Wat een geweldig boek! Religie voor atheïsten van Alain de Botton stamt al uit 2011 maar is niet alleen tijdloos, het wordt steeds relevanter. Het uitgangspunt is dat het mogelijk moet zijn overtuigd atheïst te blijven, terwijl je religies toch nuttig, interessant en troostrijk kunt vinden, en er inspiratie uit kunt opdoen voor de seculiere wereld. Alain is er, wat mij betreft, zeer goed in geslaagd om die inspiratie concreet te maken, en het nut van religie, zónder het bijgeloof, met veel voorbeelden te staven.

Kort door de bocht: religie voorziet in twee behoeften, namelijk gemeenschapszin en troost bij lijden. Daar is nu, meer dan ooit, behoefte aan, en ook de seculiere wereld moet dat (nog meer) kunnen bieden. Maar hoe? Nou, religie gebruikt middelen die de seculiere wereld óók kan gebruiken, of nog béter kan gebruiken: kunst, architectuur, onderwijs, instituten. Alain werkt al deze onderwerpen grondig uit, van historisch perspectief tot ideeën voor implementatie in de seculiere wereld. En na 15 jaar wordt het hoog tijd dat die ideeën ook echt breed worden geïmplementeerd.

Het filosofische boek Religie voor atheïsten …

…. biedt een uitgebreid scala van onderwerpen en filosofische overdenkingen. Ik schreef heel wat op, en geef je mijn persoonlijke highlights, die het boek absoluut geen recht doen.

Gemeenschap

Alain begint met het onderwerp Gemeenschap. De mis was ooit een maaltijd, bedoeld om elkaar te ontmoeten, contact te maken met vreemden. De (meeste) huidige restaurants bieden dit ‘bouwen aan gemeenschapsgevoel’ niet, alles is gericht op eten en de inrichting, het brengt veel mensen in één ruimte bij elkaar maar zorgt ervoor dat ze juist géén contact maken met elkaar. Een ‘agape’-restaurant zou juist groepjes moeten opdelen, en het feit dat ze ernaar toegaan geeft aan dat de gasten openstaan voor een geest vriendschap en gemeenschappelijkheid. Een ander item in dit hoofdstuk is het belang van rituelen in een gemeenschap, en een dag waarop we ‘los mogen gaan’.

Goedheid

Dan het hoofdstuk Goedheid. De heiligen, zo’n 2500, zijn rolmodellen voor de gelovigen, en verbeelden allemaal een vorm van goedheid. In de seculiere wereld zou zo’n ‘certificaat’ voor een persoon óók nuttig zijn, er zijn er naast Gandhi en Mandela vast meer. Verder heeft elke religie veel gedragsregels en voorschriften, de Joodse verordeningen gaan ver, tot zelfs de frequentie van seks aan toe (goedheid jegens je vrouw?), die varieert per beroepsgroep. Gedragsregels en ‘getuigen’ dwingen ethisch handelen af, dreigen met de hel hoeft niet. Dit hoofdstuk heeft ook een leuk stuk over reclame in de publieke ruimte, waarom kunnen we geen ‘reclame’ ophangen voor onze deugden?

Onderwijs

Dan een geweldig, en grappig, stuk over Onderwijs. Alain is behoorlijk kritisch op het nut van de colleges in de faculteiten Geesteswetenschappen, die nauwelijks bijdragen aan de doelen wijsheid en zelfkennis, maar obscure, nogal vergezochte onderwerpen behandelen. Gelovigen hadden natuurlijk de Bijbelteksten om te leren ‘hoe te leven’, die later werden vervangen door culturele werken. Maar werken als Anna Karenina en Madame Bovary worden behandeld als ‘narratieve stromingen in 19^de-eeuwse fictie’ in plaats van in een college over ‘spanningen in het huwelijk’. Alain heeft wat goede ideeën over thema’s die in een college horen: sterven, alleen-zijn, werk, relaties met kinderen, contact met de natuur, acceptatie van ziekte. Zo gaan lesprogramma’s in op onze dringendste persoonlijke en ethische dilemma’s.

Ook heeft Alain het over hóé we lesgeven. Docenten zijn vaak geen goede sprekers, maken het saai. Het geleerde is alweer snel vergeten, ook omdat er te weinig herhaald wordt. In dat kader zegt hij ook dat we tevéél boeken lezen, teveel verschillende boeken, en dat we meer zouden leren door een beperkt aantal boeken vaak te herlezen, boeken waarvan ook de prachtige uitvoering het ‘opnemen van de inhoud in ons hart’ versterkt.

Zorgzaamheid

Hoofdstuk V gaat over Zorgzaamheid. We hebben allemaal, ook of juist als volwassene, behoefte aan troost, begrip, aan een moederfiguur. Gelovigen hebben hiervoor de Maria-verering. Het hoofdstuk gaat in op het accepteren van onze kwetsbaarheid.

Pessimisme

Het volgende hoofdstuk heet verrassend genoeg Pessimisme. Alain stelt dat wij allemaal (wel eens) angstig zijn, verveeld, jaloers, wreed, pervers en narcistisch. Dus niet jij alleen! Dat is een opbeurende gedachte. Grappig: binnen religies is het huwelijk bedoeld als het middel om nageslacht te krijgen, niet eeuwig geluk, want daarvoor zijn engelen. Die aanbid je, geliefden zijn er om te verdragen. Ha ha! Ook is het zo dat pessimisten dingen meer waarderen, optimisten teveel verwachten.

Perspectief

Verwant daarmee is hoofdstuk VII, Perspectief. Volgens het boek Job, wat gaat over een goede man die allemaal ellendige dingen over zich heen krijgt, ‘onverdiend’, is de les dat je eigen lot maar een miniem deel is van wat er op aarde gebeurt. Een goed middel om je ellende te relativeren is kijken naar de sterrenhemel, oneindig en oud en ver weg. Astronomen zouden daaraan mee moeten werken, Alain voegt een AI foto toe van Piccadilly Circus, met een enorm billboard met sterrenstelsel Messier 101, 23 miljoen lichtjaar bij ons vandaan.

Kunst

Dan komt een lang en zeer leerzaam hoofdstuk over Kunst. Alain maakt een vergelijking tussen kerken en kunstmusea met religieuze kunst, beide groots en met fluisterende bezoekers. Maar in de musea ontbreek het ontzag, de context, de aanbidding. Bij hedendaagse kunst ontbreekt de emotie helemaal, je snapt niet wat het betekent. Religieuze kunt is duidelijker, het herinnert ons aan onze deugden, en het relativeert: Jezus aan het kruis beeldt lijden uit dat erger is dan dat van ons. De 7 smarten van Maria zou inspiratie kunnen bieden aan ‘de 7 smarten van de adolescentie’, of echtscheiding, of ouderschap, als een lesje in ‘zo is het werkelijke leven’.

Iets anders: vroeger gaven ‘denkers’ opdracht voor een schilderij, en technisch begaafde schilders maakten er iets prachtigs van. Tegenwoordig zijn de schilders tegelijk ook de denkers, dat levert minder impactvolle kunst op, en als de boodschap dan te vaak herhaald wordt, stompt het af. Ook hier stelt Alain voor om de indeling van musea aan thema’s op te hangen in plaats van aan de maakperiode. Dan is er emotionele samenhang, wordt de behoefte van de ziel geraakt. Het doel moet niet ‘tentoonstellen’ zijn, maar goede, wijze mensen van ons maken.

Architectuur

Hoofdstuk IX gaat over Architectuur, en de pracht van kerken. Nu was er wel verschil van inzicht tussen protestanten en katholieken over de functie van ‘versiering’. Leidt het af, of vertelt het een verhaal? Schoonheid herinnert ons aan deugden. Calvijn stelde dat architectuur en kunst geen enkele rol spelen voor de toestand van onze ziel en dat ‘een godvruchtig leven daarom heel goed mogelijk is in een huurkazerne in een achterbuurt met uitzicht op een open steenkolengroeve, zolang men maar een bijbel in de hand heeft’.

Betekent het einde van het geloof ook het einde aan mooie tempels? Dat hoeft natuurlijk niet. Alain voegt een AI foto toe van een Tempel voor Perspectief: een 46 meter hoge, smalle toren waarin elke cm gelijkstaat aan 1 miljoen jaar ouderdom van de aarde, onderaan een minuscule gouden rand van 1 mm, die het bestaan van de mensheid op aarde weergeeft. Verder denkt hij aan heiligdommen, vereringsplaatsen voor bijvoorbeeld de energie van een hoofdstad, de rust van een toendra, de beloften van een tropische zon. En hiernaartoe maak je dan pelgrimsreizen, om je leven te helen, en niet alleen ter vermaak. Interessante gedachte! Voor elke behoefte of emotie een tempel.

Instituten

Het laatste hoofdstuk gaat over de Instituten, die nodig zijn om iets te veranderen, want boeken schrijven is nooit genoeg (het jaarinkomen van de Katholieke kerk is 97 miljard, dat van de best betaalde auteur 40 miljoen, deze verhouding geeft ook aan waar de meeste aandacht naartoe gaat). Instituten, zoals de Katholieke kerk, of een multinational, hebben macht en invloed. Raar dat ‘zorg voor de ziel’ alleen de kerk als instituut heeft, en verder enorm versplinterd is, met allerlei therapeuten die niet in groepsverband opereren. De kerk heeft ook een enorm goed ‘merkbeleid’ met logo, uniformen, en strak voorgeschreven ‘diensten’ zoals de biecht. De ondernemingen hebben dat als voorbeeld genomen.

Comte

Met al deze voorbeelden van het nut van een religie, naast het geloof in God, is het raar dat er geen seculiere poging is gedaan om dit volledig te repliceren. Maar die poging was er wel! Ik lees over de 18de-eeuwse Auguste Comte, die een fantastisch programma opzette, met de beste elementen van de oude religies. Het klinkt geweldig, wat ging er mis? Hij werd gehekeld door atheïsten én gelovigen, omdat hij zijn project een religie noemde, Religie van de Mensheid, en zichzelf de Grote Priester. Beetje dom, ja.

En jammer, zijn ideeën waren goed. ‘Sommige aspecten van religies zijn te nuttig, doeltreffend en intelligent om alleen aan de gelovigen te worden overgelaten’.

Mijn evaluatie van Religie voor atheïsten

Ik ga filosofie steeds leuker en interessanter vinden, omdat er zo enorm veel onderwerpen aan bod komen. Ook in dit boek vond ik op elke pagina wel iets nieuws, maar ook veel herkenbaars, zoals hoe we door musea lopen, of hoe we onderwijs krijgen. Net als veel andere atheïsten bezoek ik vaak kerken, niet om te bidden, maar om de architectuur en de kunst te bewonderen. Ik verbaasde me altijd dat zo’n omgeving wat met me deed, al geloof ik niet. Eenzelfde gevoel heb ik als ik Semana Santa bijwoon, in Spanje. Dan voel ik de gemeenschapszin, met alle dragers die urenlang, stap voor stap, hun beeld door de stad dragen. Het boek is ook wat dat betreft heel verhelderend, het verklaart een aantal rituelen, en duidt op welke behoeften, emoties of deugden, ze gericht zijn.

Er zit een behoorlijke dosis geschiedenis in het boek, niet alleen van diverse religies, maar ook van allerlei kunst, die je dan met andere ogen bekijkt. Daarnaast is het heel herkenbaar dat we behoeften minder goed vervullen, in onze vrij individualistische maatschappij. Alain’s suggesties om religieuze tradities te gebruiken als inspiratie voor seculiere initiatieven zijn heel aantrekkelijk, en ook best nodig, ze kunnen een gat vullen. De gezamenlijke maaltijd, de rolmodellen, de reclame, dat kan veel goed doen. We kunnen natuurlijk de dwang, het dogmatische, missen als kiespijn. En zulke initiatieven, zoals het agape-restaurant, zou niet de uitzondering moeten zijn, maar de regel. Want kleinschalige initiatieven zijn er natuurlijk overal wel.

Alain’s schrijfstijl is zeer aantrekkelijk, hij schrijft vrij grappig, en komt met heel herkenbare voorbeelden. Ik vond niet dat hij het religieuze leven verheerlijkte, vaak maakt hij er juist een grapje over. Hij raakt een breed scala aan onderwerpen, terwijl hij toch heel concreet blijft, knap. Wat superleuk is, zijn de illustraties, ik schat wel zo’n 100, zwart-wit foto’s die zijn betoog illustreren, en AI (of Photoshop) foto’s voor zijn suggesties. De structuur van het boek is duidelijk en goedgekozen, met 10 afzonderlijke thema’s, die allemaal hetzelfde patroon volgen: hoe is het geregeld in de verschillende religies, welke functie heeft het, wat gaat er nu mis en hoe zouden we iets vergelijkbaars kunnen opzetten. Sterk: hij herhaalt vrijwel niks (terwijl dat toch het leren ten goede komt, begrijp ik). Dat Alain put uit verschillende religies, Christendom, Jodendom, Boeddhisme, is goed gedaan, het geeft de ene religie boven de ander geen voorkeur, meer een beetje een analytisch tintje. Het boek is ook goed vertaald en redactioneel goed verzorgd.

Mis je iets als je het boek niet leest? Op zich niet. Het is niet zijn meest beroemde of best gewaardeerde boek, het is geen klassieker. En zijn betoog is niet persé waar, het is heel persoonlijk en niet wetenschappelijk onderbouwd.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos +.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties +, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -.

Ik gaf het boek 4 ½ *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan?

Lees Religie voor atheïsten duurzaam …

• via de (online) bibliotheek;
• digitaal en gratis via Kobo Plus;
• of uit een minibieb (dat deed ik ook!)

Koop Religie voor atheïsten duurzaam …

• bij de kringloop;
• bij een tweedehandsboekwinkel zoals Boekwinkeltjes;

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!