Ooit zat ik in de jury van Managementboek van het Jaar, en ik en de rest van de jury, kozen De wereld is rond van Jo Caudron als winnaar. Sindsdien ben ik fan van Jo, en natuurlijk las ik ook zijn meest recente: Fuck the system uit 2025. En nee, het systeem gaat niet het raam uit. Jo pleit voor een sterk Europa, die in haar ontwikkeling focust op zogenaamde transitiesectoren, niet toevallig de sectoren waar we goed zijn in innovatie, maar waar het opschalen achterblijft. Dat moet veranderen, tweak the system dus.

Jo is is geen econoom, socioloog of historicus. Ook geen politicoloog, geen antropoloog, zélfs geen academicus, zo zegt hij zelf. Hij is een meta-generalist, herkent verbanden en patronen, ziet disrupties en transities aankomen. Jo levert dan ook geen wetenschappelijk dichtgetimmerd betoog, maar een persoonlijke visie, met suggesties en assumpties. Aan de lezer, én de specialisten, de uitdaging om er mee aan de slag te gaan. Ik moet zeggen, het vrolijkte me bepaald op. Yes we can tweak!

Het maatschappelijke boek F*ck the system …

… bestaat uit 3 delen. In deel 1 schetst Jo de huidige geopolitiek, het uiteenvallen van de wereldorde. In deel 2 zoomt hij in op de huidige situatie in Europa. Deel 3 gaat over mogelijke oplossingen om Europa haar ambities te laten waarmaken. In het boek komen de begrippen Meta-storm en SUPERchange uit zijn vorige boeken, De wereld is rond en De toekomstformule, weer terug, en in de inleiding legt hij ze nog even kort uit.

De wereldorde

Jo’s duiding van de huidige situatie op wereldniveau bevat weinig nieuws voor degenen die het via de media volgen, en is, daardoor denk ik, een compact overzicht van zo’n 60 bladzijden. Interessant vond ik Jo’s opmerking dat Trump’s visie tripolair is, en gebaseerd op macht in plaats van afspraken. Jo vergelijkt het met de situatie in de 19^de eeuw, toen er ook zo’n multipolaire, op macht gebaseerde wereldorde was: de verschillende Europese staten en hun koloniën. We weten hoe dat afliep: 2 wereldoorlogen.

De techbro’s

Ook boeiend, en wél nieuw voor mij, is Jo’s analyse van de ideologie van de Techbro’s. Hij legt TESCREAL uit: een combinatie van transhumanisme, extropianisme, singularitarianisme, cosmisme, rationalisme, effectief altruïsme en longtermisme. Ook hij wijst naar de film Moutainhead, een satire gebaseerd op Ayn Rand’s The Fountainhead en Atlas Shrugged. De bewegingen e/acc, effective accelerationisme, en Dark Enlightenment kende ik niet en zijn bepaald bedreigend. Tenslotte bespreekt hij het ‘huwelijk’ tussen Big Tech en rechts-religieuze organisaties en de rol van Peter Thiel, met zijn discipel JD Vance. Poeh! En … hoe beheersen wij in Europa deze krachten?    

Europa’s sterke en zwakke punten

Dat is het onderwerp van deel 2, wat begint met het moment dat we beseffen dat de VS niet langer onze partner is. Hoe groot is dat probleem? Jo heeft hiervoor een mooie analyse gemaakt met onze sterke punten. Wat de economie betreft is daar Readiness 20230, met sterkere samenwerking tussen de Europese landen. Ook: onze koopkrachtpariteit is de een-na-hoogste, na China. En als we een alliantie zouden smeden met Canada en Japan, hebben we het hoogste bbp. Voor Defensie wijst Jo er fijntjes op dat EU toch al 85% van de NAVO bijdrage betaalde; de uitgaven van de VS betreffen de hele wereld. Het zwakke punt: de Command en Control-structuur, met de VS als basis en de Europese legers als ‘zzp-ers’. Dan de industrie. We hebben veel innovatieve bedrijven en een auto-industrie die weer bijtrekt. Het beleid is sterker geworden met Readiness 20230. Tot nu toe lag de focus van samenwerking op handel en democratische waarden. Nu bouwen we op naar meer politieke macht op EU-niveau (defensie, klimaat, buitenland), mede via Coalitions of the Willing. Echter: onze concurrentiepositie is niet super, we zijn erg afhankelijk van andere landen, met name qua IT en energie. Als we daarin sterker willen worden, moeten we niet proberen te kopiëren wat de supermachten doen, maar gebruik maken van de transities die eraan zitten te komen, en op die golven meesurfen. Energie-opslag is hiervan een voorbeeld.

Is er draagvlak voor een sterk Europa?

Maar: is hier wel draagvlak voor? De EU-burgers zien veel initiatieven van de EU als pest-maatregelen. We hebben er veel last van, en begrijpen het waarom van de acties niet, hoe het bijdraagt aan een oplossing. Het draagvlak is te vergroten door het creëren van een duidelijk vijandbeeld, zoals in Oekraïne de vijand Rusland is (door oorlog), en in Canada de VS dat wordt (door economische maatregelen en culturele dreigementen). Maar ook kan het draagvlak worden vergroot op basis van morele redenen, zoals het muilkorven van universiteiten en onrechtvaardig geweld vanuit de overheid.

Een positieve motivator voor draagvlak is een geloofwaardig beeld van een toekomstig Europa: democratisch, met een volwassen politiek (samenwerking tussen partijen) en minder complexe regels. Maar ook actie tegen klimaatverandering en voor klimaatadaptatie motiveert. Het lijkt alsof dit bij het grof vuil gezet is, maar de industrie gaat in het algemeen door met duurzaamheid, hoewel ze aan greenhushing doen: er niks meer over zeggen om de VS niet boos te maken. Want duurzaamheidsmaatregelen zijn nog steeds rendabel en veel grote investeerders eisen het. Interessante observatie!

F*ck the System?

Nu even naar de titel: Fuck the System. Het systeem overhoop gooien is gewoon een slecht idee. Zie het systeem als een spel met spelregels. Het spel = liberale democratie + vrijemarkteconomie + verzorgingsstaat. De spelregels zijn ‘flexibel’, we verzinnen ze hoe het ons uitkomt, en we spelen ook vals. Je kunt nu 4 scenario’s maken, een combi van oud spel / nieuw spel en oude regels / nieuwe regels.  1. Oud spel + oude regels = blijven aanmodderen. 2. Nieuw spel met oude regels = illiberale economie, zoals Trump nu doet, en in Rusland al jaren het geval is. 3. Nieuw spel + nieuwe regels = staatsgeleide economie met dictatuur, zoals China. Het voordeel van het Chinese model is dat zij de klimaattransities het best zullen kunnen doen. 4. Oud spel + nieuwe regels = nieuw evenwicht. Liefst zonder eerst door 2 en 3 te moeten, dat wil zeggen, zonder dat het populisme wint. En zonder dat ‘extreem-links’ wint, want dat zal direct een tegenreactie opwekken. Het gaat erom dat het ‘midden’ terrein wint. Pragmatisch transitiedenken.

Europa en transitie-innovatie

Europa moet inzetten op transitie-innovatie. Dat is het onderwerp van deel 3. Jo benadrukt dat we kunnen leren van de digitale transformatieprojecten die we al doen, en hebben gedaan. Maar wel opletten: veel digitale transformatieprojecten waren slechts digitalisering, en hadden weinig met transformatie te maken. Bij een transformatie wijzigt je product, je dienst, je oplossing in de kern. Van een brandstof-auto naar een EV is géén transformatie, naar een Uber-model wél.

We kunnen nieuwe modellen ontwikkelen in de sectoren energie, defensie, wonen, mobiliteit, voeding, landbouw. Voor elk van deze geeft Jo voorbeelden van de transities. Binnen IT, denk aan AI, sociale media, communicatie-infrastructuur, moet Europa streven naar soevereiniteit. Als uitgangspunten noemt Jo 1. Van duaal gebruik naar universeel gebruik in álle mogelijke sectoren (voorbeelden: 6G, drones); 2. Copy-back bij strategische niet-transitiesectoren; 3. Regels die de burgers beschermen niet afschaffen maar versimpelen, AI gebruiken voor rapportages erover; 4. Innovation-shelters, testomgevingen bij innovaties die (nog) niet aan de regels voldoen, met validatie en beslispunten voor toelating en onder welke voorwaarden. 5. Duurzaamheid in de kern; 6. Glocal: minder globalisatie, meer lokaal en reshoren.

Qua soevereiniteit is Jo fan van de Eurostack. Hij bespreekt de 7 lagen waarin we onafhankelijkheid moeten zien te bereiken. Zelf bedacht hij de Media Eurostack, van traditionele media, digitale én sociale media.  

Hoe innovaties succesvol te maken

In het allerlaatste hoofdstuk gaat Jo in op wat er nodig is om innovaties om te zetten in iets wat waarde heeft in de maatschappij en de markt. Zo is daar een sterker innovatie-ecosysteem, wat wetenschappers, ondernemers en investeerders aantrekt. En op dit moment bereikt maar 5% van de EU-innovatiefinanciering het start-up-ecosysteem. We moeten ook eens kijken welke factoren we inprijzen bij de berekening van rendement op de investering. Natuurlijk de externaliteiten, schade bij productie die op de gemeenschap wordt afgewenteld. Maar ook de afhankelijkheid: hoeveel maatschappelijke schade ontstaat er als er een sabotageactie plaatsvindt op buitenlandse producten die wij gebruiken, als bijvoorbeeld China haar zonnepanelen op onze daken uitzet?

Wat ook nodig is, is Europees leiderschap. Landjes die hun veto uitspreken beperken de slagvaardigheid. Misschien komt er een Verenigde staten van Europa, vergelijkbaar met de VS, maar dan beter. Dat zal nog wel even duren. Wel kunnen we een soort kern-Europa uitbouwen, met méér Coalitions of the Willing, Enhanced Cooperation, zonder de democratische waarden van alle lidstaten uit te hollen.

Wat nog meer nodig is? Marketing. Systematische communicatie, met veel herhaling. Een herkenbaar verhaal. Focus op microthema’s en persoonlijke vooruitgang. Een sterk merk bouwen. Een Europese identiteit creëren.

Samenwerken aan een krachtig Europa!   

Mijn evaluatie van F*ck the System

Jo weet met een goede balans tussen een holistische visie en veel goede voorbeelden van wat er al is en wat nog zou moeten gebeuren een overtuigend betoog neer te zetten. Juist omdat hij geen specialist is, weet hij veel verschillende domeinen onderling te verbinden. Daarbij heeft hij een bepaald hoopvolle toon, waardoor je, ondanks alle negativiteit die doorgaans over de EU wordt geschreven, toch denkt: Yes we can, we must! Zijn boek komt ook op een goed moment: door de ontwikkelingen in de VS én de oorlog in Rusland voelt iedereen wel de noodzaak om Europa te versterken, elkaar niet als vijand te zien, want daar hebben we er nu wel genoeg van. Jo geeft hele concrete wegen waarop we die versterking kunnen inzetten.

Ik leerde het meest van deel 3, waarin concrete innovaties worden genoemd die we kunnen uitbouwen en opschalen. Er zitten veel verwijzingen naar initiatieven in die gegoogeld kunnen worden, bij gebrek aan bronnenlijst. Het 2×2 scenariomodel vond ik daarentegen weinig toevoegen. Wie zegt dat er in elk boek een nieuw model moet zetten? Fijn dat wel de modellen uit zijn eerdere boeken weer terugkomen, ook al is het wat summier.

Het boek leest erg prettig, de verschillende onderwerpen worden wat mij betreft net diepgaand genoeg behandeld om het betoog geloofwaardig te maken, en niet zo uitputtend dat het saai wordt. De structuur is goed, hier een daar is er een kader met nadere uitwerking. Ik spotte redelijk wat herhaling, wat bij een dergelijk vrij dik boek niet heel vervelend is. Weinig plaatjes, prettig kleurgebruik met een fel-roze steunkleur.

Mis je wat als je dit boek niet leest? Nou, nee, maar als je een EU-scepticus bent is het zéker aan te bevelen.

Conclusie

Inhoud: Leerzaam +, Onderbouwd 0, Relevant +, Tijdloos 0.

Vorm: Aansprekend+, Verzorgd +, Illustraties 0, Structuur +, Schrijfstijl +

FOMO -. 

Ik gaf het boek 3 1/2 *

Ken je dit boek? Wat vond je ervan? 

Lees F*ck the system duurzaam …

• via de (online) bibliotheek (dat deed ik ook!); 
• digitaal en gratis via Kobo Plus;
• of uit een minibieb!

Koop F*ck the system duurzaam … 

• bij de kringloop;
• bij een tweedehandsboekenwinkel zoals Boekwinkeltjes;
• bij je lokale boekwinkel, via Libris (aff.);
• of via B-Corp Bol (aff).

Keus genoeg!

Abonneer je hier op de wekelijkse blog-updates!