Valerie Trouet is dendroklimatoloog: aan de hand van jaarringen bestudeert ze het klimaat uit het verleden en de invloed ervan op ecosystemen en samenlevingen. Maar ze is ook de auteur van het geweldige boek Wat bomen ons vertellen (Tree Story) uit 2020. Een persoonlijk verhaal met fascinerende onderzoeken en verrassende resultaten. En met de nodige humor, ook nog, dat had ik niet verwacht.

Als je denkt dat jaarringen alleen nuttig zijn om te berekenen hoe oud een boom is, heb je het mis. Valerie neemt ons mee naar alle uithoeken van de wereld om te laten zien hoe je het optreden van orkanen, droogte en overstromingen, straalstromen en nucleaire straling, branden en meteoriet-inslagen kunt afleiden. Met die gegevens weet je meer over het klimaat van ooit, en dat helpt weer bij het duiden van het klimaat van nu.

 

Het wetenschap & natuurboek Wat bomen ons vertellen …

… begint met de verhuizing van Valerie, die gespecialiseerd is in de bestudering van jaarringen van oude, heel oude bomen, naar de Sonorawoestijn bij Tuscon, Arizona. Wat raar, daar is immers geen boom te bekennen? Nee, maar de dendrochronologie, de wetenschap van dateren van houten voorwerpen of archeologische vondsten aan de hand van in de voorwerpen herkenbare groeiringen, is ontstaan in die woestijn en het belangrijkste instituut, het Laboratorium voor Jaarringonderzoek (LTRR) is daar gevestigd. Maar waaróm dan? Nou, er was daar een astronomielaboratorium, een woestijn is daar de beste plek voor: heldere lucht, bijna nooit wolken. De oprichter, Andrew Douglass, deed op een gegeven moment onderzoek naar zonne-activiteit en de impact daarvan op het klimaat, en dacht daar sporen van te kunnen vinden in … jaarringen. Hij gebruikte daarvoor hout uit het nabijgelegen Flagstaff.

Het dateren van jaarringen

Wist je dat we inmiddels jaarringen tot 12.650 jaar geleden kunnen dateren? Hoe dan? Er is geen boom zó oud geworden, toch? Nee. Het begint met de jaarringen van heel oude, levende bomen, Valerie’s specialiteit. Het is fascinerend om te lezen hoe wetenschappers als zij monsters uit die bomen kunnen halen zonder ze om te hakken of teveel te beschadigen. Dat gebeurt met houtboren, toch al snel 1 meter lang, die een ‘pijpje’, de houtkern, uit een boom halen. Dat geeft de jaarring van nu, plus tot wel 500 jaarringen uit het verleden. Binnen die 500 jaar zitten hele specifieke perioden met een unieke opvolging van smalle en brede jaarringen, als een soort morsecode. Door schijven te zagen van oude stronken in oerbossen, kun je nog verder terug dan die 500 jaar, en als je een overeenkomstige morsecode vindt, een overlap, kun je ook die stronk dateren en een nog oudere unieke morsecode identificeren. En als je dan oud hout in ruïnes vindt en een overlap vindt … enzovoorts. Het is superleuk om te lezen hoe men de eerste boom vond die een brug bouwde tussen levende bomen en oude ruïnes: de HH39, een soort Steen van Rosetta voor de dendrochronologie.

Expeditie naar Tanzania

Valerie’s eerste expeditie, voor haar master-scriptie, ging naar Tanzania, dicht bij Jane Goodall’s Gombe, om daar bomen de bemonsteren. Maar op weg naar Gombe werden al haar houtboren gestolen! Ze moest zich beperken tot het zagen van schijven van stronken, en die naar haar standplaats versturen. Daar kwamen ze na 6 maanden aan ….. bijna te laat voor de deadline van haar scriptie. Mooi verhaal over de ontberingen én het succes! Ze had de smaak te pakken en ging door voor een doctoraat.

Hoezeer ze van haar werk houdt, blijkt uit een lyrische paragraaf over ‘de verhalen van bomen’. “Een boom die deel uitmaakt van de ondergroei in een bos en zijn leven grotendeels in de schaduw van een grotere boom heeft doorgebracht, zal klagen over zijn buur, en minder kniezen over het klimaat. Een boom die in een weide groeit zal klagen over de geiten of herten die zijn bladeren opeten. Een boom in een mediterraan bos klaagt misschien eerder over de branden die zijn leven om de paar jaar verstieren dan over een bijzonder mistroostig voorjaar. Maar net als veel mensen vinden bomen het heerlijk om over het weer te praten. …”. Deze ‘klachten’, die de groei van een boom beperken en dus zichtbaar zijn in jaarringen, heten in de jaarringenwereld ‘beperkende factoren’. De kunst is om die beperkende factoren bij het bemonsteren te vermijden, zodat je alleen de impact van het klimaat in de jaarringen overhoudt.

Het ijken van koolstofdatering en ijskernboringen

Er zijn meer methoden om de oudheid van voorwerpen te meten, denk aan koolstofdatering, en met ijskernboringen worden ook veel gegevens opgehaald over het klimaat. Maar beiden komen niet verder dan vrij grove schattingen, en de dendrochronologie wordt gebruikt om die methoden te ijken. Ook de bekende hockeystick van Michael E. Mann e.a., een overzicht van de temperaturen van 1000 AD tot nu, wat door het IPCC is gebruikt, is deels gebaseerd op dendrochronologie.

Tsjernobyl, Toengoeska, Maya’s en Azteken

Een interessant stuk gaat over de sporen die nucleaire straling achterlaat in jaarringen: deze raken misvormd, zo blijkt uit onderzoek nabij Tsjernobyl. Maar ook in Toengoeska, waar in 1908 een meteoriet insloeg, zie je misvormingen in de houtcellen. En zelfs overstromingen, waardoor de wortels lange tijd geen zuurstof kunnen opnemen, hebben dat effect. De misvormingen zijn verschillend, en zo is het mogelijk om inslagen en overstromingen in het (verre) verleden op te sporen. Nuttig, als je bijvoorbeeld wilt bewijzen dat kanalisering van rivieren het overstromingsgevaar niet vermindert, eerder het tegendeel.

De verschillende breedtes van jaarringen geven natte en droge perioden aan, waaruit ook de langdurige droogteperioden tijdens de rijken van de Maya’s en Azteken kunnen worden afgeleid. En zelfs de val van Rome kan worden verklaard vanuit afwisselend zeer natte en droge perioden, waardoor malaria-uitbraken ontstonden, allemaal te zien in jaarringen.

Antropoceen

Valerie eindigt met een mooie bespiegeling: is het Antropoceen begonnen in 1965, bij de eerste kernproeven, die sporen achterlieten in jaarringen en meersedimenten? Of bij de eerste ontbossingen, de start van de landbouw, 8000 jaar geleden? De afname van fotosynthese leidde tot meer CO2 in de atmosfeer. Herbebossing kan dat tegengaan, en dendrochronologen kunnen helpen bepalen hoeveel CO2 bomen opnemen. We kunnen van jaarringen leren hoe oude samenlevingen met klimaatverandering omgingen. De verhalen van de bomen kunnen ons inspireren nieuwe manieren te vinden om met klimaatverandering om te gaan.

Evaluatie van Wat bomen ons vertellen

Uit het bovenstaande kun je wel afleiden dat ik veel, zeer veel nieuwe dingen leerde, niet alleen over bomen en dendrochronologie, maar ook over de geschiedenis van oude samenlevingen, en zelfs hoe een viool definitief aan Stradivarius kon worden toegerekend. Ondanks dat het een wetenschappelijk boek is, met veel feiten ontleend aan wetenschappelijk onderzoek en met een uitgebreid bronnenoverzicht, is het nergens droog of saai. Door Valerie’s eigen ervaringen en veel beschrijvingen van het leven en onderzoeken van anderen, is het een heel persoonlijk, vlot leesbaar boek geworden. Er zit ook veel humor in, niet alleen in de leuk gevonden titels van de hoofdstukken, maar ook in de tekst, vooral als ze haar eigen expeditie-ervaringen deelt. Er staat een geweldig stuk in over het mannelijk ego …

Naast gewoon ‘leuk om te weten’-feitjes, staat er heel veel in wat relevant is voor de problematiek van nu. Dat jaarring-kunde wordt gebruikt om het klimaat in het verleden te begrijpen, is natuurlijk supernuttig, het komt niet voor niets in rapporten van IPCC terecht. Maar ook hoe we die kennis voor de toekomst kunnen gebruiken is natuurlijk heel relevant. De verhalen zijn behoorlijk tijdloos; we leren natuurlijk elke dag bij, maar ontdekkingen uit het verleden blijven hun waarde behouden.

Heel prettig zijn de illustraties (alles in zwart-wit) die je leren hoe je de morsecodes kunt herkennen, die de misvormingen in de houtanatomie laten zien, en de brandlittekens. Verder staan er veel grafieken in van droogte, sneeuwval etc. Het is verder een vrij sober uitgevoerd boek, maar goed geredigeerd, geen typo’s en andere ergerniswekkende zaken.

Elk hoofdstuk heeft een eigen thema, en elk hoofdstuk leidt onafwendbaar tot de conclusie dat we veel hebben aan deze wat onbekende wetenschap. Hoe secuur historische weerpatronen afgeleid kunnen worden is voor mij zeker een eye-opener geweest, ik heb nu meer begrip van de bekende hockeystick en de betrouwbaarheid ervan.

En ik ga nu zelfs de massief houten meubelen van de vorige generatie wat meer waarderen … wie had dat gedacht?

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd 0, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO 0

Ik gaf het boek 4 1/2*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Koop dit boek

o.a. bij

Managementboek.nl

of

Bol.com

of

Libris.nl, steun je lokale boekhandel

Voor bovenstaande links krijg ik een beetje provisie. Zonder provisie:

• Boekwinkeltjes, lekker duurzame exemplaren-met-ervaring
• Of lees het gratis via Kobo-Plus…..

Keus genoeg!

Elly Stroo Cloeck schrijft recensies en samenvattingen van managementboeken.

Abonneer je hier op de kwartalige nieuwsbrief of op de wekelijkse blog-updates!