Stephen Hawking overleed in 2018, en dat jaar kwam postuum De antwoorden op de grote vragen uit. Stephen was hier al aan begonnen, het is door zijn familie en een aantal wetenschappers afgemaakt op basis van artikelen die Stephen eerder had gepubliceerd. De vragen gaan het meest over zijn expertise: zwarte gaten, oerknal, ruimte-tijdkrommen. Maar ook over klimaatverandering en AI, over Elon Musk en Donald Trump, over Brexit en boeken. Redelijk toegankelijk geschreven en ook vrij grappig.

De antwoorden zijn niet kort, wat de oorspronkelijke titel Brief Answers to the Big Questions impliceert. Die titel refereert natuurlijk naar zijn bestseller: A Brief History of Time, in het Nederlands vertaald als Het heelal, waarschijnlijk omdat dat boek óók niet kort was. Stephen behandelt in ‘De antwoorden …. ‘ 10 vragen, waarvan de eerste is: Bestaat er een God? (Kort antwoord: nee). Verder: Zijn tijdreizen mogelijk? (ja), Moeten we de ruimte koloniseren? (ja) en Zal AI slimmer worden dan wij? (ja). Ik vond de onderbouwing van de antwoorden leerzaam en soms behoorlijk onverwacht.

Het wetenschappelijke boek De antwoorden op de grote vragen …

… begint vrij verrassend met een voorwoord van Eddie Redmayne, die Stephen speelde in de film The Theory of Everything, en hem een aantal keren ontmoette. Eddie wilde de dualiteit van Stephens triomfen in zijn vakgebied en zijn strijd tegen ALS goed neerzetten, maar ook de showman die Stephen óók was. Stephen zei achteraf van de film dat ‘er meer natuurkunde in had gemoeten en minder emotie’.

Het hele boek is in de ik-vorm geschreven, zo krijg je ook een beetje een beeld van Stephen’s persoonlijkheid. Zijn eerste bijdrage gaat in op waaróm we de grote vragen moeten stellen. Hij vertelt wat over zijn verleden, zijn nieuwsgierigheid naar hoe dingen werken, de eerste symptomen van ALS die naar voren kwamen tijdens zijn eerste jaar op Cambridge, waar hij onderzoek ging doen voor zijn proefschrift. Een echt antwoord op de waarom-vraag komt er niet, wel dat hij zijn enthousiasme over het begrijpen van natuurwetten die ons en het heelal beheersen, met iedereen wil delen. Daarnaast zijn er andere uitdagingen, andere grote vragen, problemen eigenlijk, die een nieuwe generatie nodig hebben die zich aan de wetenschappen wijdt om die problemen op te lossen: klimaatverandering, voedsel, schoon water, etc.

Bestaat er een God?

De eerste grote vraag is dus: Bestaat er een God? Het lange antwoord gaat in op de rol van religie, en de twijfels die de filosoof Aristarchus in 300 voor Chr. al had over de rol van God bij maansverduisteringen. Daarna een wat filosofische argumentatie over de natuurwetten, die je natuurlijk ook ‘God’ kunt noemen, maar dat een God die wetten niet kan veranderen. Het begin van het heelal dan, was God daar dan bij betrokken? Volgens Stephen was er vóór de Big Bang geen sprake van tijd, en dus ook geen tijd voor een God om iets te maken. Hij gelooft ook niet in hemel en hel, ‘we hebben alleen dit leven om het ontwerp van het universum te waarderen.’ Als er een God zou zijn ‘zou ik hem willen vragen waarom hij in vredesnaam zoiets ingewikkelds heeft bedacht als de M-theorie in elf dimensies’, zo maakt Stephen zich met wat humor van de God-vragen af.

Het begin van alles

Hoe is alles begonnen? is de tweede grote vraag. Stephen vertelt over de verschillende scheppingsmythen die er bestaan, en noemt ook nog de Ierse bisschop Ussher, uit de 17-de eeuw, die vrij zeker wist dat de tijd op 22 oktober 4004 voor Chr, om 18.00 uur begonnen was. Aristoteles geloofde echter dat het heelal altijd al had bestaan. Beiden hadden het mis, dat volgt uit een stukje geschiedenis van allerlei natuurkundigen en hun ontdekkingen, uitmondend in de ontdekking van kosmische achtergrondstraling in 1965. Hieruit blijkt (kort door de bocht) de snelle uitdijing van het heelal (inflatie genoemd, niet te verwarren met de economische), en de conclusie dat in het allereerste begin er iets heel kleins en heel zwaars was.

Aliens

In de volgende vraag, Is er intelligent leven in het heelal? bespreekt Stephen de evolutie van de mens en het belang van taal, en meer specifiek: schrift. Er zit informatie in ons DNA en in boeken, een mens is qua informatiedichtheid ongeveer 50 Harry-Potterboeken. Informatie in boeken kan heel snel worden veranderd en geüpdate, veranderingen in DNA gaan superlangzaam, zeg 1 bit per jaar. De extern doorgegeven informatie vindt Stephen óók een vorm van evolutie. De exponentieel groeiende omvang van die informatie dwingt ons om te specialiseren, en dat beperkt ons weer. Maar gevaarlijker dan de beperking in kennis zijn onze instincten, omdat inmiddels één mens de mensheid kan uitroeien: met een kernoorlog, een virus, een instabiel klimaat. Daarom is het belangrijk om ons over het heelal te verspreiden. Dat kan met genetisch gemodificeerde mensen, maar waarschijnlijker is dat we dat met machines gaan doen. Die machines zullen op termijn het ‘DNA-leven’ helemaal vervangen. En gaan we dan intelligent leven vinden? Stephen denkt van wel, maar of we daar blij mee moeten zijn? Het zal zijn als de indianen die Columbus ontmoeten, en wij zijn de indianen ….

Kwantummechanica, zwarte gaten en tijdreizen

Dan volgt een aantal hoofdstukken die ik interessant, maar moeilijk te volgen vond, de theorie achter zwarte gaten is te ingewikkeld voor mij. Bij de vraag of tijdreizen mogelijk zullen zijn, denkt Stephen dat dat theoretisch zeker moet kunnen, zelfs naar het verleden, als de ruimtetijd maar voldoende vervormd wordt. Dat zal natuurlijk logische problemen opleveren, mensen die terugreizen en hun ouders vermoorden bijvoorbeeld. Erbij staat een leuke quote: Stephen heeft in 2009 een feestje voor tijdreizigers georganiseerd. Hij stuurde de uitnodigingen (dus) ná het feest. Er kwam niemand …

Overleven op aarde

Zullen we overleven op aarde is de 7^de grote vraag. Stephen ziet het verloop van klimaatverandering somber in, en de kans op een botsing met een planetoïde als de grootste bedreiging, want daar kunnen we helemaal niets tegen doen. We kunnen onszelf misschien redden door ons in het zonnestelsel te verspreiden. Dat had ik al eerder gelezen, en een aantal van Stephen’s meningen komen dan ook in veel hoofdstukken terug. Maar, zo stelt hij in een volgend hoofdstuk, we moeten geld besteden aan ruimtereizen, én aan de problemen op aarde.

Voor die ruimtereizen was hij betrokken bij een interessant experiment: nanodeeltjes die met minizeiltjes via een lichtbundel, met 20% van de snelheid van het licht, 150 miljoen km per uur, het heelal verkennen. Star Chips. Ik heb even geGoogled hoe het ermee stond. De door een paar miljardairs, w.o Mark Zuckerberg, toegezegde fondsen (100 mio) kwamen niet af en in 2025 is het project gestopt. Een gluurbril was vast winstgevender.

AI

De negende grote vraag gaat over AI. Stephen ziet grote risico’s, en noemt hierbij autonome wapensystemen. Dat is inmiddels geen risico meer, die zijn er. Hij zag ze in handen van terroristen, maar het lijkt in handen van westerse landen net zo’n dreiging. Op korte termijn gaat het volgens Stephen om de vraag, wie zit er aan de knoppen van AI?, en op de lange termijn: zit er wel iemand aan de knoppen? Hij schreef in 2016 samen met Elon Musk en anderen een open brief over de risico’s. Stephen ziet mogelijkheden voor verbetering van de gezondheid, hersen-machine-interfaces zouden verlamde mensen weer beweging kunnen geven, kwantumcomputers zullen de biologie van de mens aanpassen. Hij hoopt dat ‘wijsheid wint’.

En dan geeft hij ook antwoord op de vraag: waarom maken we ons zoveel zorgen over AI? Mensen kunnen er toch op elk moment de stekker uit trekken? Wat zijn antwoord was? Een grap, of niet: Mensen vroegen aan een computer: Is er een God? En de computer zei: nu wel, en liet de stekker vastsmelten in het stopcontact.

De toekomst

Hoe geven we de toekomst vorm? is de laatste grote vraag. Door nieuwsgierigheid, verbeelding, goed en creatief onderwijs. Helaas is door de Brexit en Trump de funding voor onderwijs en wetenschappen omlaag gegaan. En dat terwijl we de wetenschap nodig hebbe om de grote problemen op te lossen, en de toekomstige grote vragen die ook beantwoord moeten worden.

Wat we vooral niet moeten doen: de techniek aan een kleine superelite overlaten.

Sja.

Mijn evaluatie van De antwoorden op de grote vragen

Ik had waarschijnlijk eerst A Brief History of Time moeten lezen, want hoewel ik veel leerde, begreep ik ook veel van de natuurkundige principes niet. Maar goed, het is Stephen Hawking, en wat ik opzocht op Google bleek ook te kloppen, dus ik voel mij comfortabel met het aannemen van wat hij beweert, al kan ik de argumentatie niet altijd volgen. Interessant vond ik de onderbouwde voorspellingen, die inmiddels uitkomen, en zijn afkeer van Trump met zijn negatieve invloed op de wetenschap. Dat is bepaald niet minder geworden in zijn tweede termijn.

Stephens vaak herhaalde aansporing, dat wij mensen ons in het heelal moeten verspreiden, wordt inmiddels door de Techbro’s gedeeld, maar zijn uitgangspunt dat we óók voor de aarde moeten zorgen heeft helaas maar weinig navolging gehad. Ik vraag me af of dat anders was geweest als hij nog had geleefd, had hij invloed gehad op Musk, op Bezos? De theorieën van Stephen, zoals in dit boek beschreven, zijn nog steeds geldig, in die zin is dit een vrij tijdloos boek, nog steeds interessant en leerzaam om te lezen.

De schrijfstijl is best goed, als je de natuurkundige uitleg, die vaak herhaald wordt, kunt volgen. Er staat niet zoveel jargon in, maar de gedachtesprongen zijn groot. Die herhalingen zijn niet heel storend, maar tonen wel dat er niet echt een hele goede rode lijn zit in de opbouw. Bij elk van de grote vragen komen dezelfde items terug. Wat ik leuk vond was de humor, in elk hoofdstuk zit wel wat.

Fear of Missing Out? Ja, Stephen was uniek, en zijn visie op het leven en de toekomst ook. Het boek is niet overdreven technisch, in korte tijd heb je een beeld van de meeste natuurkundige concepten.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd +, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties -, Structuur -, Schrijfstijl +

FOMO +.

Ik gaf het boek 4*

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees De antwoorden op de grote vragen duurzaam …

• via de (online) bibliotheek;
• digitaal en gratis via Kobo Plus;
• of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

Koop De antwoorden op de grote vragen duurzaam …

• bij de kringloop;
• bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
• niet meer beschikbaar bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.)

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!