Tom de Bruyne schreef in 2025 Gamechangers, wat als ondertitel had: Hoe kleine ingrepen grote veranderingen ontketenen. De crux van het boek zit in ‘ontketenen’, want het draait vaak om kettingreacties. De basis van het boek is de theorie van Donella Meadows uit haar klassieker ‘Leverage Points’, en ik vond dit een bijzonder goed uitgangspunt. Verder puilt het uit van de voorbeelden, van de meest gangbare tot (voor mij) onbekende verhalen.

Het is een prettig geschreven en goed gestructureerd boek, maar ik vond het wel wat oppervlakkig. Veel anekdotes, weinig bewijs, en weinig gedetailleerde instructie hoe de theorieën nu specifiek toegepast kunnen worden. Maar ja, Tom is consultant, dus heeft liever dat je zijn bureau inhuurt dan zelf aan de slag gaat, denk ik.

Het maatschappelijke boek Gamechangers …

… gaat ervan uit dat gedragsverandering niet zozeer succesvol is door je te richten op het individu, maar op de context van dat gedrag. De juiste hefboom vinden.

Hoofdstuk 1 heet Vier grootmeesters van verandering, en begint met ‘grootmeester’ Frans Vera, een ecoloog en ‘rewilder’.  Hij wilde de natuur in de Oostvaarders plassen gewoon z’n eigen gang laten gaan, en gebruikte als hefboom ganzen en grazers. Het tweede voorbeeld is de premier van Singapore. Hij maakte van de armoedige stad een van de rijkste naties. Zijn hefboom was Engels en een betrouwbaar vestigingsklimaat. De derde ‘grootmeester’ is Jimmy Carter en zijn aanpak in Camp David om de Israëlische Begin en de Egyptische Sadat tot elkaar te brengen. Hefboom: reputatie. De vierde is Knudstorp, de CEO van Lego. Hefboom: de jonge spelers beter leren kennen. In alle vier de gevallen gaat het over relatief kleine interventies.

Systemen

Hoofdstuk 2 gaat over De vrouw die systemen kon lezen: Donella Meadows. In 1993 zit ze bij de WHO tijdens het ontwerp van het NAFTA-handelsverdrag. Ze introduceert bij de experts een systeem-raamwerk voor interventies: Parameters, buffers, fysieke structuur, vertragingen, corrigerende feedbackloops, versterkende feedbackloops, informatiestromen, regels, zelforganisatie, doelen, paradigma’s en het vermogen die paradigma’s te overstijgen. Boeiend!

Het wonderlijke gedrag van systemen is hoofdstuk 3 en beschrijft ’10 systeempatronen’. Ik vond er in de tekst maar 9: 1.‘Gekke Henkie’, de eerste zijn; 2.‘Het Excel-syndroom, wat gaat over meten en de realiteit uit het oog verliezen; 3.Het waterbedeffect; 4.Het groei-infarct; 5.De blinde-vlek; 6.De spiraal van schade, over zelfdestructie; 7.De succes-spiraal, over zelfversterkende loops, rijken die rijker worden; 8.Het snelkookpan-effect, hoe onderdrukking leidt tot explosies, crashes; 9. Het Cobra-effect, als oplossingen het probleem verergeren.

Interventies en weerstand

In hoofdstuk 4, De kunst van de interventie, zegt Tom dat je moet ‘dansen’ met weerstand, soms leiden, soms volgen, nooit overmeesteren. Hiervoor ontwikkelde hij een interventieladder met 5 treden. 1. Vind gemeenschappelijke grond. 2. Benoem de echte problemen en bedreigingen. 3. Toon bewijs voor een werkend alternatief. 4. Introduceer het nieuwe paradigma. 5. Creëer nieuwe feedbackloops. Tom werkt het uit met o.a. natuur en klimaat als voorbeeld, bijzondere keuze voor een VVD-spindoctor.

De archetypes van weerstand is het onderwerp van hoofdstuk 5. Weerstand tegen verandering is een voorspelbaar patroon, Tom schotelt ons 10 archetypes voor: 1. Morele diskwalificatie, op de man spelen. 2.Valse dichotomie, een tegenstelling presenteren die er niet is, bijvoorbeeld ‘banen of natuur’. 3. Systeemontkenning, doen alsof het incidenten zijn. 4. Complexiteitsaanval. 5. Toekomstangst, ‘dit betekent het einde van …’. 6. Afleidingsmanoeuvre, ‘ja maar China ….’. 7. Valse bondgenoot, beloften doen maar niet waarmaken. 8. Historische afwijzing, ‘al eens geprobeerd’. 9. Verantwoordelijkheids-verschuiving, ‘zaak voor de overheid’. 10. Perfectionisme, steeds om meer onderzoek vragen. Door de voorspelbaarheid van deze types, de passen van de dans, kun je er ook mee omgaan, want het toont waarvoor men bang is, waar pijnpunten zitten. Je kunt ze gebruiken als hefboom voor verandering.

Probleemdiagnose, interventies en versnelling

In de hoofdstukken 6, 7 en 8 worden de huidige problemen geschetst, zoals de Nederlandse bureaucratie, dure woningen en opleidingen in Zuid Korea, de Nederlandse huizenmarkt, Tsjernobyl, de onderdrukking van afwijkende meningen en culturen w.o. MAGA. Deze worden beschreven in systeemtermen.

In deel IV, vanaf hoofdstuk 9 wordt ingegaan op interventies en versnelling. We lezen over transformaties in Malaga, Bilbao, Medellin. En over innovators die het gevecht met systemen aangingen: Apple en Netflix maar ook de arts Semmelweis, die tevergeefs propageerde dat artsen hun handen moesten wassen tussen autopsies en bevallingen. Dat gingen ze pas 20 jaar na zijn dood doen. Ook gaat het over netwerkeffecten (Facebook), algoritmen en andere technieken om verandering te versnellen.

Het laatste hoofdstuk is ‘Handleiding voor gamechangers’. Het heeft 3 delen: Diagnose, Interventie en Versnelling. Dit is geen gedetailleerde instructie, maar meer een samenvatting van wat eerder is behandeld.

Mijn evaluatie van Gamechangers

De sterkte van het boek is gelegen in de vorm: zeer gestructureerd met veel lijstjes. Tom weet bekende en herkenbare zaken op een prettige manier als systeemonderdelen te presenteren. Dit is zeker leerzaam. De voorbeelden die hij gebruikt zijn anekdotisch, er is weinig sprake van wetenschappelijk onderzoek. Wel geven ze inspiratie voor mogelijke oplossingen. Het nadeel van de voorbeelden is dat de meeste vrij recent zijn, en waarschijnlijk niet tijdloos. Het voorbeeld van een VVD-campagne uit 2017 had ik eerder gelezen, en vond ik (weer) slecht gekozen. De ‘Handleiding’ is te oppervlakkig om echt mee aan de slag te kunnen. Al met al laat het de smaak van een reclamefolder achter.

Moet je dit boek écht gelezen hebben? Nee. Het boek van Donella Meadows dan weer wél.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam 0, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees Gamechangers duurzaam …

• via de (online) bibliotheek; 
• digitaal en gratis via Kobo Plus (dat deed ik ook!);
• of uit een minibieb!

Koop Gamechangers duurzaam … 

• bij de kringloop;
• bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
• bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
• of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!