In juli 2015 komen in Dharamsala, India, Zijne Heiligheid de dalai lama Tenzin Gyatso en Aartsbisschop Desmond Tutu 5 dagen bij elkaar om hun visie op vreugde te delen: wat zijn de pijlers van vreugde, wat zijn de obstakels, en wat zijn hun eigen ervaringen daarmee. Interviewer was Douglas Abrams, een goede vriend van Tutu. Van de ontmoeting, waarin ook de 80^ste verjaardag van de dalai lama werd gevierd, is een documentaire gemaakt. Douglas schreef (met de heren) hierover in 2016 Het boek van vreugde, The Book of Joy. Ik vond het ontroerend, grappig, verrassend en ook leerzaam.

Douglas is de ik-figuur in het boek, we maken de 5 dagen mee door zijn ogen. Hij legt uit dat je het boek moet zien als een taart van 3 lagen: de basis is het spirituele onderwijs van de heren, daarboven komt een laag met wetenschappelijke kennis op dezelfde gebieden, en de top zijn de persoonlijke verhalen van de heren. Zo komt de vlucht van de dalai lama aan de orde, en de ervaringen van de Aartsbisschop met de Waarheids- en verzoeningscommissie. Het boek beschrijft de ontmoeting bijna van minuut tot minuut en is nergens saai. Wat opvalt is de vriendschap tussen beiden, de onderlinge plagerijen én het feit dat ze het lang niet altijd eens zijn!  De foto’s van de twee schaterende spirituele leiders maakten mij ook aan het lachen.

Het spirituele en filosofische boek Het boek van vreugde …

…. schetst het volledige bezoek van Aartsbisschop Desmond Tutu (Douglas heeft het consistent over ‘de Aartsbisschop’, ik kort het hierna af met DT) aan het stadje waar Zijne Heiligheid de dalai lama Tenzing Gyatso (Douglas noemt hem consequent ‘de Dalai Lama’, ik kort het hierna af met DL) in ballingschap leeft, vanaf de vlucht van DT en Douglas plus cameraploeg en medische staf naar India, tot en met het vertrek van DT. Dat geeft een mooi beeld van de moeilijkheden die bij zo’n bezoek komen kijken: de kwetsbare gezondheid van DT, de zware beveiliging, het kleine vliegveld. Maar ook de dagelijkse routines van de heren: om 03.00 uur opstaan, uren mediteren of bidden, sober eten, vroeg naar bed. We lezen dat ook DT’s dochter Mpho erbij is, en zij zal tijdens het bezoek haar vriendin ten huwelijk vragen. Douglas’ vrouw Rachel is de arts die DT begeleidt.

Het vinden van geluk, in jezelf!

DL trapt af met formuleren van wat de mensen zien als het doel van hun leven: het vinden van geluk. Hij stelt dat de ultieme bron van geluk innerlijke vrede en vreugde is. En je hebt controle over zo’n innerlijke bron! Niemand wil problemen of lijden, en toch zijn die er. Dit komt door ons gebrek aan compassie met de ander. Ook komt in dit begin, en daarna nog heel vaak, de volgende wijsheid ter sprake: je vreest een tragedie. Is die af te wensen? Ja? Dan is er geen reden voor zorgen. Nee? Dan heeft het geen zin om je zorgen te maken. Rationeel klopt het, maar gevoelsmatig ….. Deze wijsheid heeft verschillende vormen, en is zowel aan de boeddhistische filosoof Shantideva als aan de protestantse theoloog Reinhold Niebuhr toegeschreven. Dit is niet de enige wijsheid waarin beide religies overlappen.

Vlucht uit Tibet

Bijzonder vond ik de opvatting van de DL over zijn ballingschap. Hij geeft aan dat zijn vlucht uit Tibet ook voordelen heeft: hij heeft meer spiritueel geoefende mensen, zoals DT, en wetenschappers kunnen ontmoeten. In Potala zou hij in een gouden kooi van 1000 kamers hebben gezeten. Nu heeft hij meer kansen gehad om te leren. Later in het boek vertelt DL hoe hij de wrede Chinese bezetters heeft vergeven en compassie voor hen heeft. Ik zou dat vast nooit kunnen, ook niet na 80 jaar mediteren.

Negatieve emoties

In het deel over obstakels voor het bereiken van geluk worden diverse negatieve emoties besproken. DL en DT zijn het hierbij niet over alles eens: DT stelt dat negatieve emoties bij je menszijn horen, dat die onvermijdelijk zijn en dat moet accepteren. Je moet jezelf daarvoor vergeven, want door schuld en schaamte worden ze alleen maar erger. DL stelt juist dat door jarenlange oefening in compassie de negatieve emoties verdwijnen of minder worden, je mentale weerbaarheid wordt groter.

Angst en onrust verminderen door realistischer te zijn over je eigen capaciteiten en minder hoge verwachtingen te hebben. Angst om geen respect te krijgen leidt tot frustratie en dat weer tot woede.

Bij de emotie ‘verdriet’ staat een mooi verhaal uit het boeddhisme: een vrouw verloor haar kind en ging met het dode lichaam naad de Boeddha, die ze smeekte om haar te helpen. Dat kon hij wel, zei de Boeddha, maar dan moest zij mosterdzaadjes zoeken voor het medicijn. Dat wilde de moeder wel, maar de Boeddha voegde er aan toe dat die zaadjes alléén uit huizen mochten komen waar nooit iemand was gestorven. De moeder ging van huis tot huis, maar ontdekte dat er geen enkel huis was zonder het verlies van een ouder, partner of kind. Ze zag in dat haar lijden niet uniek was, begroef haar kind en kon haar verlies loslaten.

Bij de emotie ‘afgunst’ lees ik een verhaal over ‘neef’ Frans de Waal over een experiment met kapucijnaapjes. Twee aapjes krijgen elk een stukje komkommer als zij een steen aan de wetenschappers geven. Maar dan ziet de ene aap dat de andere aap geen komkommer, maar druifjes krijgt. Die wil hij ook! Maar nee, hij krijgt komkommer. Woedend smijt hij het weg. Ongelijke behandeling, of ongelijkheid in het algemeen, wekken afgunst en woede op. Wat kun je hier tegen doen? DT: dankbaarheid oefenen, je eigen zegeningen tellen; het gebruiken als motivatie om harder te werken; en herkaderen, je afvragen of je dat wat die ander heeft, echt nodig hebt, of er de nadelen van bedenken. De DL heeft een andere visie: wees meer betrokken bij het welzijn van anderen, wees blij voor de ander. Dit is het boeddhistische concept ‘mudita’, sympathieke vreugde. Het leven is geen nul-som-spel, er is niet minder voor ons als een ander meer krijgt. Mudita ontwikkel je door te denken in ‘wij’. Als een ander goed in zijn vel zit, zijn wij er allemaal bij gebaat. Je moet je één voelen bij alle mensen. DL steekt dus in vanuit voorkómen, DT vanuit genezen, als je het met een ziekte zou vergelijken.

Bij de obstakels lijden en tegenslag vertelt DL over een monnik die na de Chinese bezetting 18 jaar in een Chinese goelag doorbracht. Slavenarbeid, honger, kou, martelingen. De man zei dat hij in die 18 jaar het gevaar had gelopen …. om de compassie voor zijn Chinese bewakers te verliezen. Maar zijn vermogen voor compassie werd juist versterkt door de ontberingen, door de voortdurende oefening erin.

Het laatste obstakel is ziekte en angst voor de dood. DL vertelt over zijn ontsnapping uit Tibet op 17 maart 1959, de angstigste nacht van zijn leven. Maar, stelt hij, veel mensen zijn bang om dood te gaan, omdat ze bang zijn om naar de hel te gaan. Dat levert alleen maar onrust op en vermindert je levensvreugde. Als je er echt bang voor bent moet je een goed doel in je leven zoeken, bijvoorbeeld mensen helpen. Dus, zegt DL tegen DT, ik ga liever naar de hel dan naar de hemel. In de hel zijn meer problemen op te lossen, meer mensen om te helpen.

8 pijlers van geluk

Inmiddels is het dag 4 van het bezoek, en tijd om het over de 8 pijlers van geluk te hebben, want vreugde en geluk zijn neveneffecten van positieve eigenschappen, mentale weerbaarheid. Er zijn 4 pijlers voor de geest: perspectief, nederigheid, humor en acceptatie. En vier pijlers voor het hart: vergeving, dankbaarheid, compassie en edelmoedigheid. Tussen de persoonlijke verhalen en de wetenschappelijke feiten staan veel uitgangspunten die bekend zijn, en je in veel zelfhulpboeken tegenkomt.

Bij acceptatie lees ik dat dit absoluut geen berusting is, en ook geen verslagenheid. In het hoofdstuk over vergeving staan indrukwekkende verhalen over de zaken van de Waarheids- en verzoeningscommissie, zoals het verhaal over het vermoorde meisje Amy Biehl, wat ik eerder in het boek Opsoek naar Ubuntu las. Haar ouders vergaven de moordenaars, en hielpen ze zelfs met scholing en werk. Dat zou ik nooit kunnen …. Maar, zo zegt DT, vergeven is niet vergeten, je kunt evengoed naar gerechtigheid of straf zoeken. Oh? Iedereen heeft de capaciteit tot verzoening in zich, ook in de dierenwereld zie je dat volgens ‘neef’ Frans de Waal. Van alle soorten die men heeft onderzocht zijn alleen huiskatten niet in staat zich na een conflict te verzoenen.

Ook hier komt compassie weer terug. DL stelt dat compassie gewoon gezond verstand is. Je eigen pijn neemt aantoonbaar af als je voor een ander zorgt. We hebben bewondering voor meelevende mensen, en dat meeleven betaalt zich dus terug. Evolutiebiologen noemen dat ‘wederkerig altruïsme’. Het verschil tussen compassie en empathie wordt op een mooie manier uitgelegd: empathie is het invoelen van de emoties van de ander, compassie gaat over diepere betrokkenheid, je wilt het beste voor de ander. Als iemand half verpletterd is door een rots wil je niet óók onder de rots liggen om te voelen wat de ander voelt, nee, je wilt helpen om die rots te verplaatsen.

En dan edelmoedigheid, wat een relatie heeft met gulheid en met zingeving, iets voor een ander kunnen betekenen. Ruimhartig met ons geld en onze tijd omspringen is ook goed voor onze eigen gezondheid, zo is wetenschappelijk bewezen. Maar gulheid gaat ook om kennis delen, troosten, adviseren, ethische lessen delen zoals de heren DL en DT al decennia doen. Maar het moderne leven, met onderlinge competitie, gaat ten koste van deze aspecten van onze menselijkheid. We moeten een nieuwe generatie mensen creëren met een andere levenshouding. Educatie is nodig, niet persé religieus, maar compassie-onderwijs en basisethiek op basis van wetenschappelijke inzichten, volgens DL.

Feest en afscheid

Het bezoek eindigt met het verjaardagsfeest van DL wat in het Tibetaanse Kinderdorp met 2000 kinderen wordt gevierd. De foto’s, waarop DL met DT danst, en de kaarsjes op een enorme taart uitblaast, stralen bepaald veel vreugde uit. Dan volgt het afscheid, de heren weten dat zij elkaar nooit meer zullen zien: de gezondheid van DT is broos, en Zuid-Afrika verstrekt DL geen visum. Het afscheid is ontroerend beschreven, DL zwaait DT uit.

Oefeningen

Het slot van het boek zijn 40 pagina’s met meditatieve oefeningen, die oppervlakkig gezien bekend overkomen, maar veel dieper gaan dan wat ik elders heb gelezen. Elk van de 8 pijlers heeft een of meer oefeningen. Ik vond de analytische meditatie tegen angst, woede en verdriet erg interessant, je stelt er vragen bij als: is deze gedachte waar? Hoe weet ik dat zeker? Helpt ze in deze situatie? Wat kan ik (of een naaste als het die betreft) van de situatie leren? Welke groei kan eruit voortvloeien? DL zegt: veel mensen denken dat mediteren simpelweg gaan zitten en je ogen dichtdoen is. Zo’n meditatie kan mijn kat zelfs doen, al spinnend. Ook bij het herhalen van mantra’s vergeten we te onderzoeken waar de diepste oorzaken van ons lijden liggen. Mijn spinnende kat is misschien wel een mantra aan het mediteren ….

Mijn evaluatie van Het boek van vreugde

Beiden heren zijn Nobelprijswinnaars voor de Vrede, en uit alles wat je leest blijkt dat zij daar helemaal voor gaan, vanuit verschillende religies die toch veel op elkaar lijken. De affectie tussen beiden is heel opvallend, in woord én gebaar, ook als ze het niet met elkaar eens zijn. Zó pak je dus een conflict aan: op de inhoud, met behoud van de relatie. Naast de vriendschap bespeurde ik toch een grotere eerbied van DT jegens DL dan andersom, DT lijkt DL spiritueel ontwikkelder te vinden dan hijzelf. Interessant. De manier waarop de twee met elkaar omgaan maakt het boek veel minder een studieboek en meer een mix van biografie en filosofische overdenkingen. We leren over de levens en de tegenslagen van beide heren en hoe ze daar met behulp van hun religie mee zijn omgegaan. Praktijklessen dus, niet zozeer theoretische beschouwingen.

De toevoegingen van Douglas op wetenschappelijk gebied zijn erg nuttig, experimenten met gedrag en oplichtende hersengebieden onderbouwen wat spiritualiteit al eeuwenlang propageert. Het onderstreept het nut van spiritualiteit, en met name van ‘goed gedrag’, de 8 pijlers. Spiritualiteit en filosofie blijkt ook nu, 10 jaar later, relevant, in vrede samenleven is niet iedereen gegeven. Maar het boek is ook tijdloos, dat is wel een open deur, als je je realiseert hoe oud de meeste wijze lessen al zijn.

Door de persoonlijke verhalen van de beide heren, de bekende lessen uit het boeddhisme en de bijbel, en de anekdotes van kennissen van alle drie de heren worden de lessen heel praktisch en herkenbaar gemaakt, zonder veel herhalingen. De combinatie van interviews en beschrijvingen van alle gebeurtenissen op de 5 dagen van het bezoek, met later toegevoegde wetenschappelijke onderzoeken werkt heel goed. De indeling in obstakels, pijlers en oefeningen is duidelijk en prettig. Ik zag maar twee typo’s, die vergeef ik de vertaler, Linda Jansen. Ik vind het knap om zo’n spiritueel gesprek zo helder te vertalen. Dat komt deels omdat Douglas Adams echt goed kan schrijven, dat wist ik al uit zijn Het boek van hoop, wat hij met ‘tante’ Jane Goodall schreef. Zijn beschrijvingen van de omgeving en het gedrag van de geïnterviewden zijn gedetailleerd en levendig, je ziet het voor je. De (zwart-wit) foto’s van de twee heren stralen plezier en, ja, vreugde uit. Het is bepaald een vrolijk-makend boek, waar ik toch af en toe een traantje bij wegpinkte.                

FOMO? Ja, dat vind ik wel. DT is inmiddels overleden. DL is 91 en er is natuurlijk een probleem met zijn opvolging, die de Chinezen willen manipuleren. Misschien is hij wel de laatste dalai lama. Maar vind je het boek te dik, dan kun je altijd de documentaire kijken!

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO +. 

Ik gaf het boek 5*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Het boek van vreugde duurzaam …

• via de (online) bibliotheek;
• of haal het uit een minibieb (dat deed ik ook!)!

Koop Het boek van vreugde duurzaam … 

• bij de kringloop;
• bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
• bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
• of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!