Shonda Rhimes is één van de bekendste schrijfsters en producenten van de VS, en één van de rijkste. Zij is onder andere verantwoordelijk voor Grey’s Anatomy en de twee Bridgerton-series. In 2015 schreef ze een hilarisch boek over een jaar uit haar leven, een jaar waarin ze zich voornam om overal Ja op te zeggen: Year of Yes, vertaald als Een jaar lang Ja. Dat past heel goed bij deze tijd: een maand van goede voornemens, die we wel of niet volhouden. Ik vond het boek verrassend, grappig, en óók leerzaam, want uit je comfortzone komen is absoluut niet makkelijk, en dat volhouden al helemaal niet. Daarom schreef ik er een Samenvatting van. Met 45 minuten en 7% van de omvang van het origineel leer je 100% van de inzichten. Voor maar € 1 !
Over de Samenvatting van Shonda Rhimes’ Een jaar lang Ja: Snel, goed en goedkoop
Snel
Je leest deze Samenvatting in 25 minuten. Dat is exclusief de inleiding, met allerlei metadata, en exclusief de ‘uitleiding’, waarin informatie over mijzelf en mijn andere producten te lezen is. Vergelijk dat een met de 6 uur van het oorspronkelijke boek! Is dat snel, of niet?
Goed
Mijn Samenvattingen hebben 8 jaar op diverse eBook verkoopsites gestaan, waaronder Bol, Kobo, Apple en Libris. De distributeur heeft besloten om met ingang van 2026 álle samenvattingen, van alle auteurs dus, niet meer te distribueren en reeds geplaatste uitgaven weg te halen. Dit vanwege de enorme toename van dergelijke boekjes (door AI), de wisselende kwaliteit ervan en mogelijke issues met auteursrecht. Mijn boekjes werden altijd goed gewaardeerd in de reviews, maar ja, die zijn nu óók weg.
Goedkoop
Je betaalt voor deze digitale Samenvatting € 1. Het oorspronkelijke boek kost ongeveer € 9 (tweedehands via Bol), en de Engelstalige jubileumuitgave die eind 2025 uitkwam € 29.
Je kunt de Samenvatting van Shonda Rhimes’ Een jaar lang Ja bij mij kopen en je krijgt hem dan in ePub maar ook in PDF. Zie mijn Samenvattingen-pagina voor bestel-instructies en andere informatie.
Geen AI
Ik gebruik geen AI voor mijn Samenvattingen. Enerzijds omdat ik daar zéér slechte exemplaren van heb gezien die absoluut niet weergeven wat er in het oorspronkelijke boek staat. Soms is het gewoon fout, wat er staat. En veel AI-gegenereerde Samenvattingen laten gewoon de helft van de onderwerpen weg. Anderzijds omdat ik denk een uniek smaakje aan een Samenvatting te kunnen geven, door mijn persoonlijke keuzes en een stukje humor. Ik lees het boek gewoon drie tot vier keer en zorg er bij een Samenvatting voor álle onderwerpen weer te geven en alleen te schrappen in de voorbeelden, waarbij ik die voorbeelden kies die mij met name aanspreken.
Over het oorspronkelijke boek Een jaar lang Ja
Natuurlijk wil je eerst weten waar dit boek nu eigenlijk over gaat. Lees dan vooral door!
In deze biografie van een jaar laat Shonda Rhimes ons zien hoe Ja zeggen haar leven veranderde. Met drie series op televisie en drie kinderen thuis had Shonda een goed excuus om alle uitnodigingen af te slaan. Hollywood feestje? Nee. Toespraken? Nee. Talkshows? Nee. Introverte Shonda beschrijft zichzelf als een muurbloempje op feestjes en iemand die in paniek raakt als ze een interview moet geven. Nee zeggen heeft dan zo zijn voordelen: geen nieuwe enge dingen.
En dan mompelt haar zus: Je zegt nooit ergens ja tegen. Dat schudt Shonda wakker – en het wordt een uitdaging. Shonda begint haar Ja-Jaar project: ze verplicht zichzelf om een jaar lang Ja te zeggen. Openbare Ja’s, zoals spreken voor duizend studenten en hun familie, en verschijnen op de talkshow van Jimmy Kimmel. En privé Ja’s: Ja, ze zou haar gezondheid serieus nemen en Ja, ze zou moeilijke gesprekken aangaan (met haar verloofde …). En dan waren er de belangrijkste Ja’s: het ontdekken, waarderen en houden van zichzelf.
Shonda bracht eind 2025 een update van het boek uit: ze vertelt hoe dit jaar van Ja-zeggen impact heeft gehad op haar leven. Ook zijn er een paar hoofdstukken toegevoegd.
Een jaar lang Ja (versie 2015) wordt goed gewaardeerd. Bol geeft 4 *, Goodreads ook 4*.
Elly Stroo Cloeck schrijft recensies en samenvattingen van non-fictie boeken, voornamelijk over management, zelfhulp, maatschappij en geschiedenis. Ze is te volgen op Substack, waar wekelijks een te lezen én te beluisteren blog-update verschijnt. Lees / luister via de app, of via je email.
Goede voornemens voor het nieuwe jaar, wie heeft ze niet? Ik wel, in ieder geval. En een aantal hebben natuurlijk te maken met boeken. Ik wil in 2026 weer 50% lezen van vrouwelijke auteurs. En dit jaar nieuw: een goede verdeling over auteurs uit Nederland, de VS en de Rest. Nog een nieuw voornemen: meer over de aarde, denk aan biologie, natuurkunde, sterrenkunde. Voorlopig kan ik putten uit een flinke leeslijst, die ik in 2025 opbouwde. Een lijst van 50 boeken, waarvan 9 met prioriteit. Lees je met me mee?
Deze 50 non-fictieboeken wil ik in 2026 lezen:
Vanuit Elly d’r Family
De recente publicaties van mijn ‘familie’ hebben natuurlijk voorrang. Mijn ‘familieleden’, dat zijn mijn favoriete auteurs, inmiddels 36! Elke maand stel ik er eentje aan je voor in Elly d’r Family. Over 2025 leverde dat 6 boeken op, die ik nu duurzaam (dat wil zeggen: niet nieuw kopen) in handen probeer te krijgen. De link verwijst naar de flaptekst op Bol of Libris.
Gedurende het jaar lees ik recensies, kijk ik naar ratings en lees ik samenvattingen van boeken die ik nog niet ken. Regelmatig maak ik daarvan een overzicht, en leid ik daaruit een oordeel af: is dit boek lezenswaardig, of niet? In Elly d’r Strategy kun je hierover lezen, de samenvatting is door mij vertaald of bewerkt en in zijn geheel opgenomen. Misschien voor jou ook interessant? Over 2025 staan hieruit nog 3 boeken open. De links gaan naar de betreffende strategie-post.
In mijn nieuwsbrief op Substack geef ik elke week een tip: Elly d’r Suggesty. Over die boeken weet ik niet meer dan wat de flaptekst zegt, maar ze spreken me aan. Dit zijn de overige 41, met de meest recente bovenaan. De links gaan naar de flaptekst op Bol of Libris.
The Amazing Generation van Jonathan Haidt en Catherine Price, komt uit op 22 januari 2026
In Q4 van 2025 las ik weer een hele stapel non-fictie boeken, recent gepubliceerde én klassiekers. Natuurlijk schreef ik er recensies over. En ik gaf ze een rating. Hieronder vind je de 4 beste boeken van afgelopen kwartaal, ik gaf ze 4 1/2*. Zoek je nog inspiratie? Lees dan zéker deze 4! Of anders kies je iets uit de 16 ‘runners up’! Ga Lekker Lezen en Efficiënt Leren!
Mijn top 4 non-fictieboeken van Q4 2025
In voor- en tegenspoed (2025) – 4 1/2 *
Uit mijn recensie: Wat is een fusie anders dan een huwelijk? Wat is een samenwerking anders dan samenleven? Als je hier eens goed over nadenkt, blijken er best veel overeenkomsten te zijn! En als je In voor- en tegenspoed van Danielle Braun uit 2025 leest, blijk je van het huwelijk, samenleven en scheiden veel te kunnen leren voor een zakelijke fusie, overname en ontvlechting. En dan heb ik het nog niet eens over de gewoonten in andere culturen dan de onze. Dat geeft héél andere perspectieven. Ja, ook dit nieuwe boek van Danielle is weer een genot om te lezen. Lees verder in mijn recensie | Koop bij je lokale boekwinkel, via Libris
Hoop voor de toekomst – Hope, A Spiritual Journey (1999) – 4 1/2 *
Uit mijn recensie: Jane Goodall’s ‘spirituele autobiografie’ Hoop voor de toekomst, de vertaling van Reason for Hope, A Spiritual Journey, uit 1999, stond al een tijdje in mijn tsundoku-boekenkast, maar verhuisde na het overlijden van Jane afgelopen oktober naar de top van mijn lees-stapel. Het is een prachtig verslag van haar leven, met de nadruk op de spirituele kant: haar mystieke ervaringen, haar hoop voor de toekomst, haar innerlijke kracht, die haar tot op het eind de wereld rondstuurde om haar boodschap van hoop te verkondigen en geld voor natuurbehoud in te zamelen. Lees mijn recensie | Koop bij Bol
Weg met alle regels – First, Break All The Rules (1999) – 4 1/2*
Uit mijn recensie: First, Break All The Rules, in het Nederlands Weg met alle regels, geeft de resultaten weer van 2 ‘mammoet’- onderzoeken, uitgevoerd over 25 jaar, onder meer dan 1 miljoen werknemers en 80.000 managers. Het onderzoekende bedrijf was Gallup, en Gallup-hotshot Marcus Buckingham geeft in dit boek uit 1999 antwoord op een simpele vraag: wat doen de beste managers om de beste resultaten uit hun werknemers te halen? De titel geeft het antwoord: ze houden zich niet aan de gangbare regels. Wat doen ze wel? Lees mijn recensie | Koop bij Bol
Cradle to cradle (2007) – 4 1/2*
Uit mijn recensie: Regelmatig lees ik een ouder boek, en vraag me af: relevant of (inmiddels) rotzooi? Pareltje of papierbak? Uit 2002 stamt Cradle to Cradle van Michael Braungart en William McDonough. In 2007 kwam er een Nederlandse uitgave, met Nederlandse voorbeelden. Ik vond het een pareltje! En vroeg mij steeds af: waarom wist ik dit niet? En: waarom is hier niets mee gebeurd? Het uitgangspunt van het boek is: we moeten méér consumeren, want afval is voedsel voor iets nieuws en goed voor de aarde. Okeeeeeee. Bij de allereerste zin zit ik al druk te schrijven, en daar houd ik niet meer mee op. Wat een inspirerend boek! Lees mijn recensie | Koop bij Bol
Verder las ik deze 16 non-fictie boeken:
(op volgorde van rating, dan publicatiejaar)
Continent van de kwaliteit van Paul Schenderling (2025) – 4* (recensie)
Limitarisme van Ingrid Robeyn (2023) – 4* (recensie)
Giftig gedoe op de werkplek van Hans van der Loo en Caroline Koetsenruiter (2023) – 4* (recensie)
Praten met vreemden van Malcolm Gladwell (2019) – 4 (recensie)
Ga met je sterke punten aan de slag van Marcus Buckingham (2007) – 4* (recensie)
Samen safe van Hans van der Loo (2025) – 3 1/2* (recensie)
De meeste stemmen gelden niet van Sander Heijne (2025) – 3 1/2 * (recensie)
Tuig van de richel van Joep Dohmen (2025) – 3 1/2* (recensie)
De prijs van ophef van Hendrik Noten (2025) – 3 1/2* (recensie)
Vuur en woede van Michael Wolff (2018) – 3 1/2* (recensie)
Spark Joy van Marie Kondo (2016) – 3 1/2* (recensie)
De eerste 100 dagen van Trump van Kirsten Verdel (2025) – 3* (recensie)
20 vragen en antwoorden over AI van Menno Lanting (2025) – 3 * (recensie)
De bestedeling van Menno Lanting (2025) – 3* (recensie)
Opgeruimd op het werk van Marie Kondo (2020) – 3* (recensie)
Dubbeluitgave 4 en 5 mei 2021 van Roxane van Iperen en Daan Rovers (2021) -GR (recensie)
Zit er wat voor je bij?
En hoe staat het met mijn voornemen om 50% van vrouwelijke auteurs te lezen? Dat kon beter. Dit kwartaal waren 8 van de 20 boeken (mede) van een vrouwelijke auteur.
Wat is een fusie anders dan een huwelijk? Wat is een samenwerking anders dan samenleven? Als je hier eens goed over nadenkt, blijken er best veel overeenkomsten te zijn! En als je In voor- en tegenspoed van Danielle Braun uit 2025 leest, blijk je van het huwelijk, samenleven en scheiden veel te kunnen leren voor een zakelijke fusie, overname en ontvlechting. En dan heb ik het nog niet eens over de gewoonten in andere culturen dan de onze.Dat geeft héél andere perspectieven.
Ja, ook dit nieuwe boek van Danielle is weer een genot om te lezen. Niet in het minst door de prachtige foto’s en de uitzonderlijke hoeveelheid interessante weetjes over andere landen. Maar ook, of juist, door de vele voorbeelden van samenwerking die toch mislopen, om velerlei redenen, en hoe je daar mee om kunt gaan. Geen handboek, wel heel veel inspiratie, en vooral: dingen om over na te denken, zakelijk én privé.
Het managementboek In voor- en tegenspoed …
…. heeft op de kaft een foto van een danspaar. Hij zwiert haar in de rondte, voetjes van de vloer. Ik begrijp uit de inleiding dat het danspaar staat voor de liefde tussen twee mensen. En nu ik deze recensie aan het schrijven ben, denk ik na over de mogelijke diepere betekenis ervan. Samen dansen: één leidt, denkt vooruit, heeft vaak een wat stramme, stabiele houding, is gekleed in stemmig zwart. De ander volgt, geeft zich over, buigt zich in allerlei vormen, laat zich optillen, verliest het contact met de grond, en is ook door het uiterlijk bepalend voor het visuele effect. Naadloos samenwerkend. Zou het zó soms voelen, in een fusie? Twee partijen die al jaren samen zijn, een geweldig resultaat laten zien, met een strak gedefinieerd rolpatroon? En is dat goed …. of gaat het wringen?
Danielle als meneer pastoor
Nou, dit zijn mijn bespiegelingen. Nu naar de bespiegelingen van Danielle. Zij heeft zo’n 30 thema’s van huwen, samenleven en scheiden uitgewerkt, die ze vergelijkt met fuseren, samenwerken en ontvlechten. Vroeger kwam meneer pastoor (of imam, dominee, panjit ((= brahmaan, moest ik opzoeken)), sjamaan, rabbijn) langs om je voor te bereiden op je huwelijk. Danielle hoopt onze zakelijke meneer pastoor te zijn: een beetje psychologisch onderwijs, een ander perspectief op de relationele aspecten. Zelden een meneer pastoor gezien die dat in zo’n vrolijke vorm deed! Al bij het lezen van de inhoudsopgave, uitgevoerd in verschillende kleuren met mooie foto’s, krullen mijn mondhoeken omhoog. Ik geef wat persoonlijke highlights uit het boek.
Huwelijk en fusie
Al bij het eerste deel, van het huwelijk, valt het me op hoe persoonlijk (huwelijk) en zakelijk (fusie) door elkaar lopen. Alsof je over één en hetzelfde onderwerp aan het lezen bent, waardoor de overeenkomsten tussen beide nóg meer opvallen. Zo gaat het over ‘elkaar vinden’, een gevoel krijgen van ‘met jou wil ik dansen’, verliefd worden.
Hierbij staat een stuk tekst plus een foto over de koppelpraktijken van ouders in China: als ze vinden dat het te lang duurt voordat hun kind thuiskomt met een goede partner, gaan ze in een park zitten met een uitgeklapte paraplu. Hierop zit een A4tje met het profiel van het vrijgezelle kind en de voorkeuren voor een partner. Pas als de wederzijdse ouders het eens zijn over een mogelijke match, worden de jongelingen aan elkaar voorgesteld. In de zakelijke wereld maken we ook een profiel van onszelf (of ons bedrijf) en is het zeer nuttig om ook een wensenlijstje voor de partner op te stellen. Want als er éérst een klik is, een soort verliefdheid, ligt de focus op de emotie en de overeenkomsten. Pas ná de fusie blijkt dan of beide partijen wel bij elkaar passen, en dit is vaak de eerste stap naar problemen. Bij de fusie-onderhandelingen horen dus kwesties van ranking (is er gelijkwaardigheid?) en andere mogelijke verschillen.
Leren van andere culturen
Op elke pagina van het boek is wel zo’n cultuurweetje opgenomen, en soms meer dan één. Soms maar 2 regels, en soms wat langer. En op elke pagina lezen we ook een casus, of zelfs twee. Hoe verschillend deze cases ook zijn, er is altijd een gemeenschappelijk issue: er is niet open en eerlijk gesproken over motieven, verschillen, gevoelens van ongelijkwaardigheid, etc. Een hele zorgvuldige voorbereiding is dus van belang.
Bubbelpolygamie en bio-antropologie
In dit stuk komt ook Danielle’s term bubbelpolygamie aan de orde. Je ontmoet je toekomstige zakenpartner vaak in de bubbel waarin jullie beide zitten: events, seminars, gedeelde netwerken, branchevereniging. Het voelt bekend, veilig, vertrouwd. Bubbelpolygamie, buiten je bubbel ‘trouwen’, is zeldzaam, maar kan leiden tot synergie. De term is mij nu duidelijk, hij kwam in een eerder boek naar voren.
Dit eerste deel gaat verder met ‘bio-antropologie’, een interessant stuk over ons brein, over hormonen, en over balimplantaten bij je hond (lees vooral het boek voor meer info hierover).
Achternamen en bedrijfsnamen
Wat me ook opviel was het deel over de keuze van een naam. In westerse culturen neemt de ene huwelijkspartner de naam van de ander over, in andere culturen houden ze hun eigen naam. Patrilineair, matrilineair, dubbel en creatief (verzin iets nieuws!), het komt allemaal voor. Wat doe je bij een fusie? De naam van de grootste? Of de kleinste, als deze een bijzondere naam heeft, of al een sterk merk is in de richting die jullie beiden op gaan? Of iets nieuws?
En wat gebeurt er als het tot een ‘scheiding’, dus ontvlechting komt? Wie houdt de naam, of verdwijnt die helemaal? Hierbij gaat Danielle in op haar eigen samenwerkingsperikelen (met Jitske Kramer – ESC), bij de start was over van alles nagedacht, maar hierover niet. Danielle hield uiteindelijk de naam. Danielle’s eigen ervaringen met diverse samenwerkingsverbanden komen heel vaak voor in het boek, prettig als iemand ook uit eigen ervaring spreekt. Hoewel ik de cases met Jitske soms ongemakkelijk vind, ik ken beiden uit de tijd van hun samenwerkingsverband, en waardeer beiden nu ook individueel. Het voelt alsof ik door een kier in een gordijn gluur in de slaapkamer van mijn ouders.
Het Ja-woord
Leuk is ook het stuk over het Ja-woord. Na een aantal voorbeelden van mooie huwelijksrituelen met geloften in Scandinavië, Mexico en de hindoestaanse samenlevingen, geeft Danielle ook voorbeelden van dergelijke rituelen bij fusies; die van de twee scholen vond ik subliem.
Aan het eind van dit deel (en natuurlijk ook de andere twee delen) is een checklist per hoofdstuk opgenomen, met steeds 5 vragen die je jezelf moet stellen bij een fusie.
Samenleven en samenwerken
Bij deel 2, over samenleven, schreef ik ook veel voor mij interessante punten op. Hoe je vroegere gezinssituatie van invloed is op je gedrag op kantoor, bijvoorbeeld hoe je ruziemaakt. Ik vond dat heel herkenbaar. Verder het model van Schein, over hoe culturen worden gevormd, met 11 vraagstukken verdeeld over interne en externe afstemming. Ik herkende het uit een eerder Tribe-boek. Supernuttig als de twee organisaties worden samengevoegd en er één cultuur moet ontstaan.
Mooi is ook het voorbeeld van het Caribisch gebied, met Afrikaanse, Europese en inheemse culturen, die een unieke smeltkroes hebben opgeleverd. Geen optelsom, maar een nieuwe cultuur. Ik herkende het van Curaçao, waar ik ooit 6 jaar werkte. En tenslotte raakte het stuk over de schoonfamilie me, waarin het gaat over het netwerk van je nieuwe partner, en over het privé-gedrag van je partner, wat jóúw netwerk raakt.
Scheiden en ontvlechten
En dan het deel scheiden. Bijzonder interessant daarin vond ik het stuk over sleur. Geen conflict, maar ook geen lol. Als de pioniersfase voorbij is en alles stabiel draait. Ik vroeg me af hoe ‘erg’ dat is voor een zakelijke relatie, wat de trigger is om er wat aan te doen? En komt niet alle samenwerking daar vroeger of later in terecht? Ik krijg daar niet echt antwoord op. En ook voor persoonlijke relaties die sleur zijn geworden, is hier moeilijk antwoord op te geven. Danielle geeft wel goede tips om uit die sleur te komen, als je denkt: nu is het over! Praten over je allereerste dromen, het omgooien van overlegvormen, of een anti-sleurgesprek, waarvoor ze een format en vragen geeft. Ik heb dan nog één vraag: wat is een MOT?
Interessant is hoe inheemse culturen met conflicten omgaan: de meeste betrekken de héle familie erbij, ooms en tantes gaan dan op zoek naar de oorsprong van het conflict. In het westen, bij zakelijke conflicten, wordt veelal een coach of mediator ingezet. Opvallend vind ik dat de medewerkers in dit stadium schijnbaar niet betrokken worden, zij hebben de rol van ‘kinderen’, niet genoeg wijsheid en ervaring om bij de oplossing een rol te spelen, proef ik. Voor hen moet ‘goed gezorgd worden’. Hoe je dat doet komt wél aan de orde.
Mijn evaluatie van In voor- en tegenspoed
Danielle is geslaagd voor haar rol van ‘meneer pastoor’ voor de zakelijke kant: ja, het was educatief, ik heb heel wat geleerd. Niet alleen over de gewoonten van andere culturen, maar ook door de vergelijking van zakelijk met privé. Ik denk dat er qua emoties veel overeenkomsten zijn in zakelijke en persoonlijke relaties. Met name omdat het veelal gaat over professionals, zzp-ers, kleine bureaus die gaan samenwerken, of relatief kleine instellingen die gaan fuseren. Ik kan me voorstellen dat daar de relationele component heel dominant is. En ja, ik heb ook andere perspectieven gekregen, met name door de kleine verhaaltjes over andere culturen.
Danielle put uit haar studie en haar reizen voor de verhalen uit andere culturen, en uit haar advieswerk voor de meeste cases. Ik denk dat zij de voorbeelden van de grote fusies die bij herhaling opduiken, zoals DaimlerBenz/Chrysler en Renault/Nissan, uit boeken of artikelen heeft. Er zit geen bronnenoverzicht in het boek, dus het is niet makkelijk om nog iets na te lezen. En natuurlijk is resultaat niet gegarandeerd, of jij met de nieuwe kennis en het andere perspectief een betere samenwerking tot stand brengt, of een betere ontvlechting, zullen we nooit weten. Maar iets langer en breder en ánders over iets nadenken is altijd beter, toch?
Door de focus op relationele aspecten, is dit een tijdloos boek geworden, waar we nog lang plezier van kunnen hebben. Van de foto’s, en van de inzichten, die heel gestructureerd in 30 thema’s zijn verdeeld. Makkelijk om zo’n hoofdstuk even na te lezen, als je denkt dat je in een sleur zit, of je zakenpartner ‘vreemdgaat’ met een ander netwerk. Alle 30 thema’s zijn relevant voor het zakendoen anno 2025, dus er is altijd wel iets om na te lezen. Het is een mix van management en persoonlijke effectiviteit, omdat het zeer gericht is op de relatie tussen de oprichters van de fusie-onderneming.
Prachtige vormgeving
De voorbeelden zijn uitstekend: óf herkenbaar, óf heel verrassend, en beide las ik met een glimlach. Die paraplu’s vergeet ik niet gauw. En de balimplantaten ook niet. Daardoor blijft ook de gerelateerde theorie goed hangen. Die glimlach werd breder bij het zien van de geweldige foto’s, die allerlei rituelen weergeven, of gewoon mensen ver weg in hun dagelijkse doen. Veel hiervan zijn door Danielle zelf gemaakt. De ondersteunende kleuren zijn erg goed gebruikt, het maakt de structuur van het boek goed duidelijk. O ja, redelijk goede redactie, ik zag maar 3 typo’s.
Danielle pakt bijzonder veel onderwerpen bij de kop, maar door de indeling in Huwen, Samenleven en Scheiden, en daarbinnen steeds 10 verschillende thema’s, is er een stevige rode draad in te herkennen. Door de breedte gaat het boek niet heel erg de diepte in, het is duidelijk geen handboek. Toch geeft het voldoende aanknopingspunten om eens goed over na te denken. Ik denk dat het ook goed in delen te lezen is, het hoeft niet persé van voor naar achter in één keer uitgelezen te worden. Dat impliceert wel en zekere mate van herhaling, die nergens storend is. De checklists per hoofdstuk zijn heel prettig.
Danielle heeft een fijne, informele schrijfstijl met verrassend weinig antropologisch jargon. Het is vaak grappig, en persoonlijk. Haar uiteindelijk mislukte samenwerking met Jitske komt een aantal keren terug, in vrij objectieve bespiegelingen, en deze kwetsbaarheid maakt het boek nóg prettiger leesbaar, ondanks mijn ongemak af en toe.
Mis je iets als je dit boek niet leest? Ik vind van wel. Ik had echt het Wow-gevoel, door de combinatie van inhoud én uitvoering. Met name voor professionals en MKB-oprichters onmisbaar.
Ken je dit? Vroeger had je de posters van je favoriete popsterren aan je muur hangen. En nog steeds wil je naar al hun concerten. Je gaat naar alle films van je favoriete filmster. Je leest alles over ze en volgt ze op sociale media. Ze voelen als familie. Ja, dat heb ik ook, met mijn favoriete auteurs. Ik lees al hun boeken zonder recensies te lezen. Ik abonneer me op hun nieuwsbrieven en sociale media. Ze zijn familie, hun foto’s hangen aan de muur. Ik stel elke maand een nieuw familielid aan je voor. Deze maand is dat mijn ‘tante’ Carol Dweck.
Waar schrijft ‘tante’ Carol Dweck over?
‘Tante’ Carol heeft zich gespecialiseerd in motivatie, en in het bijzonder: de rol van mindset daarbij. En zo heet ook haar enige populair-wetenschappelijke boek, dat iedereen kent: Mindset.
Ze stelt dat iedereen op een schaal gezet kan worden, met aan het ene uiteinde de ‘fixed’ mindset en aan het andere uiteinde de ‘groei’ mindset. Die twee mindsets omschrijft ze als volgt:
“In a fixed mindset students believe their basic abilities, their intelligence, their talents, are just fixed traits. They have a certain amount and that’s that, and then their goal becomes to look smart all the time and never look dumb. In a growth mindset students understand that their talents and abilities can be developed through effort, good teaching and persistence. They don’t necessarily think everyone’s the same or anyone can be Einstein, but they believe everyone can get smarter if they work at it. “
Heeft ‘tante’ Carol Dweck andere zakelijke activiteiten?
‘Tante’ Carol werkt als hoogleraar op Stanford Universiteit, in de domeinen psychologie en onderwijs.
Daarnaast geeft ze nog steeds veel lezingen, en is ze mede-auteur van wetenschappelijke publicaties. In december 2025 kwam een paper uit over het onderwijs in de VS, en waarom leerlingen zo onverschillig zijn.
Hoe ziet het persoonlijke leven van ‘tante’ Carol Dweck er uit?
‘Tante’ Carol werd in 1946 in New York City geboren. Ze heeft een oudere én een jongere broer. Pa werkte als handelaar en haar moeder was marketeer.
Ze ging in Brooklyn naar de lagere school, en daar gebeurde iets interessants! De leerlingen kregen hun plaats in het lokaal op basis van…. IQ! En de slimsten kregen leuke klusjes: het schoolbord schoonvegen of de vlag dragen. Later vertelde ze hierover dat ze doodsbenauwd werd om fouten te maken, want zij wás een van die slimsten. Daarom besloot ze om maar niet aan een spellingwedstrijd mee te doen, en ook een competitie in Frans over te slaan. Ze is het nooit vergeten ….
Ze behaalde haar bachelor in 1967, magna cum laude en met honors, aan het Barnard College, een meisjesschool. Ze studeerde daarna aan Yale en behaalde een PhD in Psychologie in 1972. Ze was toen 26 …. Ze ging in 1972 doceren aan de Universiteit van Illinois en werd daarna, in 1981, hoogleraar aan Harvard. In 1985 ging ze terug naar de Universiteit van Illinois, in 1989 naar de Universiteit van Columbia en in 2004 werd ze hoogleraar Psychologie in Stanford. Daar werkt ze nog steeds.
Haar onderzoek draaide altijd en draait nog steeds om mindset en motivatie. Daar heeft ze diverse prijzen voor gewonnen (in 2017 zelfs eentje met een prijzengeld van $4 miljoen, jawel). In 2014 gaf ze een veelbekeken TedTalk. Er is ook veel kritiek op haar onderzoeken, met name omdat ze niet repliceerbaar bleken in een onderwijs-omgeving.
Ze is getrouwd met David Goldman, theaterdirecteur én -recensent. Hij werkt ook op Stanford.
Welke boeken schreef ‘tante’ Carol Dweck?
‘Tante’ Carol schreef twee wetenschappelijke werken en was editor bij een derde. Daarna schreef ze haar Magnum Opus Mindset, wat een paar keer is herzien en geupdated. Die laatste las ik, recenseerde ik én ik schreef er een samenvatting van.
(Ze schreef ook het voorwoord voor Cultures of Growth van Mary C. Murphy, maar betrokkenheid bij diens onderzoek óf bij het boek lijkt ze niet gehad te hebben.)
Mindset (2006 / 2012 / 2017)
Uit mijn recensie: Waarom is de ene mens slimmer dan de ander? Of ethischer? Zit dat in de genen? Of heeft het te maken met je achtergrond, ervaringen, training, of de manier waarop je leert? Het is waarschijnlijk genen èn ontwikkeling. Dat betekent dat je slim of minder slim geboren wordt, en slimmer kunt worden. Maar alléén als je dat ook echt gelooft! ‘Tante’ Carol heeft in tientallen jaren onderzoek ontdekt dat je zelfbeeld grote invloed heeft op je leven. Dat is de kern van deze bestseller, in 2017 geheel herzien Ik vond het heel leerzaam en schreef er dus ook een Samenvatting van. Lees mijn recensie | Koop mijn Samenvatting | Koop bij Libris.
Handbook of Competence and Motivation (2005), als editor
Ik las dit boek niet, dus hierbij een deel van de Engelstalige flaptekst: This important handbook provides a comprehensive, authoritative review of achievement motivation and establishes the concept of competence as an organizing framework for the field. The editors synthesize diverse perspectives on why and how individuals are motivated in school, work, sports, and other settings. Written by leading investigators, chapters reexamine central constructs in achievement motivation; explore the impact of developmental, contextual, and sociocultural factors; and analyze the role of self-regulatory processes. Niet leverbaar in NL.
Self Theories (1999)
Ik las dit boek niet, dus hier een deel van de Engelstalige flaptekst: This innovative text sheds light on how people work — why they sometimes function well and, at other times, behave in ways that are self-defeating or destructive. The author presents her groundbreaking research on adaptive and maladaptive cognitive-motivational patterns and shows: * How these patterns originate in people’s self-theories; * Their consequences for the person — for achievement, social relationships, and emotional well-being; * Their consequences for society, from issues of human potential to stereotyping and intergroup relations; * The experiences that create them.
Motivation and selfregulation across the lifespan (1998)
Ik las het boek niet, dus hierbij een deel van de flaptekst: In the last two decades, an approach to the study of motivation has emerged that focuses on specific cognitive and affective mediators of behaviour, in contrast to more general traits or motives. This ‘social-cognitive’ approach grants goal-oriented motivation its own role in shaping cognition, emotion and behaviour, rather than reducing goal-directed behaviour to cold-blooded information processing or to an enactment of a personality type. This book adds to this process-oriented approach a developmental perspective.
Eerst las ik in Weg met alle regels dat de beste managers focussen op de sterke punten van hun medewerkers. Daarna ontdekte ik mijn eigen sterke punten in Ontdek je sterke punten (duh). En zojuist las ik het laatste boek in de sterke-punten-trilogie van Marcus Buckingham: Ga met je sterke punten aan de slag, de vertaling van Go, Put Your Strengths to Work! uit 2007. In 6 stappen leerde ik hoe ik mijn sterke punten het best kan inzetten. Praktisch, inspirerend en supernuttig!
De sterke punten-beweging is zeker niet nieuw. Sterker nog, hij begon in de 18de eeuw al, bij de econoom David Ricardo, die stelde dat de beste bedrijven op hun sterke punten focussen. Hedendaagse managementgoeroes als Peter Drucker herhalen dat en Jim Collins bewees het zelfs (in Good to Great). En dan zijn er nog de Gallup-onderzoeken onder miljoenen (ja echt!) medewerkers en 60.000 managers, die aantonen dat deze resultaten ook voor mensen gelden. Dus niet langer getreuzeld, aan de slag … met je sterke punten!
Het zelfhulpboek Ga met je sterke punten aan de slag! …
… geeft dus 6 stappen om in 6 weken ‘het beste uit jezelf te halen’. Dat vond ik erg blah-blah-Amerikaans klinken, maar ik stak toch veel op van dit boek. In elk van de 6 stappen zit wel iets zinvols. De vele voorbeelden helpen daarbij. Marcus houdt ons voor één hoofdstuk per week te lezen en de opdrachten hierin uit te voeren. Niet sneller! Aan het eind van elk hoofdstuk vind je opdrachten of vragenlijsten die je helpen met het uitvoeren van het 6-stappenplan.
Stap 1. Ontmasker de mythe. (Wat houdt je tegen?).
Er zijn 3 mythes die je doen geloven dat je zwakke punten moet verbeteren:
Als je groeit, verandert je persoonlijkheid. Welnee! Als je groeit word je méér wat je al bent. Het bewijs hiervoor is onder andere te vinden in persoonlijkheidstesten, die je met tussenpozen doet, en bij tweelingen die apart van elkaar opgroeien, en die qua persoonlijkheid steeds meer op elkaar gaan lijken.
Je groeit het meest in de gebieden waarin je het zwakst bent. Welnee! Juist in de gebieden waarin je sterke punten liggen. Want als je wat nieuws leert, worden in je hersenen nieuwe verbindingen gelegd. Dat kost de minste energie in gebieden waar al veel verbindingen liggen, want daar zijn al bloedvaatjes en proteïnen aanwezig die voor verbindingen nodig zijn.
Een goed teamlid doet alles wat nodig is om het team te helpen. Welnee! Een goed teamlid zet vaak zijn sterke punten in en zoekt een ander teamlid met sterke punten die zijn zwakke punten compenseren. Win-win!
Stap 2. Wees reëel. (Weet je wat je sterke punten zijn?)
Een sterk punt bestaat uit 3 componenten: talent (aangeboren) + vaardigheden (aangeleerd) + kennis (aangeleerd). Zo’n sterk punt is dus afhankelijk van de context, niet elke vaardigheid of kennis is overal even nuttig. Voorbeeld: als verkoper moet je het talent ‘competitie’ hebben, maar de kennis van een product is weinig meer waard als je een ander product gaat verkopen.
Hoe herken je jouw sterke punten dan? Er zijn 4 signalen (SIGNs) voor een sterk punt (SP): Succes, je bent er goed in. Instinct, je voelt je ertoe aangetrokken. Groei, het gaat steeds makkelijker, je leert het snel. Noodzakelijk, je voelt je na het doen van zo’n SP-activiteit voldaan, er is een behoefte van jezelf vervuld. Je komt er dus achter als je regelmatig, tijdens alle je activiteiten, je gevoelens vastlegt. Hiervoor is er een handige test met per SIGN een aantal statements die je kunt raten.
Stap 3. Bevrijd je sterke punten. (Weet je hoe je er het best gebruik van kunt maken?)
In het Engels: FREE je SP, waarbij FREE staat voor Focus, identificeer hoe en wanneer het SP je helpt; Resultaat, vind gemiste kansen in je huidige rol (waar je je SP nog niet inzet); Educatie, nieuwe vaardigheden leren om je SP in te zetten, en verder te verbeteren; Expansie, nieuwe werkzaamheden zoeken waarbij je je SP kunt inzetten.
Stap 4. Stop je zwakke punten. (Hoe kun je die vermijden?)
Eerst identificeer je je zwakke punten (ZP) door de SIGN-methode negatief in te zetten: gebrek aan Succes, of Instinct, of Groei, of Noodzaak. Vervolgens ga je ermee stoppen, door de STOP-strategie: Stop met de activiteit en kijk of iemand het merkt; Teamwork, sluit je aan bij een teamlid die het juist als SP heeft; Offer (niet opofferen, meer aanbieden, lijkt me) een SP, waarmee je betere resultaten haalt en je bedrijf zal je die activiteiten liever geven als het meer rendement van je tijd oplevert; Perspectief, bekijk je ZP op een andere manier, misschien kun je de activiteit op een ander moment van de dag doen, of het zien als een voorwaarde om je sterke punten te kunnen inzetten.
Stap 5. Praat erover. (Hoe bouw je een sterk team?)
Op een zeker moment heb je hulp nodig van je manager om je sterke punten beter te kunnen inzetten. Niet omdat je het zo leuker voor je zelf maakt, maar omdat je dan een grotere bijdrage levert en het voor je manager dus leuker maakt. Hiervoor heb je 4 gesprekken nodig: 1. Een oefengesprek met vrienden om te leren uitleggen wat je sterke punten precies zijn. 2. Het gesprek met je manager in de vorm van: Hoe kan ik je helpen? Geef concrete voorbeelden hoe jouw sterke punt een teamactiviteit kan verbeteren, of jezelf productiever kan maken. 3. Een oefengesprek met je vrienden om je zwakke punten uit te leggen. Niet klagen, verbloemen of excuses maken, maar formuleren als: het kost me veel tijd om … / ik ben inefficiënt als …/ ik heb weinig goede ideeën als …. Laat je niet verleiden met goede adviezen om je ZP te verbeteren, weer ze af met ‘wat ik echt wil is meer tijd voor … een SP. 4. Het gesprek met je manager over je ZP: In de vorm van: hoe kun jij mij helpen met mijn ZP?
Stap 6. Ontwikkel goede gewoonten. (Hoe zorg je ervoor dat het zo blijft?)
Veranker de omschrijving van je sterke en zwakke punten in je brein, zodat je ze altijd snel kunt formuleren. Lees elke dag die omschrijvingen door en leer ze uit je hoofd.
Maak elke week een weekplan met acties om je SP meer in te zetten en om je ZP te minimaliseren.
Analyseer elk kwartaal je sterke punten, identificeer hoogtepunten, tastbare prestaties, en praat erover met je manager.
Neem elk halfjaar een week de tijd om je sterke punten opnieuw te identificeren, want ze zullen veranderen als jouw omgeving, je werk, je rol, verandert. Je hebt nieuwe vaardigheden geleerd en nieuwe kennis opgedaan.
Mijn evaluatie van Ga met je sterke punten aan de slag!
De stelling dat het ontwikkelen van je sterke punten meer rendement oplevert dan werken aan je zwakke punten is al jaren bekend. Waar voor mij het meest te leren viel was in het identificeren van je sterke punten middels de SIGN-methode. Die klinkt wat simpel, maar was met de vele voorbeelden heel nuttig. Iets waarin je succesvol bent, maar wat je geen voldoening schenkt, is dus geen sterk punt. De wetenschappelijke onderbouwing voor veel uitleg is niet direct in het boek te vinden, het heeft dan ook geen literatuurlijst of bronnenoverzicht. In de tekst zijn wel een aantal klassiekers opgenomen waaraan het een en ander wordt ontleend, zoals het genoemde Good to Great maar ook Flow.
Het zoeken hoe je op je werk het best tot je recht komt, hoe je leuk werk voor jezelf organiseert, is van alle tijden en blijft relevant, ook in de tijd van de opmars van AI. Misschien juist in de tijd van de opmars van AI, aangezien veel van onze activiteiten sooner or later door AI zullen worden overgenomen. Dat is te zeggen, de kennis en een deel van de vaardigheden zijn door AI te leren. De talenten niet. Dat maakt het inventariseren van je sterke punten, met in je achterhoofd een afweging maken waarmee je ook in de toekomst succesvol kunt zijn, een zeer nuttige exercitie.
Al is het boek wat ouder, de voorbeelden zijn goed. De situaties zijn herkenbaar, en het gebruikmaken van een personage, Heidi, die ook alle stappen doorloopt en zo haar werkzaamheden optimaliseert, is heel goed gedaan. De structuur van het boek is goed, met de 6 stappen, en de vele acroniemen (die soms wat slecht te vertalen zijn in het Nederlands) voor de subonderdelen. Er zitten veel templates bij en vragenlijsten om in te vullen, hoe makkelijk. Ook heeft het boek wat illustraties. De schrijfstijl is prettig, geen lange zinnen, geen jargon, gewoon een begrijpelijk betoog.
Must Read? Niet persé, hoewel …. als je je door AI verdrongen voelt, dan zeker wél!
Er is veel gezegd en geschreven over psychologische veiligheid, en er zijn ontelbare projecten opgetuigd. Toch heeft al die aandacht niet gebracht wat het zou moeten. In Samen safe uit 2025 rafelt Hans van der Loo uiteen wat daarvan de oorzaak is en geeft hij ons een nieuwe aanpak, reset en update. De ondertitel verklapt de kern van de nieuwe aanpak: kleine gewoontes. En niet een paar, nee, 150 (ongeveer …)! Ik vond het boek lekker praktisch.
Hans geeft het bouwen aan psychologische veiligheid ook 5 nieuwe uitgangspunten, 5 x S: Snel, Systemisch, Subtiel, Samenspel en Slagvaardig. Samen met 3 dimensies, 10 regels en 10 knoppen, plus de 150 gewoonten, heeft Hans een gestructureerde aanpak uitgewerkt die wat mij betreft uitblinkt in Snel en Simpel. Op welk niveau je ook zit in je organisatie, je kunt er direct mee aan de slag.
Het managementboek Samen safe …
… begint in deel 1 met wat achtergronden. De term psychologische veiligheid (PV) is geïntroduceerd door Edgar Schein, en ook Warren Bennis sprak er al over. Maar PV kreeg bekendheid door Amy Edmondson en nog meer door Google, dat in 2012 een onderzoek deed naar het geheim van succesvolle teams. Google deed literatuuronderzoek, volgde 180 teams en nam maar liefst 36.000 interviews af. Ze kwamen er niet uit: zowel de samenstelling (wie) als de structuur (wat) van de teams leek niks uit te maken voor de mate van succes. Wat wel uitmaakte? Het gedrag van de teamleden, hoe ze met elkaar omgingen. Google hing hun analyses op aan de term PV en gaven zo een wetenschappelijk tintje aan hun onderzoek.
Amy Edmondson
Amy Edmondson is het meest bekend geworden door haar proefschrift uit de 90-er jaren over medische missers in ziekenhuizen. Haar hypothese was dat goed geleide en hecht functionerende teams minder missers zouden maken. Maar ze ontdekte dat juist die teams véél meer missers rapporteerden dan ‘mindere’ teams. Hoe kon dat nu? De clou zit in het woordje ‘rapporteerden’. In mindere teams werd het maken van fouten tegen je gebruikt, dus je zou wel gek zijn als je ze rapporteerde! Goede teams gebruiken fouten om van te leren, dus álles werd gerapporteerd. Dat positieve teamklimaat noemde zij PV.
Amy werkte 6 gewoonten uit die volgens haar de kern van PV vormen: 1. Teamleden spreken zich uit over moeilijke onderwerpen. 2. Fouten worden niet tegen je gebruikt. 3. Teamleden wijzen je niet af omdat je anders bent. 4. Geen enkel teamlid zal bewust de inspanningen van anderen ondermijnen. 5. Ieders unieke vaardigheden en talenten worden gewaardeerd en benut. 6. Het is makkelijk om hulp te vragen aan andere teamleden.
De definitie van psychologische veiligheid
Dat is nogal breed. En iedereen ziet wat anders in PV. Hans heeft daarom een definitie van PV geformuleerd: “PV is een teamklimaat waarin persoonlijke inbreng, onbevreesde communicatie en gelijkwaardig meedoen tot dagelijkse gewoonten zijn gemaakt.“ Deze drie dimensies hebben elk een hoofdstuk in het tweede deel van het boek. Met de drie dimensies heeft Hans een sandwichmodel gemaakt, die ik geen toegevoegde waarde vond hebben, sorry. Opeten, die sandwich.
De resultaten van PV-projecten vallen nogal tegen, stelt Hans. In plaats van een beter werkklimaat te creëren, is het juist de bron van gedoe en onveiligheid geworden. Denk aan verwarring over terminologie. Wat is psychologische veiligheid anders dan technische veiligheid, sociale veiligheid (ehhh, wat?), vertrouwen, Diversiteit & Inclusie, Deep Democracy, emotionele intelligentie? En ook gedoe in de vorm van misverstanden, zoals dat PV betekent dat je vooral lief voor elkaar moet zijn, dat de targets omlaag moeten, of dat je ‘alles eruit moet gooien’. Of belemmeringen, zoals het idee dat het de taak van de leidinggevende is om voor PV te zorgen. Hans besteedt hoofdstuk 2 aan het uitleggen van de overeenkomsten en verschillen van allerlei termen en van ander gedoe.
Microgewoonten, teamgewoonten en nudges
In hoofdstuk 3 gaat hij in op het fenomeen micro-gewoonten (MG), die in principe weinig tijd en inspanning hoeven te kosten. Het is een simpel ‘als … dan’ proces. Je bepaalt een trigger, formuleert een verlangen, en zorgt voor microbeloningen. Deze kun je inbedden in team-gewoonten (TG), bijvoorbeeld bij een check-in. Als meerdere teamleden de micro-gewoonten hebben eigen gemaakt, wordt het onderdeel van de teamcultuur.
Een andere manier om gewoonten te veranderen is door middel van nudges (N), triggers die mensen onbewust in de goede richting sturen. Wat Hans niet noemt, is dat het belangrijk is dat bij nudges de keuzes die je hebt hetzelfde blijven: je hebt nog steeds opties om er niet in mee te gaan, en financiële prikkels veranderen ook niet. Zoals de vlieg in het urinoir (je mag er nog steeds naast piesen) of de gezonde keuzes in de supermarkt of cafetaria, die op ooghoogte staan (voor de ongezondere moet je wat meer moeite doen, maar ze staan er wel). Een nudge als N15, een reflectievraag stellen aan een collega vind ik niet zo passen: als vragensteller én collega kun je moeilijk weigeren daaraan mee te doen. En N28, Feedback Friday, en N30, Feedback estafette, daar kun je je ook niet zomaar aan onttrekken zonder negatieve gevolgen, lijkt me. Als je dat doet, maak je je psychologisch zéér onveilig!
Persoonlijke inbreng
Na deze theoretisch beschouwingen gaan we in deel 2 lekker aan de slag. Elk van de drie dimensies heeft een paar ‘knoppen om aan te draaien’, in totaal 10. En elke dimensie heeft 50! gewoonten en nudges om uit te kiezen, dus 150 in totaal. Hans begint met Persoonlijke Inbreng. De knoppen hierbij zijn 1. Zelfinzicht, 2. Zelfexpressie en 3. Zelfontwikkeling. Hans behandelt mentale diversiteit in het team, waarvan je gebruik kunt maken om blinde vlekken tegen te gaan, besluitvorming te verbeteren en meer invalshoeken voor complexe problemen te krijgen. Natuurlijk zijn er ook nadelen aan diversiteit: ongemakkelijk in de omgang, meer breinenergie vereist en natuurlijk is ons oerbrein niet dol op ‘vreemden’. Grappig is het kader met ‘Woorden doen ertoe’. In een onderzoek van Hans zelf bleek de houding van werkende Nederlanders ten opzichte van ‘diversiteit en inclusie’ best negatief: slechts 29% zag er wat in. Maar de woorden ‘jezelf zijn en erbij horen’ scoorden maar liefst 83%! Bij dit hoofdstuk gaat Hans ook in op Mindset van Carol Dweck (topboek) en de uitwerking ervan in organisaties via Cultures of Growth van Mary C. Murphy (brrrrrr).
Onbevreesd communiceren
Hoofdstuk 5 behandelt de dimensie Onbevreesd communiceren. Hierbij horen de volgende 4 knoppen van de 10: 4. Je mening delen en actief luisteren; 5. Fouten bespreken; 6. Feedback vragen en geven; en 7. Uitdagen. Onbevreesd communiceren vereist moed, want je moet blokkades overwinnen (denk aan angst voor afwijzing), maar ook kwetsbaarheid en respect. Een Teamgewoonte (TG 19) is de Japie-Krekel-regel: elk teamlid krijgt bij toerbeurt de rol om kritische vragen te stellen of andere perspectieven te benoemen, ‘als de keurigste leerling van de klas’. Bij Fouten bespreken verwijst Hans naar het boek Goed fout van Amy Edmondson, waarin verschillende typen fouten worden onderscheiden. Bij uitdagen zie ik bij de Teamgewoonten TG 33 staan: een roulerende ‘advocaat van de duivel’, die verantwoordelijk is voor uitdagende meningen en kritische vragen. Ik zou deze advocaat Japie Krekel noemen ….
Gelijkwaardig meedoen
Hoofdstuk 6 gaat over Gelijkwaardig meedoen. Hierbij horen de knoppen 8. Erbij horen; 9. Ertoe doen; en 10. Van betekenis zijn. Mooi bij Erbij horen vind ik MG 38: je taalgebruik aapassen, met de woorden ‘wij’, ‘ons’ en ‘samen’. Kleine moeite, groot succes! En bij Ertoe doen bespreekt Hans het ontwikkelen en benutten van sterke punten, bijvoorbeeld met job crafting. Ik ben een groot fan van de sterke-punten-benadering. Ook gaat een groot stuk over je waardering tonen en, het tegenovergestelde, het inpikken van andermans ideeën. Bij Van betekenis zijn, quote Hans uit Bullshit Jobs van David Graeber, met een grote rol voor ‘betekenisloze’ bureaucratie, consultancy en vergaderende managers. De Microgewoonten, Teamgewoonten en Nudges hierbij zijn verrassend simpel én nuttig.
Implementatie
En dan is het tijd voor de uitleiding. PV blijft vaak steken in goede bedoelingen en eindeloze praatsessies. Met dit boek kun je ook echt wat gaan dóén. Ik werd enthousiast van het idee dat je dus niet hoeft te wachten op een PV-project, je kunt met je team, en zelfs in je eentje aan de slag en de PV zich als een olievlek laten uitbreiden. Maar Hans waarschuwt voor bottom-up: bij Google leidde het tot fragmentatie en inconsistentie, de olievlek-werking kan ook uitblijven. Oplossing: subliem samenspel, dat zorgt voor synergie en co-creatie. Hans heeft 10 regels opgesteld waar je dan op moet letten. Deze regels heeft hij kort uitgewerkt met voorbeelden.
Voorbereiding:
Maak een schets van de huidige situatie
Start vanuit een visie
Stel prioriteiten voor maximaal effect
Maak duidelijke afspraken.
Subliem samenspel op alle niveaus:
5. Werk op organisatieniveau aan bewustwording, steigerbouw (hulpmiddelen) en voorbeeldgedrag
6. Werk op teamniveau aan Teaming, Microgewoonten, Teamgewoonten en Nudges
7. Werk op individueel niveau aan praktisch leiderschap.
Structuur en versterking:
8. Breng structuur aan in wat werkt
9. Versterk waar nodig en gewenst
10. Houd zicht op visie, prioriteiten en resultaten.
Na alle leerpunten uit voorgaande hoofdstukken brengen deze 10 regels geen verrassingen meer met zich mee.
Mijn evaluatie van Samen safe
Hans heeft het wat abstracte ‘psychologische veiligheid’ heel concreet uitgewerkt. De uitleg wat het wél en niet is maakte bij mij eerst de verwarring nog wat groter, omdat ik sociale veiligheid, het domein van juristen, niet kende. Maar uiteindelijk zijn de contouren van PV duidelijk. Het meeste leerde ik van deel 2, met de overvloed aan voorbeelden, cases, onderzoeken en met name de interventies om tot gewoonten te komen. De basis van PV is eigenlijk common sense, elkaar respectvol behandelen, maar ja, uit eigen ervaring kan ik zeggen dat dat niet overal gebeurt, vaak onbewust.
Het boek is absoluut een goede toevoeging aan jouw boekenkast vol theorie over verandermanagement, cultuurverandering en teamontwikkeling. De interventies geven handen en voeten aan het stukje bij beetje veranderen van de omgangsvormen. Deze interventies zijn niet nieuw, ik herken ze uit de verandermanagementliteratuur, met tweaks. Je kunt dit zien als ‘feest der herkenning’ of ‘weinig verrassend’, dat hangt af van je eigen mindset denk ik.
De voorbeelden, echte cases en verzonnen situaties, zijn erg goed gekozen en heel herkenbaar. Doordat Hans ze met veel details beschrijft, gaan ze ook echt leven en kun je de leerpunten begrijpen. Minder enthousiast ben ik over de redactie van het boek. Relatief veel typo’s en ontbrekende woorden (in het eBook). In de literatuuropgave zie ik veel verwijzingen naar het jaar van de laatste druk, in plaats van het publicatiejaar. Kahneman 2022 (Ons feilbare denken stamt uit 2011), Isaacson 2025 (Elon Musk is van 2023). Wat een rare keuze! Misschien ben ik nu prinses op de erwt, maar ik vind steken laten vallen in de uitvoering gewoon erg jammer, na alle aandacht die er voor de inhoud wél is.
De illustraties zijn nuttig, ze geven een overzicht van de verschillende dimensies, knoppen en regels, en ondersteunen de structuur van het boek. De sandwich kan weg, eet die maar op vóór de volgende druk. Hans’ schrijfstijl is zoals altijd prettig, weinig jargon. Wel wordt er behoorlijk wat herhaald, met name in de interventies. Ik snap dat je dezelfde interventie, eventueel met een kleine aanpassing, voor meerdere doelen kunt gebruiken. Zoals die van advocaat Japie Krekel. En sommige nudges vind ik geen nudge, maar ach, een roos is nog steeds een roos …. Misschien zijn het dan geen 150 kleine gewoonten, het zijn er in ieder geval méér dan genoeg om energiek en geïnspireerd, samen aan de slag te gaan met psychologische veiligheid.
Zit je vast met je project, wordt er meer gepraat dan gedaan, dan is dit boek voor jou. Goed gedaan, Hans!
Hoe vaak ontmoeten we niet iemand voor de eerste keer? En vellen we een oordeel over diens intenties op basis van gedrag, non-verbale communicatie? Te vaak, en dat kan verschrikkelijke gevolgen hebben. In Praten met vreemden, de vertaling van Talking to Strangers uit 2019 geeft Malcolm Gladwell ons weer op zijn unieke wijze inzicht in de beoordelingsfouten die we maken. Met anekdotes die lezen als een detective …..
Die anekdotes, samen met het onderliggende wetenschappelijke onderzoek, zijn een rode draad in al het werk van Malcolm Gladwell. Dit boek begint met een meisje dat in haar auto rijdt. Ze wordt aan de kant gezet door de politie. Drugs? Nee. Wapens? Nee. Verzet? Nee. Even later pleegt ze zelfmoord in een politiecel. Pas aan het eind van het boek begrijpen we wat er is gebeurd. De politie-agent beoordeelde haar verkeerd, en zij de politie-agent. Malcolm geeft ons een aantal oorzaken waarom het zo vaak fout gaat. Ik was stomverbaasd.
Het psychologische boek Praten met vreemden …
…. geeft een aantal redenen waarom het zo moeilijk is om vreemden te begrijpen, om ze te ‘ontcijferen’. We lezen over Bernie Madoff, over een terrorist, over een spionne die het járen volhield. Het zijn allemaal interessante, en soms bekende verhalen, die met een hoge mate van detail worden verteld. Je ziet het voor je!
Niets dan de waarheid
Malcolm begint met de observatie dat we héél slecht zijn in het ontdekken dat iemand tegen ons liegt. Er zijn heel veel studies, en die hebben als uitkomst dat we maar 50% van de tijd goed beoordelen / gokken of iemand liegt of de waarheid zegt. Dat is wel gek, zou het evolutionair niet handig zijn geweest als we die vaardigheid beter hadden ontwikkeld? Maar er zit een addertje onder het gras. Als iemand de waarheid spreekt zitten we ruim boven die 50%, maar als iemand liegt, er ruim onder. Is het dan makkelijker om te zien dat iemand te waarheid spreekt? Nee, dat is het niet. We gaan er standaard van uit dat iemand de waarheid spreekt, en als iemand dat dus inderdaad doet, ‘gokken’ we dus heel vaak, bijna altijd, goed. Maar als iemand liegt, zeggen we ook heel vaak dat het de waarheid is, en ‘gokken’ we dus bovengemiddeld fout. Dit heet de Truth-Default-Theory, TDT.
We hebben héél veel aanwijzingen nodig om af te wijken van het ‘waarheids-uitgangspunt’. En tot dat punt, de trigger, zijn we niet wantrouwig of zelfs maar onderzoekend, nee, we blijven 100% geloven. Bij het Milgram experiment, met de elektro-schokken, vond 40% dat er wel wat raars aan de hand was. Maar ze bleven geloven dat het experiment precies was, wat aan hun was verteld dat het was. Er was dus wat twijfel, maar niet genoeg twijfel.
Maar er zijn mensen die dat niet hebben, die óveral liegers en bedriegers zien. Er is een Russische fabel over een Heilige Gek (yurodivy). Een excentriek persoon, die buiten de gemeenschap staat. Hij blept de ongemakkelijke waarheden eruit. Een soort nar, of het kind uit het sprookje De nieuwe kleren van de keizer. De Heilige Gek kan dat doen juist omdát hij buiten de gemeenschap staat, ben je er onderdeel van, dat lig je er snel uit. Want de meesten van ons vertellen de waarheid. Naast dat het gewoon zonde van de tijd is om áltijd álles te wantrouwen, gaat het ook ten koste van effectieve communicatie en sociale cohesie. Dat is belangrijker om te overleven dan af en toe bedrogen worden. Constant wantrouwig zijn, in angst leven, is géén leven.
Transparantie en mismatches
De tweede oorzaak van ons slechte beoordelingsvermogen is ons geloof in transparantie: we denken dat ons gezicht en ons lichaam standaard onze emoties, of wat we zeggen, reflecteren. Maar dat blijkt niet (altijd) zo te zijn. Wij westerlingen herkennen bijvoorbeeld de emotie ‘verbaasd’ op een foto direct: opgetrokken wenkbrauwen en open mond. En dan denken we dat als wij zelf verbaasd zijn, we er ook zo uitzien. Maar dat is niet zo. En niet-westerlingen herkennen die emoties helemaal niet van zo’n foto, zij koppelen er andere emoties aan. Verwarring compleet!
De gezichtsuitdrukking of houding als indicatie voor de emotie zien, is dus een grote fout, sterker nog, het vertroebelt ons oordeel. Waarom vinden rechters het dan toch belangrijk om verdachten persoonlijk te ontmoeten? Ten eerste overschatten ze hun vermogen om emoties te interpreteren. Ten tweede is het ‘sociaal verplicht’, als ze een negatieve beslissing over iemand nemen, moeten ze dat doen terwijl de ander aanwezig is. Hun beslissingen worden echter slechter door zo’n ontmoeting.
En dan zijn er nog de mensen van wie het gezicht en de houding een totale mismatch met hun emoties of eerlijkheid vertonen. Zo zien we zenuwachtigheid als teken van oneerlijkheid, wat soms volstrekt onterecht is. En zijn er leugenaars die als volstrekt eerlijk overkomen, Bernie Madoff was er zo één, en dat is een van de redenen dat hij zo lang wegkwam met zijn oplichting. En Hitler was óók mismatched.
Black-outs
Een derde oorzaak gaat over het effect van alcohol en stress op ons waarnemingsvermogen en ons geheugen. De effecten van alcohol zijn onder andere de reden waarom er discussie kan zijn of seks met wederzijdse instemming was. Je kan urenlang, dagenlang dingen doen die je je achteraf niet meer herinnert. Als je achteraf merkt dat je een black-out hebt gehad, wie weet dan nog wat de waarheid is? Bij het onderdeel stress gaat het over het waterboarden van terroristen en over PTSS bij militairen, welke invloed dat onbewust heeft op de betrouwbaarheid van hun verklaringen.
Hierbij trekt Malcolm de conclusie dat hoe ‘harder’ we ons best doen om vreemden te begrijpen en de waarheid boven tafel te krijgen, hoe moeilijker we het onszelf maken. We moeten juist tevreden zijn met minder. We moeten voorzichtig zijn, en nederig.
Gedrag gekoppeld aan de context
Een vierde oorzaak gaat over coupling, koppelen. Malcolm geeft een boeiend voorbeeld: het aantal mensen dat zelfmoord pleegt is erg afhankelijk van de beschikbaarheid van een makkelijke manier om het te doen. Of eigenlijk: een specifiek gekózen manier. Als die specifieke manier er niet meer is, gaat de potentiële zelfmoordenaar niet op zoek naar een andere, even makkelijke manier.
In Engeland werd in 1920 gas in huizen geïntroduceerd om te koken. Het aantal zelfmoorden schoot omhoog. Rond 1960 werd de samenstelling van het gas veranderd, er zat minder koolmonoxide in. Het aantal zelfmoorden kukelde omlaag, men zocht geen andere methode. Er zijn meer voorbeelden (de Golden Gate brug!), die allemaal leiden tot dezelfde conclusie: zelfmoord is gekoppeld aan een methode of plek. De acties van vreemden zijn sterk gekoppeld aan de context.
Dood door onbegrip
In het laatste hoofdstuk wordt het raadsel van het meisje dat aan de kant werd gezet, opgelost. We begrijpen waarom zij heftig reageerde, en waarom de politieagent haar arresteerde voor niks. Maar die context kenden zij niet van elkaar, en daarom ging het vreselijk mis.
Dus: wat moeten we doen? Ten eerste accepteren dat iedereen lang, te lang blijft geloven dat iets de waarheid is. Ten tweede accepteren dat wij vreemden slechts beperkt zullen kunnen ontcijferen. Bescheidenheid betrachten. En als het toch mis gaat, zeker niet de vreemde daarvan de schuld geven.
Mijn evaluatie van Praten met vreemden
De boeken van Malcolm zijn altijd leerzaam, en dit boek is daarop geen uitzondering. De verschillende psychologische factoren die hij beschrijft, kende ik niet of niet goed, en de onderzoeken die daar bewijs voor leveren hebben me verrast. Nu geloof ik wel dat elk van de cases die hij aanhaalt, waarschijnlijk óók deels verklaard kan worden door andere factoren dan alleen die psychologische factoren die de hoofdrol in het boek spelen. Zo las ik elders over het Milgram experiment, dat ons ontzag voor autoriteit ook een reden is om twijfels niet toe te laten. En in het voorbeeld van het meisje in de auto, lijkt me dat racisme hier ook best een rol gespeeld kan hebben. Desondanks heeft Malcolm uitstekend onderbouwd waarom je oordeel over vreemden een grote kans op onbetrouwbaarheid heeft.
Ik denk dat deze kennis alsmaar relevanter wordt. We zijn zó snel met ons oordeel, zetten mensen in hokjes op basis van hun uiterlijk en/of gedrag zonder ons ook maar iets af te vragen over context. Het resultaat is een steeds grotere houding van wij tegen zij, van polarisatie. En blijkbaar ook van rechterlijke dwalingen, als vergelijkbare overtredingen verschillend bestraft worden wanneer een rechter in het gezicht van de ene verdachte spijt denkt te zien, en bij een andere juist niet. Of iemand enkel op basis van ‘raar’ gedrag veroordeelt, terwijl er geen enkel objectief bewijs is.
Het boek is in 5 delen verdeeld, de delen 2, 3 en 5 gaan over het waarheids-uitgangspunt, transparantie en koppeling, de andere twee delen over dubbelspionnen, Hitler en een terrorist, waarbij niet zozeer één van de psychologische factoren wordt uitgewerkt, maar een extra casus wordt gegeven, misschien omdat er meerdere factoren tegelijk speelden. Deze onderverdeling vind ik niet superlogisch.
De cases zijn uitzonderlijk gedetailleerd uitgewerkt, Malcolm citeert woordelijk uit verslagen of opnamen die hij heeft bestudeerd. Er zijn foto’s, grafieken en tabellen met extra informatie. En iedere keer komt er dan toch weer nieuwe informatie naar boven, worden er nieuwe getuigen gehoord. Zo voel je jezelf óók speurneus naar de waarheid, en leest het boek als een detective.
Is dit een Must Read? Eigenlijk wel, als we een einde willen maken aan polarisatie.
Trump’s besluiten en uitingen vinden we dagelijks in het nieuws. De hoofdlijnen dan, voor de details en de zaken die beperkt lijken te blijven tot de VS moet je naar buitenlandse bronnen. Of je volgt Kirsten Verdel, die nu al bijna een jaar élke dag een kort overzicht maakt van al die besluiten en uitspraken. Een bundeling hiervan voor de eerste 3 maanden, mét duiding, heeft ze opgenomen in haar boek De eerste 100 dagen van Trump, uit 2025. En ondanks dat ik dat toen ook dagelijks volgde, schrok ik er toch van.
Vóór de verkiezing maakte Kirsten afspraken met haar uitgever: het zou een dun boekje worden, met alleen de officiële besluiten. Dun? Ja, dat hebben beiden (en wij ook) volstrekt verkeerd ingeschat. Vandaar dat het een dik boek is, met per dag minstens 1 pagina, maar meestal meer, en voor dag 1 véél meer. Supernuttig is de introductie, waarin wordt ingegaan op de Heritage Foundation en haar Project 2025, want Trump verzint het allemaal niet zelf. Nog nuttiger is de duiding, waarin Kirsten de overvloed samenvat in 14 thema’s. ‘Een essentieel tijdsdocument’ blurpt Joris Luyendijk, en ik ben het met hem eens.
Het geschiedenisboek De eerste 100 dagen van Trump ….
… is geen vertelling over hoe het er in het Witte Huis aan toe gaat, zoals Vuur en woede, wat ik onlangs las, over de eerste 100 dagen van Trump in 2017. Het maakt wel héél duidelijk dat er geleerd is van de chaos van die eerste termijn. The Heritage Foundation heeft zich een aantal jaren voorbereid op deze tweede termijn, en had bij Trump’s aantreden al flink wat ‘Executive Orders’ voorbereid. Op dag 1 tekende Trump er maar liefst 120 (ongeveer). Ter vergelijking: op dag 1 van zijn eerste termijn tekende hij er maar … 1. Eén.
Heritage Foundation
Wat is die Heritage Foundation? In de Inleiding legt Kirsten het uit: een conservatieve denktank die al sinds 1973 bestaat. In 2022 schreven ze Project 2025, met honderden beleidswijzigingen, en plannen voor het opbouwen van een netwerk van conservatieve experts en loyale ambtenaren … door de zittende experts en ambtenaren te ontslaan. Het doel is ‘een langdurige structurele machtsverschuiving binnen de federale overheid, waarbij de president aanzienlijk meer controle krijgt over de uitvoerende macht’. Uiteindelijk willen ze een VS die blijvend bestuurd wordt volgens christelijk-nationalistische en marktgerichte principes.
Trump zei tijdens zijn campagne niks van dat Project 2025 af te weten, omdat het plan niet zo populair bleek bij peilingen. Maar na zijn inauguratie bleek dat hij tóch dat draaiboek volgde, 2/3-de van zijn besluiten kwam er direct uit, en er nog een eigen sausje overheen gooide. Over die besluiten en dat sausje gaat dit boek.
100 dagen met besluiten
Bij het lezen van alle besluiten van dag 1, 20 januari 2025, duizelde het me al snel. Niet gek, want dat zijn er, schat ik, zo tegen de 120. Daar zitten ook een flink aantal intrekkingen van de Executive Orders van Biden bij, die had ik destijds wat minder meegekregen. Interessant om te lezen hoe alle benoemingen en regels over opvolging bij allerlei instanties weer teruggedraaid worden! Zoiets hebben wij in Nederland toch niet.
Naast de besluiten neemt Kirsten in de dagen erna ook de ‘fall out’ op: de tegenstand, rechtszaken, en gevolgen van die besluiten. En na verloop van tijd worden ook sommige uitspraken van Trump, op tv of sociale media, opgenomen. Trump ‘zegt’, ‘kondigt aan’, ‘vraagt’, etc. En ik zag ook uitspraken van anderen, bijvoorbeeld leden van zijn kabinet. Een selectie neem ik aan, maar van belang om ook de besluiten in de context te zien. En om te begrijpen hoe hij dingen in beweging zet zónder formele besluiten.
Wat opvalt, en dat zegt Kirsten ook in haar dankwoord, is de snelheid waarmee de rechtsstaat, de democratie van de VS wordt afgebroken. De mechanismen voor de afbraak zijn alle besluiten bij elkaar, steentje voor steentje verdwijnt het ‘gebouw’ van de democratie, en probeert Trump macht naar zich toe te trekken, die hij niet heeft. Maar de rechterlijke uitspraken daarover negeert hij. Dit is een heel leerzaam traject voor onze eigen democratie.
14 thema’s
Al die besluiten hebben een rode draad, een eigen ritme, zegt Kirsten, en ze categoriseerde ze in 14 thema’s. Mijn highlights:
Instituties: veel ontslagen; en van benoemingen op basis van merites naar op basis van loyaliteit. Het gaat ten koste van het democratisch gehalte van het bestuur omdat checks & balances wegvallen.
Rechterlijke macht: Ook hier ontslagen en benoemingen op basis van loyaliteit. Uitspraken worden genegeerd, rechters verdacht gemaakt en uitgescholden (door Trump dus), Zelfs uitspraken van het Hooggerechtshof worden genegeerd. Een rechter wordt gearresteerd voor een gedane uitspraak. Dit is duidelijk een doorbreking van de scheiding der machten.
Immigratie: Er wordt veel technologie ingezet om immigranten te vinden en te weren. Er worden gegevens uitgewisseld tussen diensten. Deportaties van alle soorten immigranten, ongeacht strafblad of naturalisatie-status, arrestaties van alles wat er ‘buitenlands’ uitziet, inclusief VS-staatsburgers.
Vrijheid, diversiteit en cultuur: de VS trekt zich terug uit de VN mensenrechtenraad. Uitingen over de holocaust, slavernij, burgerrechten worden weggehaald, beleid voor lhbtquia+ (of varianten) en DEI (diversiteit, gelijkheid en inclusie) teruggedraaid en juist anti ingezet. Het doel is een meer homogene cultuur creëren. Er wordt infrastructuur voor een surveillancestaat uitgerold.
Economie: Protectionisme en deregulering. Waaronder de befaamde invoerrechten. Het gevolg is een dalend consumentenvertrouwen en dalende beurskoersen.
Overheidsapparaat: Er worden bijzonder veel federale ambtenaren ontslagen, veel instituties bestaan alleen nog maar in naam.
Presidentiële macht wordt vergroot: Inclusief allerlei bevoegdheden die tegen de grondwet zijn. De VS gaan van Rule of Law naar Rule of Men.
Geopolitiek: De VS stappen uit het Klimaatakkoord van Parijs en uit de Werelds Gezondheidsorganisatie. Ze stellen zich dreigend op naar Panama (over het kanaal) en Groenland, en bemoeien zich intens met Oekraïne en Gaza. Transactionele diplomatie is het handelsmerk van Trump. Verder zien we een toename van isolationisme. Het leidt tot herbezinning van de oude bondgenoten: EU streeft naar meer autonomie, Japan en Zuid-Korea heroriënteren zich.
Wetenschap: Ook hier veel ontslagen, en een enorme afname van de financiering. Onderzoek en universitair onderwijs moeten zich voegen naar de politieke agenda. Dit zal op termijn een bedreiging zijn voor de concurrentiekracht van de VS en de innovatie.
Corruptieen zelfverrijking: De structuren voor anti-corruptie worden afgebroken en de belangenverstrengeling neemt zichtbaar toe. Ook is er sprake van State Capture, een term die ik nog niet kende.
Klimaat: De VS stapt uit het klimaatakkoord en bezuinigt op de EPA en het IPCC. Toen ik dit las wist ik: het is nog erger dan ik dacht. Het uitgangspunt van de regering is: klimaatverandering is een hoax. Het probleem is natuurlijk dat elke klimaat-gerelateerde actie van de VS impact heeft op de héle wereld.
Persvrijheid: Die wordt systematisch ondermijnd. Loyaliteit bepaalt het nieuws, niet de feiten.
Religie: De agenda is gebaseerd op traditionele christelijke waarden. Maar niet allemaal: de zorg voor vreemden, voor armen en voor het milieu worden voor het gemak vergeten. Religie wordt ingezet voor zover het de politieke agenda ondersteunt.
Vrije verkiezingen: Er wordt twijfel gezaaid over de integriteit van de verkiezingen. De toegang tot stemrecht wordt beperkt voor sommige demografische groepen die historisch gezien democratisch stemmen. Verkiezingen blijven dus plaatsvinden, maar worden gemanipuleerd om de uitkomst te beïnvloeden. Geen fraude dus, maar systeemwijzigingen aanbrengen. Voorbeeld: de SAVE-act: de naam van de kiezer moet overeenkomen met die op de geboorteakte. Lastig bijvoorbeeld bij getrouwde vrouwen die de naam van hun man aannamen. Deze groepen moeten extra documenten regelen, tijdrovend en complex, zodat velen uit deze groepen (21% van het electoraat!) dit achterwege zal (moeten) laten.
Op weg naar een illiberale democratie?
Hoe kregen Trump en de zijnen dit voor elkaar? De tactiek is ‘Flood the Zone’, er gebeurt zoveel dat goed tegenspel bieden bijna niet te doen is.
In de VS wordt met verschillende brillen naar deze veranderingen gekeken. Sommige zien hier daadkracht, anderen democratische erosie. Dit is niet alleen een verschil in politieke brillen, maar een andere perceptie van de werkelijkheid.
Is de VS op weg om een illiberale democratie te worden? Ja. En dit zagen we al bij Hongarije, Venezuela en Turkije. Maar bij de VS hadden we deze beweging niet verwacht. En de schokgolven van die beweging zulle we wereldwijd nog jaren blijven voelen.
Er is ook goed nieuws: alle Executive Orders kunnen door een volgende president simpel worden teruggedraaid. En voor veel wetten is in de Senaat een meerderheid van 60 zetels nodig, wat de Republikeinen nu niet hebben. En een beetje goed nieuws: Trump’s persoonlijke ‘toevoegingen’ staan soms op gespannen voet met de agenda van Project 2025.
Mijn evaluatie van De eerste 100 dagen van Trump
Ik volg Kirsten op sociale media en lees dagelijks haar overzicht. De besluiten waren dus niet allemaal nieuw voor me, maar de hoeveelheid schokte me wel. En wat natuurlijk opvalt is dat er in die besluiten items zitten waar we in Europa en Nederland óók mee bezig zijn. Wat dat betreft is dit een goede waarschuwing om individuele besluiten niet met een schouderophalen af te doen. Aan journalisten de taak om ons door de bomen het bos te laten zien.
De relevantie van het boek is tweeledig: je kunt het ‘uithollen van de democratie’, wat op zich een vage kreet is, herleiden naar hele concrete besluiten. En je kunt ook zien dat er verschil is tussen de oprispingen van Trump zelf, en een planmatige aanpak, besluit voor besluit voor besluit. Tenslotte is het duidelijk dat iemand die ‘the zone aan het flooden is’, een handige, tactische aanpak heeft. Belangrijk dus om een goede, corrigerende aanpak daartegenover te kunnen stellen en je niet te laten verrassen. Wat dat betreft is dit een goed ‘naslagwerk’ of scenario, waarmee je tegenstand kunt ‘oefenen’.
Het is bepaald geen sappig boek: de besluiten zijn allemaal kort, krachtig, objectief en formeel opgeschreven, en dit is het leeuwendeel van de 304 pagina’s. De inleiding en de conclusies zijn anders: vlot geschreven, meer met een mening en zeker niet saai. Maar misschien ook niet heel verrassend, want er verschenen en verschijnen veel artikelen over deze onderwerpen.
Ik had wat moeite met de structuur. De inleiding vond ik leuk om te lezen, maar bij de dag-overzichten haakte ik een paar keer af. Had Kirsten er geen duiding bij kunnen zetten? vroeg ik me af, niet wetende dat die aan het eind zou komen. De inleiding maakt dan wél duidelijk dat dit het doel van het boek was: alle besluiten op een rijtje zetten. Maar omdat het er zovéél zijn, is het achteraf misschien niet de beste keuze geweest. Eerst de inleiding, dan de 14 thema’s en dan alle besluiten per dag, maar met de categorie erbij vermeld dan? Had gekund.
Er gaat geen uur voorbij of Trump is in het nieuws. Vredesbesprekingen voor Oekraïne, gevalletje van corruptie, een rechtszaak in Georgia, gedoe met Venezuela, zijn aftakeling. En natuurlijk het effect van veel van zijn politieke acties. En om mijn onbegrip over de man en zijn entourage wat te verminderen las ik Vuur en woede uit 2018, van Michael Wolff. Het gaat over hoe het er de eerste paar maanden van Trump’s eerste termijn aan toe ging in het Witte Huis. Gedateerd ja, maar een geweldig tijdsdocument en zeer verhelderend.
Tot mijn verbazing las ik veel over onderwerpen die nu dagelijks op het nieuws zijn, maar waar ik destijds niet veel over hoorde. Was ik minder betrokken bij de VS? Of werd veel in de kiem gesmoord door zijn kabinet in 2016, wat beduidend vakbekwamer was dan het huidige? Misschien beide. De kern van het boek is de strijd om de invloed op Trump, of beter: wie letterlijk het laatste woord heeft: Steve Bannon of ‘Jarvanka’. Wolff weet dat spannend en humoristisch, tot in de kleinste details, op te lepelen.
Het geschiedenisboek Vuur en woede …
….. begint bij de campagne in 2016. Trump is er van overtuigd dat hij niet zal winnen, en dat hoeft voor hem ook helemaal niet, integendeel. De campagne is alleen bedoeld om hem wat meer status te geven, wat goed is voor zijn zaken. Er wordt dus ook niks voorbereid voor een mogelijk presidentschap, ze doen maar wat. ‘Bijna-president’ is wat hij wil. Maar tot zijn stomme verbazing wint hij. Eerst is hij ontzet, de afschuw straalt van zijn gezicht. Dan herpakt hij zich, en zegt dat zijn overwinning ‘onvermijdelijk was’. Dit stuk is prachtig omschreven, je ziet het voor je. En ofschoon Michael alleen over ‘de eerste 100 dagen’ wilde schrijven, gebeurde er zóveel dat hij maar doorging … tot de eerste 180 ongeveer.
Trump en de media
Trump’s relatie met de media is vanaf het begin af aan slecht. Het was gewoonte dat de media de president, democraat of republikein, uit de wind hielden. Bij Trump gaan ze vol in de aanval. En iedereen, maar dan ook iedereen uit de kring rondom Trump, lekt. En Trump zelf indirect ook. Hij heeft de gewoonte ’s avonds een stel van zijn relaties te bellen en te klagen over wat er allemaal in het Witte Huis gebeurt dat hem niet zint. En die relaties vertellen de smakelijke verhalen grif door. Dat geldt ook voor de 3 machtige partijen rondom Trump die aan de touwtjes trekken: Steven Bannon, alt right, stafchef Reince Priebus, conservatief republikeins, en Jared en Ivanka, progressief en eigenlijk democraat. Om Trump te beïnvloeden gebruiken ze de media.
Steve Bannon lijkt aan het eind van het boek (rond juli 2017) het pleit verloren te hebben. Het boek maakt er een beetje een cliffhanger van, Steve kondigde aan dat hij zich in 2020 kandidaat zou stellen, ‘want Trump zou zéker geen tweede termijn krijgen’. Maar Steve verdween van het toneel. Toch worden nu, anno 2025, al diens ideeën uitgevoerd, met name het afbreken van de overheidsinstanties en de deportaties. (Hij was niet betrokken bij Project 2025 van The Heritage Foundation, maar vond het ‘Fabulous’ – ESC)
Trump, Comey en Mueller
Een lang stuk gaat over het ontslag van FBI-directeur Comey, wat Trump geheel op eigen houtje en bijzonder onhandig deed. Het resultaat van die actie was de aanstelling van speciaal aanklager Robert Mueller, als een soort wraak voor het ontslag van Comey. Het onderzoek naar de Russische betrokkenheid bij de verkiezingen van 2016, en de mogelijke banden met de familie Trump, wordt beschreven in een spannend stuk, waarin de angst van ‘Jarvanka’ de bijzondere aandacht krijgt.
Trump en woede
Opvallend is de houding van Trump naar Kim Jong-un van Noord Korea toe. Trump sprak altijd geringschattend over hem. Tegen de pers zei hij: ‘Noord Korea moet maar eens ophouden met die bedreigingen aan de Verenigde Staten. Het land zal getroffen worden door vuur en woede, zoals de wereld ze niet kent’. Bijzonder dat dit fragment de keuze voor de titel bepaalde, aan de andere kant is duidelijk te merken dat woede, Trump’s woede, continu aanwezig was in het Witte Huis. Er hoefde maar iets te gebeuren, of hij was woedend, en was je in de buurt, dan werd je ontslagen. Of er kwam een pissige tweet over je … of allebei, zoals bij Priebus, die per tweet ontslagen werd.
Als je wint, heb je vrienden
Maar op elke bladzijde, expliciet of impliciet, komt Trump naar voren als iemand die …. aardig gevonden wil worden. En hij is ervan overtuigd dat iemand die altijd wint, altijd aardig gevonden wordt. Het verklaart veel.
Mijn evaluatie van Vuur en woede
Je kunt merken dat Michael Wolff met zeer veel mensen heeft gesproken, de flaptekst zegt met zo’n 200 ooggetuigen, over hoe het er in het Witte Huis aan toe ging. Veel uitspraken van Trump zijn letterlijk opgeschreven, niet alleen zijn openbare speeches, ook zijn opmerkingen tijdens interne overleggen. Als je dat leest, en je ziet de teksten die nergens op slaan, vol herhalingen en zonder enige logica, krijg je een goed inkijkje in het functioneren van en met Trump.
Is dat nuttig? We zijn immers inmiddels 8 jaar verder. Ja, ik vond het nuttig, het geeft toch meer inzicht in de persoon van Trump en hoe het er in het Witte Huis aan toe ging. Het verklaart ook de keuze voor zijn huidige kabinet, met alleen maar loyalisten, die hem overdreven prijzen. En die ongetwijfeld op eieren lopen, want je kunt zómaar uit de gratie zijn.
Het boek vond ik wel typisch Amerikaans geschreven, met lange zinnen, die soms wat beroerd vertaald zijn. Er zit een fijne, wat cynische ondertoon in, over iedereen in de entourage, niet alleen Trump zelf. De mate van detail is de sterkste kant van het boek, je ziet het voor je. Is er al een film van?
Must-Read? Nee, maar ik hoop van harte dat Wolff met een vervolg komt … over de tweede termijn.
ESCIA - 1001boeken 
