwen bijten veel meer, maar de snijtanden zijn niet zo gevaarlijk. De vechtpartijen tussen mannen hebben regels: de mannen beheersen zich. Ze bijten alleen naar ledematen. Snelheid en behendigheid is even belangrijk als kracht. Tussen de gevechten door leven ze samen en werken ze samen, in het wild jagen ze samen en strijden tegen hun buren. Dit zien we niet bij de andere mensapen (gorilla’s, orang-oetangs en bonobos’s).   

Wie wordt de dominante chimp?

Wie wordt de dominante man, de sterkste? Die de gevechten wint? Dat blijkt niet zo te zijn: er vinden binnen enkele weken drie gevechten plaats tussen Yeroen, die dan de dominante man is, en Luit, de uitdager. In het eerste gevecht valt Yeroen aan, Luit vecht niet terug. In het tweede gevecht bijt Luit wél terug. In het derde gevecht is Luit de aanvaller en de winnaar. Qua onderlinge sterkte zal er geen verschil zijn geweest bij de drie gevechten. Er lijkt een verschil te zijn ontstaan in de sociale statusverhoudingen. Luit heeft de steun van de groep gekregen. De rivalen ontlenen hun zelfvertrouwen aan de sociale atmosfeer. Als een voetbalclub, die thuis beter speelt dan uit! Tussen de gevechten door vlooien Yeroen en Luit elkaar, dit haalt tijdelijk de spanning uit de lucht.

Er waren niet twee, maar drie alfa-mannen, en de coalitievorming in de dominantiestrijd was voor Frans goed te volgen. Naast Yeroen en Luit, was daar Nikkie, die ná Luit de dominante werd, met steun van Yeroen. Het is grappig om te lezen hoe Nikkie zorgt dat hij die steun houdt, een beetje verdeel-en-heerspolitiek bedrijft. Bijzonder is dat ook ná de machtsovername door Nikkie, Yeroen de meeste achting van de groep krijgt, tot wel 2 jaar ná de machtsovername.

Hoe wordt de hiërarchie bepaald?

Er is verschil tussen de geslachten als het gaat om hiërarchie. Bij de mannen wordt dominantie dus bepaald door coalities. Bij de vrouwen geven persoonlijkheid en leeftijd de doorslag, het is gebaseerd op respect. Conflicten tussen vrouwen zijn zeldzaam. De alfa-vrouw in de groep was Mama, en dit bleef jarenlang stabiel. Bijzonder is dat vrouwen dingen kunnen afpakken, of zitplaatsen kunnen inpikken van mannen, dat wordt getolereerd. Waarom? In ruil voor seksuele gunsten of politieke steun? Respect?

Seks

Een leuk en beeldend beschreven hoofdstuk gaat over die seksuele gunsten. De dominante man paart 2x zoveel als de twee andere mannen samen. Nikkie spant samen met Yeroen tegen Luit voor de macht, maar gebruikt Luit om te zorgen dat hij meer kan paren dan Yeroen, coalitievorming voor seks dus. Als Nikkie een andere man ziet paren, gaat hij erop af om de paring te verstoren. Maar als Luit wil paren, gaat hij eerst uitgebreid Nikkie vlooien, loopt op een vrouw af, steekt vragend zijn hand uit naar Nikkie, gaat Nikkie weer vlooien, loopt weer naar de vrouw toe, en mag dan ongestoord paren. Vlooien om toestemming voor seks te krijgen duurt 2x zo lang als gewoon vlooien. En ook Nikkie vraagt af en toe toestemming aan de andere twee mannen.

Chimpanseepolitiek en menspolitiek

Aan het eind van het boek gaat Frans in op de overeenkomsten met menspolitiek. Uit sociaal-psychologisch onderzoek blijkt dat mannen aan uitbuitende politiek doen, willen winnen, strategische coalities vormen. Vrouwen doen aan inschikkelijke politiek, gaan voor persoonlijk contact en vormen coalities met mensen die ze aardig vinden. Statistisch gezien dan, er zijn natuurlijk uitzonderingen. Dit lijkt erg op wat we bij de chimps zien, terwijl daar de krachtsverschillen tussen mannen en vrouwen een grote rol zouden kunnen spelen, en bij ons minder. Maar politiek bedrijven is onderdeel van de evolutionaire erfenis die we met de chimps delen.

Politiek bestaat ook in ons dagelijks leven, op vergaderingen, in ons gezin. Dat is niet zo heel evident, omdat we onze bedoelingen goed kunnen camoufleren, we praten over onze idealen, niet onze persoonlijke machtsmotieven. Chimps tonen deze motieven open en bloot. Er is ook niets om je voor te schamen, hiërarchie geeft samenhang aan de groep, het is democratisch. Het machtsevenwicht wordt dagelijks op de proef gesteld, en als het te zwak is, zal het vernieuwd worden. Chimps en mensen zijn politieke dieren.

Mijn evaluatie van Chimpanseepolitiek

Het blijft leuk én leerzaam om te lezen over het gedrag van onze naaste verwanten. Na twee boeken van Jane Goodall en twee van Frans de Waal heb ik daar nog lang geen genoeg van. Uit de herkenbaarheid van het gedrag is heel goed af te leiden wat bij ons in de genen zit, en wat in de opvoeding en omgeving. Wat me met name trof is het verschil in coalitievorming tussen mannen en vrouwen, in beide soorten. Mannen willen macht, vrouwen stabiliteit. Bijzonder toch dat dit genetisch bepaald blijkt.

Frans beschrijft alles wat er gebeurt in zeer veel detail, je ziet het voor je! Dat de chimps zoveel verschillende persoonlijkheden hebben vond ik erg interessant, zelfs tussen de drie alfa-mannen zie je dat. Wat een enorm werk is dit geweest, jarenlang observeren en elke kleine handeling vastleggen en analyseren. Ik was afgelopen jaar ‘op bezoek’ bij chimps in het wild, en zelfs als ze liggen te slapen na het eten zie ik nauwelijks verschil tussen de een en de ander.  

Het is een populair wetenschappelijk boek, heel goed leesbaar als je niets van chimps afweet, en toch wetenschappelijk verantwoord, met objectieve beschrijvingen van wat men ziet, en welke onderzoeken wat uitwijzen aan de ene kant, plus duidelijke subjectieve interpretaties van gedrag aan de andere kant. Toen het uitkwam, in 1982, waren de collega-primatologen lyrisch. Het boek is erg leuk uitgevoerd, met zeer veel foto’s in zwart-wit van alle chimps (denk ik) en veel van de beschreven situaties. Je gaat je makkelijk vereenzelvigen met sommigen van hen. Ik vond maar een paar typo’s, het is redelijk goed verzorgd. Het boek werd na Frans’ overlijden in 2024 opnieuw uitgegeven.

Het onderzoek wordt chronologisch verteld, zodat de ontwikkelingen, en oorzaak-gevolg goed te volgen zijn. Door de namen van afstammelingen met de eerste letter van de moeder te laten beginnen, zijn de familieverbanden ook steeds duidelijk. Puist kreeg Ponga, Mama kreeg Moniek, Franje kreeg Fons.

FOMO? Misschien wel, dan begrijp je onze eigen politiek wat beter. En ook heeft het een zeer hoge rating bij Goodreads: 4.27

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd 0, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Chimpanseepolitiek duurzaam …

• via de (online) bibliotheek; 
• digitaal en gratis via Kobo Plus;
• of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

Koop Chimpanseepolitiek (2024) duurzaam … 

• bij de kringloop;
• bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
• bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
• of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!