Met hele kleine zetjes in de goede richting kun je mensen beïnvloeden, zonder dwang maar ook zonder dat het opvalt. Een goed voorbeeld hiervan is de opt-out donorregistratie. Dat lezen we in Nudge van Richard Thaler en Cass Sunstein uit 2008. In 2021 schreven de auteurs ‘De finale versie’. Het boek leert ons hoe wij de mensen in onze samenleving (òf onze organisatie of zelfs privé) ertoe kunnen brengen om de juiste keuzes te maken, keuzes waardoor ze gezonder en gelukkiger worden en waardoor ze over meer welvaart en vrijheid beschikken. We kunnen mensen met zachte hand – met een nudge – naar betere keuzes leiden, zonder hen te beperken in hun keuzevrijheid.
Het managementboek Nudge …
…. legt uit waarom we slechte beslissingen nemen. We wisten al dat we niet (altijd) rationeel zijn, en eigenlijk zijn we gewoon te lui, niet goed geïnformeerd of zelfs ongemotiveerd. We nemen slechte beslissingen omdat we niet voldoende informatie hebben, geen zin hebben om erover na te denken, …. of echt te dom zijn om behoorlijk onderzoek te doen.
Prima toch, dat dat de ‘standaard optie’, waarover je helemaal niet hoeft na te denken, ook gelijk de beste keus is? Bijvoorbeeld door in schoolkantines (en supermarkten!) gezonde voeding op ooghoogte te zetten, of in plaats van opt-in (je inschrijven als je wilt meedoen) een opt-out (je moet je uitschrijven als je niet wilt meedoen) voor donorschap in te voeren. Donorschap is letterlijk één van de voorbeelden uit dit boek, en inmiddels door Nederland zo opgepakt.
Klinkt goed. Maar wie maakt die keuze voor ons? En hoe zorgen we ervoor dat òns belang voorop staat, niet dat van degene die de standaard optie formuleert, de ‘keuze-architect’?
Goed leesbaar
Het boek is grappig geschreven en legt al onze denkfouten heel goed uit, met veel wetenschappelijk bewijs. Als je een fan bent van Kahneman, en Ons feilbare denken hebt gelezen, kom je niet superveel nieuwe theorie over die denkfouten tegen in dit boek. De waarde ligt dan voornamelijk in de vele voorbeelden die worden gegeven hoe we tegen onszelf beschermd kunnen worden. Veel voorbeelden zijn gebaseerd op de US situatie, maar zijn zonder probleem te vertalen naar Nederland. Zoals de donor-registratie, maar ook de opt-out pensioenvoorziening (gezien de zzp-discussie daarover).
De voorbeelden zijn ook makkelijk te vertalen naar organisatie en privé-leven: we zijn misschien al onbewust aan het nudgen als we het over de vakantie hebben (en onze favoriete bestemming tot het laatst bewaren) of vergaderingen plannen. Handig om dit nu bewust te kunnen inzetten!
Ik las het in het Engels, altijd fijner voor de woordspelingen en de humor!
Ik las dit boek in 2017 en schreef er destijds geen recensie van, maar legde het direct op de stapel voor een samenvatting. En toen in 2021 ‘De finale versie’ uitkwam, herschreef ik die samenvatting. Kijk hier voor meer informatie.
Onsterfelijkheid, Geluk en Goddelijkheid, dat is waar de mensheid naar streeft, en wat we op niet al te lange termijn ook gaan bereiken. Op het eerste gezicht klinkt dit goed. Homo Deus van Yuval Noah Harari uit 2015 (de Nederlandse vertaling is van 2017) slaagt er echter in om deze blik op een mogelijke toekomst van wat kanttekeningen te voorzien.
Homo Deus heeft als ondertitel ‘Een kleine geschiedenis van de toekomst’…
…maar slecht een klein deel van dit geweldige boek gaat over die toekomst. Harari meent dat de toekomst, of de mogelijke opties voor de toekomst, bepaald worden door onze historie en onze huidige waarden. We kunnen die opties bediscussiëren, en andere keuzes maken. Dit boek is dus geen politiek manifest, maar een historische voorspelling van een mogelijke toekomst.
Om die toekomst te begrijpen moeten we eerst begrijpen: wat Homo Sapiens eigenlijk is, hoe het humanisme de dominante ‘religie’ werd en hoe de humanistische droom najagen zorgt voor de vernietiging van het humanisme.
Opbouw van het boek
Daarmee is de opbouw van het boek verklaard. Het begint met een introductiehoofdstuk wat ingaat op de centrale thema’s van het verleden èn het heden. Dan volgt in deel 1 een analyse van het verschil tussen Homo Sapiens en (andere) dieren; in deel 2 een verhandeling over het ontstaan van het humanisme, wat de mens centraal stelt en tenslotte in deel 3 de mogelijke toekomst die we creëren als we doorgaan met wat we aan het doen zijn.
Uitdagingen vroeger en nu
In de introductie gaat Harari in op de problemen die we ‘vroeger’ hadden: hongersnood, epidemieën en oorlog. Bij de epidemieën noemt Harari een feitje dat me, in het licht van Corona, wel even de adem benam: de Spanjaarden namen in 1520 het pokkenvirus mee naar Mexico. Daar leefden toen 22 miljoen Azteken. In 9 maanden gingen 8 miljoen dood, en in de jaren erna nog 12 miljoen. In 1580 waren er nog 2 miljoen Azteken over. Tegenwoordig zijn er regelmatig virusuitbraken, maar die kunnen we steeds beter de baas (stelt dit boek uit 2015). Was een epidemie vroeger een onvermijdelijke natuurlijke calamiteit, tegenwoordig zien we het als het falen van bepaalde mensen (artsen, WHO, politici).
Nu we honger, ziekte en geweld overwonnen hebben, hebben we nieuwe uitdagingen: onsterfelijkheid (door ouderdom en dood te overwinnen), geluk (biochemische processen in de hersenen beïnvloeden) en goddelijkheid. Goddelijkheid volgt vanzelf uit eerste twee, omdat we de volledige macht moeten hebben over onszelf, ons lichaam en onze geest. We maken onszelf supermensen, zoals de goden van het oude Griekenland, niet almachtig maar wel ieder met bijzondere krachten.
Maar wordt de kans dat we onszelf irrelevant gaan vinden, zoals de ouderen van nu die de wereld niet meer begrijpen, dingen niet meer kunnen, daarmee niet ook groter? Irrelevant zijn, er niet meer toe doen, is het ergste wat ons kan overkomen. ‘En misschien is de dood er straks niet meer om ons daarvan te bevrijden’.
Onnavolgbaar
Op zijn eigen, onnavolgbare wijze behandelt Harari in de hierop volgende 3 delen zo’n groot spectrum van onderwerpen dat ik niet eens ga proberen daar een overzicht van te geven. Wel kan ik zeggen dat het hem weer is gelukt om bijna op elke bladzijde een schokkend feit te presenteren, of een gedachtespinsel waar je verder over na wil denken.
In het laatste hoofdstuk duidt Harari 3 manieren waarop onze toekomst zich kan ontvouwen:1. door de toenemende technologie wordt de mensheid nutteloos en dus overbodig. 2. Het individu is niet langer belangrijk, we zullen ons niet meer onderscheiden van elkaar en 3. er ontstaat een klasse van supermensen boven de massa’s ‘normale mensen’. Alle drie visies klinken niet echt aanlokkelijk.
Data Deus
Is Homo Deus dan het eindstation? Harari ziet een cyclus: vroeger hadden we goden, waarvan we dachten dat zij almachtig waren, het leven van zin /bedoeling voorzagen, de kern van ons bestaan vormden. Nu zijn we zelf die goden, wij bepalen zelf de zin van ons leven.
Maar met de opkomst van IT en data ontstaat er in de toekomst een Internet-of-All-Things, niet alleen op aarde maar in het hele heelal, en wij zijn daarin geïntegreerd. Het zal overal zijn, en ook alles beheersen. Dat zal de nieuwe God zijn, Dataisme de nieuwe religie. De algoritmen zullen ons monitoren en voor ons zorgen. Tenslotte zijn wijzelf ook niet meer dan een verzameling biologische algoritmen.
Dat kàn, maar het hoeft niet. Het is een mogelijkheid, waarover we kunnen discussiëren. En als we andere keuzes maken, komt er een andere toekomst tevoorschijn. Homo Deus, of Data Deus?
Mijn evaluatie van Homo Deus
Het is een uitstekend vervolg op Homo Sapiens, maar de boeken kunnen afzonderlijk worden gelezen. Wel is er enige overlap met 21 lessen voor de 21-ste eeuw, die in 2018 werd uitgebracht. Harari stipt in Homo Deus zaken aan die in 21 lessen verder worden uitgewerkt. Daarnaast is de visie van Homo Deus verder in de toekomst gelegen, misschien wel de 22-ste eeuw?
Schrijfstijl
Naast het meeslepende betoog heb ik echt genoten van het taalgebruik, de prachtige zinnen, de mooie woordspelingen (ik las dit boek in het Engels) en de ironische grappen waarmee het boek doorspekt is.
Bijzonder: Harari (of zijn uitgever) stelt zich lekker kwetsbaar op door op de laatste pagina aan te geven dat er wat foutjes in het boek zitten. Niet zo gek: het boek is oorspronkelijk in 2015 geschreven, de Nederlandse vertaling is al aan de 20-ste druk bezig, wat zal dat niet zeggen over de Engelstalige versie? De lezer wordt verwezen naar een website waar die te fouten vinden zijn. Natuurlijk las ik die even door, en er ziet weinig schokkends tussen, soms betreft het alleen een typo. Opvallend is wel dat Harari tot 2x toe een aantal doden noemt, terwijl dit aantal doden èn gewonden zijn. Maar de boodschap die in de vergelijkingen besloten ligt, verandert daardoor niet.
Ego is de vijand (Ego is the Enemy) van Ryan Holiday uit 2016 las ik in 2017. De boodschap: Je belangrijkste tegenstander….dat ben je zelf, of liever, je ego. Je bereikt meer in je carrière, of wordt gelukkiger, als je dat ego een beetje onder controle houdt. Ryan stelt dat onze cultuur het vuur van ons ego aanwakkert. We praten wat af, scheppen op, blazen onszelf op. Dat heeft misschien effect, maar is dat wel de uitkomst die je wilt?
Waarom is Ego is de vijand een Must Read?
Wat maakt dit boek zo goed? Ik waardeerde het in 10 categorieën.
FOMO: + want Ego lijkt onze wereld naar de knoppen te helpen. Misschien dat wat historie de zaken in perspectief zet.
Waardering van anderen
Bol.com gaf het 4*; Goodreads gaf het 4*.
Waar gaat Ego is de vijand over?
Het boek gaat over indruk maken op anderen, en dat is iets heel anders dan indrukwekkend zijn. We luisteren niet naar feedback, omdat we niet kunnen toegeven dat we fout zaten. En ook is het onmogelijk iets te leren als je denkt dat je het allemaal al weet. Je zult geen antwoorden krijgen als je te arrogant bent om vragen te stellen. Daardoor groei je niet.
Ook gaat het boek over het helpen van anderen: stel dat je bij iedereen die je ontmoet, je best zou doen die persoon te helpen? Niet voor jezelf, omdat jij dan zo hulpvaardig overkomt, nee, echt om hèn te helpen. Je zou leren om allerlei problemen op te lossen, best nuttig. Je krijgt een reputatie van onmisbaar te zijn. Je rijgt een enorm netwerk, en een heleboel mensen die staan te popelen om jou eens een plezier te doen.
Voorbeeld van beroemde personen
Een heel scala aan bekende personen wordt ten tonele gevoerd als voorbeeld van al dan niet opgeblazen ego’s en het effect daarvan op hun leven. Mij sprak het portret van Angela Merkel bijzonder aan. Maar je vindt ook Xerxes, generaal William Sherman, basketballer Jackie Robinson, tycoon Rockefeller, ontdekkingsreiziger John Muir, activist Malcolm X en vele anderen.
Stoïcisme
Veel van de uitgangspunten van dit boek zijn gebaseerd op het Stoïcisme. Wikipedia zegt hierover: De stoïsche filosofie presenteert zichzelf als de aangewezen weg om de mens gelukkig te maken. Alles wat gebeurt in de wereld is volgens de Stoa van tevoren onverbiddelijk bepaald, maar de vrijheid en autonomie van de mens zit hem erin dat hij vrij is in zijn oordeel hierop. Dit oordeel is bepalend voor het menselijk geluk. Een stoïcijn wordt geacht ook zijn sociale plichten te vervullen. Dit wordt gezien als een natuurlijk bestanddeel van het leven in de menselijke gemeenschap. Want ook het leven in overeenstemming met de natuur wordt als doel geformuleerd door de Stoa. Dan wordt niet alleen meer aan zelfbehoud gedacht, maar aan het welzijn van al onze soortgenoten, aan wat goed is voor de hele mensheid. Boeiend!
Wie is Ryan Holiday, de auteur van Ego is de vijand?
Ryan stopte al snel met de universiteit en ging aan de slag als marketeer. Zijn eerste twee boeken gingen dan ook over marketing: hoe je de online media manipuleert en het gebruik van growth hacking. Daarna raakte hij in de ban van het Stoïcisme en schreef een flink aantal bestseller die daarop zijn gebaseerd. Zijn meest recente boek is Wijsheid is werk (Wisdom takes Work) uit 2025.
Het is verbazingwekkend hoe dit boek ‘Flow’ van Mihaly Csikszentmihalyi uit 1990, dus al 30 jaar oud, nog steeds relevant is! Het snijdt tijdloze thema’s aan: ons zoeken naar geluk, en naar een betekenisvol leven. Natuurlijk had het me niet moeten verbazen, tenslotte wordt er vrijwel continue naar dit boek verwezen, ook door managementboeken die zeer recent geschreven zijn. Een tijdloos boek dus.
Ik wilde graag ‘de bron’ van al die flow-referenties lezen, maar ik vroeg me wel af of zo’n gedateerd boek nog wel wat nieuws zou brengen. Jawel dus. Ik had nog nooit van fenomenologisch onderzoek gehoord (ik google wat af tijdens het lezen!). Ook autotelische banen en persoonlijkheden waren nieuw voor mij. Daarover wordt flink uitgeweid in het boek. Ook weet ik nu meer over Hatha yoga. Boeiend! Zo boeiend, dat ik er ook maar gelijk een Samenvatting van schreef!
Het managementboek Flow ….
….. is anders dan ik dacht. Door die verwijzingen in andere managementboeken dacht ik dat dit boek met name in zou gaan op hoe je Flow kunt bereiken: door ambitieuze doelen te stellen en te oefenen, oefenen, oefenen. Je vaardigheden steeds meer te verbeteren. Te genieten van wat je doet. Daar gaat het ook over, maar het boek is veel breder, meer filosofisch van aard dan praktisch.
Het startpunt van het boek is onze zoektocht naar geluk. ‘Geluk overkomt ons niet zomaar, is geen toeval. Geluk hangt niet af van de buitenwereld, maar hoe wij die interpreteren. We kunnen de kwaliteit van ons leven zelf bepalen.’ zo stelt het boek. Daarvoor hebben we controle over ons bewustzijn nodig. Het boek gaat dan in op hoe het bewustzijn werkt en hoe we het kunnen beheersen. Daarna beschrijft het hoe we orde kunnen brengen in dat bewustzijn.
Vervolgens leren we waarom sommige dingen leuker zijn dan andere, en wat de voorwaarden zijn voor een Flow-ervaring. Het gaat verder met lichamelijke en zintuigelijke ervaringen (yoga, muziek, maar ook seks en eten), en symbolische ervaringen (poëzie, wiskunde, wetenschap). Dan komt de interactie met anderen aan de orde: met collega’s en met familie en vrienden. We leren hoe we met tegenslag omgaan en hoe mensen in slechte omstandigheden toch van het leven genieten. Tot slot wordt ingegaan op het leiden van een betekenisvol leven.
Betekenis
Betekenis is een thema wat tegenwoordig veel besproken wordt, ook vóór Corona al. Bijzonder dus dat dit thema ook het laatste hoofdstuk van dit boek uitmaakt, waarbij ons op het hart wordt gedrukt in harmonie met de natuur te leven, ons te realiseren dat we onderdeel zijn van het universum, en niet Masters of the Universe.
Interessant is dat de auteur al in hoofdstuk 1 het volgende beeld schetst: ‘Het universum en onze aarde barsten van de gevaren: exploderende sterren, ijs, vuur, overstromingen, virussen…. Als de mens een nieuw product uitvindt, blijken de nevenproducten het milieu te vervuilen. De ene ziekte is nog niet bedwongen of een andere steekt de kop op. Het universum is niet vriendelijk, niet vijandig, maar gewoon onverschillig (naar J.H. Holmes). Daar kunnen we weinig aan veranderen. We begrijpen het steeds beter, maar dat maakt ons niet gelukkiger.’ Zó herkenbaar!
8 factoren voor Flow
De hamvraag is natuurlijk hoe je nu in Flow komt. Uit onderzoek blijkt dat de factoren die maken dat we van een ervaring genieten, bij verschillende activiteiten (schaken, bergbeklimmen, mediteren) toch hetzelfde zijn. Cultuur, sekse, ras, leeftijd, ook dat heeft allemaal weinig invloed. Er zijn 8 fenomenologische factoren die wèl invloed hebben: 1 we weten dat we het kunnen; 2 we kunnen ons concentreren; 3 de activiteit heeft een doel; 4 er komt directe feedback; 5 we zijn betrokken; 6 we hebben het onder controle; 7 we denken niet aan onszelf; en 8 we hebben geen besef van tijd. Hoe meer je geniet, hoe dichter je bij Flow komt.
Wetenschappelijke onderzoeken
Het boek barst van de notes over onderzoeken, het is dus vrij wetenschappelijk ingestoken ondanks de fenomenologische, dus wat filosofische aanpak. Misschien dat de 30 jaar oude onderzoeken recent herhaald zijn en iets andere resultaten geven? Ik vraag het me af: de resultaten zagen er in mijn ogen nog heel plausibel uit, en ook onderzoekers als Kahneman kwamen recenter met overeenkomstige uitkomsten bij onderzoek naar geluk. Omdat het onderwerp vrij tijdloos is, zal dit boek niet snel verouderen.
Leesbaar en herkenbaar
Ik las het boek in het Engels, en had af en toe wel wat moeite met de breedsprakigheid en het wat ouderwetse taalgebruik. Natuurlijk zijn ook de voorbeelden gedateerd: tv-kijken is het toppunt van afleiding, social media komen in het boek niet voor. Echter, de auteur is ironisch en grappig en de voorbeelden zijn (voor mij) heel herkenbaar, wat het boek toch heel goed leesbaar maakt.
Bijzonder is dat in het laatste hoofdstuk, over Betekenis in je leven, ook ingegaan wordt op de vastberadenheid die nodig is om je volledige aandacht op je doelen te blijven richten, en hoeveel moeilijker dat steeds wordt. Vroeger was het doel van de vrouw het gezin, tegenwoordig ook haar carrière of iets anders. Vroeger had je je hele leven hetzelfde beroep en zette je je in om daar steeds beter in te worden. Tegenwoordig ‘hoef je niet je hele leven accountant te blijven’. Ha ha, nee zeker niet!
Samenvatting
Ik was behoorlijk onder de indruk van dit boek, en schreef er daarom een Samenvatting van. In 45 minuten lees je 9% van de inhoud, waarbij ik heb getracht alle inzichten mee te nemen! Deze Samenvatting is te koop
Wat een teleurstelling, het boekje is zo dun! Dat was mijn eerste gedachte toen ik Tribaal kantoorgedoe van Danielle Braun uit 2020 uit de enveloppe haalde. Een uur later heb ik het uit èn ben ik vol bewondering. Dun ja, maar met meer ‘food for thought’ dan een ander boek in 300 bladzijden stopt. Heel veel originele gedachten die soms lijnrecht tegen de gevestigde mening ingaan.
Het managementboekje Tribaal kantoorgedoe…
… is prachtig uitgevoerd. Dat is niet verrassend, we verwachten niet anders na Danielle’s voorgaande boeken. Het heeft de omvang van een dwarsligger, met zo’n 100 halve pagina’s met prachtige foto’s en prikkelende korte ‘cursiefjes’, die bewerkingen zijn van columns die eerder verschenen in diverse kranten zoals Het Parool, Het Financieel Dagblad, NRC. Maar ook al is dit een verzameling columns, de aangedragen punten blijven relevant, het is in feite een tijdloos boekje. Het is heel toegankelijk geschreven, puntig, grappig, niet wetenschappelijk. Ik moest wel even BDSM opzoeken. Ik dacht dat dit een antropologenterm was maar dat bleek niet zo te zijn. (Ik ben benieuwd welke advertenties Google mij nu gaat voorschotelen).
In elk van de 30 cursiefjes pakt Danielle een onderwerp beet, waar ze soms een volstrekt andere mening heeft dan de gangbare. Zo zegt ze over zelfsturing: ‘we zijn geen vogelsoort, dus zwermen past niet bij ons. We zijn een apensoort, voelen ons beter bij een apenrots’. Waarmee ze aangeeft dat de tribale rol van chief wèl ingevuld moet worden. En ook is ze niet mals over het ‘Pinkwashing’ tijdens de Pride.
Tegendraads
Er waren een paar cursiefjes die mij met name troffen:
Vermoederen, wat gaat over dat je als moeder/leidinggevende ook te veel voor je kind/werknemer kan regelen en zo het plezier/de motivatie vergalt. Alles goedbedoeld!
Ik heb daar niet zo’n mening over, met het typetje ‘huh’, die wel zijn mening geeft bij het koffie-apparaat, maar bij vergaderingen wegduikt. En met het typetje ‘ik sta hierboven’, die geen mening geeft, maar een tegeltjes-wijsheid. En natuurlijk het typetje zeikmannetje, als Statler en Waldorf van de Muppetshow.
Uitroken, over hoe je echt, maar dan ook echt, afscheid moet nemen van voormalige bazen.
Niet alles hoeft gezegd te worden. Daar vertel ik verder niets over.
Ik heb bewondering voor Danielle, hoe zij zich ook in de discussie op social media altijd open en kwetsbaar opstelt, in discussie gaat, beleefd blijft maar wel haar punt, hoe tegendraads en bekritiseerd ook, blijft maken. Eigenlijk zoals zij haar boekje eindigt, met haar eigen tegeltjeswijsheid: Zwijgen is zilver, spreken is goud. Wees niet passief-agressief als je van elkaar houdt.
Met dit boekje kun je iedereen die op kantoor werkt een plezier doen, maar zeker ook jezelf. Ik zou het kopen en dan eerst zelf lezen, voordat je het cadeau geeft aan je collega. Of je baas. Tenzij deze koffie nummer 28 met schuim drinkt.
Na zijn boeken Sapiens en Homo Deus, kreeg auteur Yuval Noah Harari veel vragen van lezers. Hij besloot daarom om nóg een boek te schrijven: 21 lessen voor de 21ste eeuw. Met daarin de antwoorden, verwacht je dan, maar nee. Als de perfecte leraar geeft hij geen lessen om antwoorden te geven, maar om je te leren na te denken.
In 21 lessen…
… is hij daar bijzonder goed in geslaagd. Op zijn bekende ironische wijze beschrijft hij in ’21 lessen’ de huidige situatie en zijn verwachting voor de toekomst van (uiteraard) 21 actuele onderwerpen. Dat leverde voor mij veel nieuwe inzichten op, en ook weer vragen. De rode draad van het boek lijkt zijn zorg omtrent de toekomst van de combinatie van biotechnologie en informatietechnologie te zijn, daar komt hij in vrijwel elk hoofdstuk op terug. Hij stelt de vraag of algoritmen ooit zo ontwikkeld kunnen zijn dat ze ons beter kennen dan wij ons zelf kennen, en door het manipuleren van onze biochemische reacties ons ‘over kunnen nemen’ zonder dat we dit zelf merken. Dat lijkt heel plausibel. En natuurlijk verontrustend!
Meditatie
Gelukkig geeft hij ons ook een suggestie om dit tegen te gaan: Ken uzelve, door meditatie. Klinkt zweverig, maar dat is dit laatste hoofdstuk niet, eerder één van de weinige hoofdstukken met een positieve insteek.
Bepaald grappig is hoe hij de interesse van de neurowetenschap voor meditatie omschrijft. Veel onderzoekers selecteren proefpersonen die veel mediteren, zetten die wat electroden op het hoofd en observeren de hersenactiviteit. Daar leren ze natuurlijk van, maar zou het niet effectiever zijn als ze zèlf gingen mediteren? ‘Het is als iemand die een steen bestudeert met een vergrootglas. Als je die een microscoop geeft zodat hij het beter kan zien, verwacht je niet dat hij met het vergrootglas de microscoop gaat bestuderen.’ Meditatie is een middel om direct de geest te observeren, je mist veel als je het indirect aanpakt. Niks zweverig dus.
Het laatste hoofdstuk gaat dus over meditatie, waar gaan de andere 20 over?
Technologische uitdagingen
Deel 1 betreft Technologische uitdagingen. In een aantal hoofdstukken beschrijft hij zijn zorgen rond technologie en data, met onder andere de voor- en nadelen van medische kennis in een AI-netwerk. Alle medische kennis ter beschikking, dan is de kans op een foute diagnose bijna nihil! Tot in de verste uithoeken kunnen er AI-artsen zijn, die allemaal de laatste update hebben. Geweldig toch? Zeker! Behalve als zo’n AI-systeem toch iets fout heeft. Dan kan dat leiden tot de dood van àlle mensen. Harari geeft een mogelijke oplossing voor dit probleem: meerdere AI-arts-netwerken met verschillende algoritmen. Dan kun je voor de diagnose van je IBM-arts een second opinion aanvragen bij je Baidu-arts.
Ook een doordenker is het dilemma van de zelfrijdende auto: hoe is deze geprogrammeerd? Als de auto bij een onvermijdbaar ongeluk moet kiezen tussen zijn passagier en een klas kinderen, wat kiest het dan? Harari suggereert dat je in de toekomst misschien wel uit 2 modellen kunt kiezen: de Tesla Altruïst en de Tesla Egoïst. Dit alles met een vette knipoog, maar toch…
Politieke uitdagingen
Deel 2 gaat over Politieke uitdagingen. Hierin onder andere een geweldig stuk over ‘Warmland’ en ‘Koudië’ en hun bewoners. Hij gebruikt de uitdagingen van Warmlanders om een baan te vinden in Koudië (en vice versa) om aan te geven dat we niet meer aan racisme doen, maar aan culturalisme. We geloven allang niet meer in de ‘minderwaardige’ biologische kenmerken van mensen uit Afrika of China. Enerzijds is dit een verbetering, want als anderen ‘gewoon’ onze cultuur overnemen, discrimineren we niet. Anderzijds een verslechtering, want je kunt van iemand niet eisen dat hij zijn huidskleur verandert, maar wel dat hij zich aanpast aan jouw normen en waarden. Doet hij dat niet, dan is dat verwijtbaar.
Harari stelt de vraag; als Europa al niet in staat is om een relatief laag percentage vluchtelingen op te nemen wegens cultuurverschillen, hoe kun je dan verwachten dat we over culturen heen samenwerken om de wereldproblemen op te lossen?
Hoop en Wanhoop
Deel 3 is getiteld Hoop en wanhoop. Het eerste hoofdstuk in dat deel gaat over onze angst voor terrorisme, en hoe onlogisch die is. Terroristen hebben niet de middelen om ons echt materieel te schaden en kunnen dus alleen angst aanjagen, ons emotioneel schaden. Ze kunnen geen oorlog beginnen en kiezen dus voor spektakel. Harari stelt dat die emoties ook verklaren dat de aanval op 9/11 op de WTC toren (met veel doden onder administratief personeel) meer indruk maakte dan die op het Pentagon (het hoofdkwartier van het leger, waarbij hoge bevelhebbers omkwamen). Het WTC was als een totem en het instorten maakte meer indruk dan de vernietiging van het lage, nondescripte gebouw van het Pentagon.
Waarom gaan de overheden (en wijzelf) mee in dit spektakel, door overdreven te reageren? Omdat de overheid ons impliciet heeft beloofd ons te beschermen tegen politiek geweld. Ze heeft niet beloofd ons te beschermen tegen huiselijk geweld, wat vaker voorkomt dan terrorisme, en doet er dus qua spektakel minder aan.
Waarheid
Deel 4 heet Waarheid. Een prima hoofdstuk in dit deel gaat over onwetendheid, en onze neiging om onze kennis te overschatten. Ik moest gelijk aan onze 17 miljoen virologen denken! Deze ‘deskundigen’ zijn niet te overtuigen met feiten. Ten eerste doen zij aan Group Think, ten tweede houden ze er niet van om zich dom te voelen. Wetenschappers die denken dat rationaliteit de sleutel is, doen óók aan Group Think! Een ander hoofdstuk gaat over nepnieuws, waarin de vergelijking met religie wordt gemaakt. Niets wat in de Bijbel of Koran staat is wetenschappelijk bewezen. Of we het leuk vinden of niet, mensen zijn makkelijk te beïnvloeden door fictie, wat kan aanzetten tot moed en mededogen. En tot andere gedragingen.
Veerkracht
Deel 5 gaat over Veerkracht. Ook hierin komt een stuk over het geloof voor, als het gaat over verhalen, die mensen zingeving bieden of een identiteit. Het belang van rituelen en symbolen wordt hier heel goed geduid. Met een grapje tussendoor: wist je dat ‘hoc est corpus’ de oorsprong is van hocus pocus? En een ironische vraag: als een terrorist bij een zelfmoordaanslag omkomt, en als martelaar in de hemel terechtkomt, waarom moet je daar dan wraak voor nemen? Alsof je net een miljoen hebt gewonnen in de loterij en daarom de lotverkoper vermoordt. Geloven die terroristen soms niet dat je nar de hemel gaat? En als dat zo is, waarom zijn ze dan zo makkelijk te verleiden tot zelfmoordaanslagen? Klopt dit verhaal wel?
Mijn evaluatie: Uitstekend geslaagd
Harari heeft met zijn 21 lessen wel alle uitdagingen van vandaag op de korrel genomen, ook al komt een pandemie er niet letterlijk in voor. Heel fraai weet hij elk hoofdstuk met het volgende te verbinden, zodat het één betoog wordt in plaats van 21 losstaande essays. En denk niet dat hij alleen maar meningen spuit: de onderbouwing van zijn voorbeelden is behoorlijk uitgebreid.
Zijn doel was om de lezer beter te laten nadenken over allerlei onderwerpen en daar is hij wat mij betreft uitstekend in geslaagd. Het toekomstvisioen van het algoritme dat direct beslissingen voor ons neemt, zonder dat we ons dit realiseren, zal mij nog lang bijblijven. Helemaal omdat dit niet specifiek op de agenda van overheden lijkt te staan. Natuurlijk heeft die de handen vol met Corona en klimaatcrisis, wat ons lichamelijk kan laten uitsterven. Maar als algoritmen je geest overnemen, leef je dan nog wèl?
Zelden heb ik zo ademloos (pun intended) een managementboek zitten lezen! Niet omdat de hierin beschreven 8ste eigenschap van Covey nu zo boeiend is, of het persoonlijkheidsmodel van Management Drives. Wèl omdat deze en veel andere managementlessen ingebed zijn in de bergbeklim-ervaringen van Katja Staartjes, de eerste Nederlandse vrouw op de top van de Mount Everest. In Topteams – Samen bergen verzetten van Katja Staartjes en Menno Boermans (die de werkelijk schitterend foto’s in dit boek nam) uit 2019, word je meegenomen op een klimexpeditie. De management- en teamlessen die Staartjes beschrijft kunnen net zo goed gebruikt worden in de Himalaya als in jouw saaie kantoorbaan.
Waar een verkeerde beslissing de dood kan betekenen
De managementlessen uit dit boek zijn niet nieuw. Echter, de impact van een ‘fout’, of het nu een verkeerde beslissing of een niet goed functionerend team is, is tijdens de beklimming van een ‘achtduizender’ zoals de Mount Everest, wel veel groter en kan het verschil tussen leven en dood betekenen. Juist dat maakt dat je ontzettend meeleeft met Katja en haar klimteams. Je bent bang, als zij bang is bij het oversteken van een spleet via een met mos begroeide boom en met ver onder haar een woest kolkende rivier. Boos, als haar team de top niet kan halen omdat een ander team zich niet aan gemaakte afspraken houdt. Ontroerd als ze op de top staat na wekenlange ontberingen. Geschokt, als een medeklimmer de afdaling niet overleeft. Door de aansprekende verhalen blijven de bijbehorende lessen langer hangen (respectievelijk: accepteer hulp, blijf positief, vier je succes op een goed moment, denk aan de afronding).
De lessen van een expeditieleider
In bekende managementboeken zoals Jim Collins’ Built to Last of Menno Lanting’s Olietankers en Speedboten, worden heel veel bedrijven bekeken om de effectiviteit van een methode of concept te bewijzen. In Topteams is sprake van maar 1 casus, namelijk de expedities van Katja zelf. Sterk hiervan is dat de auteur erbij was, alle omstandigheden kent die een beslissing beïnvloedden en ook zeker niet te beroerd is om voorbeelden van haar eigen falen als leider te geven. Bij de bedrijvenvergelijking kan een auteur nooit echt alle inside information krijgen, het ‘bewijs’ komt veelal uit biografieën en interviews, waardoor je niet alle context meekrijgt. Dat is bij Topteams dus anders.
De verhouding tussen de expeditie-ervaringen en de management-theorie kantelt richting de expedities. Hierdoor lees je het boek bijna ademloos uit, maar blijft de theorie wat oppervlakkig, per onderwerp een alinea tot hoogstens een pagina. Het vertelt wat je moet doen, maar niet hoe. Daarvoor zul je de bronnen waarnaar in de literatuurlijst wordt gerefereerd moeten bestuderen, waaronder boeken van Covey, Belbin, en Lencioni.
Een aanwinst voor je boekenkast
Het boek is heel mooi uitgevoerd. De foto’s, die zeker de helft van het boek uitmaken, zijn schitterend. Daarbij is elke foto voorzien van een toepasselijke quote of les, die ook weer heel goed bij het onderwerp van het betreffende hoofdstuk past.
Dat levert een dilemma op: zet ik dit boek in de werkkamer tussen de managementboeken van Menno Lanting en David Graeber? Of in de zitkamer tussen de natuurboeken van Frans Lanting en David Attenborough?
Je koopt dit boek, wat ook (niet helemaal toevallig, want ik zat in de jury) op de Shortlist stond voor Managementboek van het Jaar 2020, bij Managementboek.nl en bij Bol.com.
Ik las het managementboek Werkvuur van Hans van der Loo en Patrick Davidson uit 2019. Zoals alle boeken van deze auteurs is dit weer een zeer vlot leesbaar boek met veel herkenbare voorbeelden en een aantal (ook herkenbare) stappen die je kunt nemen om in de Zinzone te komen. Daarom is het eerder een boek over persoonlijke effectiviteit dan over verandermanagement.
Werkvuur is de energie die we hebben op het werk. Bevlogenheid, flow, bezieling, motivatie, dat hoort er allemaal bij. Omdat we onze identiteit ontlenen aan het werk wat we doen, hebben we een brandend verlangen om aan werk te komen. Maar eenmaal aan het werk, lekt die energie weg. Hoe dat komt er wat er tegen te doen, zetten de auteurs uiteen in 3 delen: Werk, Vuur en Werkvuur. Mooi gevonden.
In Werkvuur ….
leren we de 4 energie-zones kennen: de Zinzone, met heel veel positieve energie, de Comfortzone, met weinig energie, maar wel positief, de Hyperzone, met heel veel negatieve energie, en de Zombiezone, die spreekt voor zich. Met het ACTIV model van 5 clusters met ieder 4 energiebronnen kunnen we aan de slag om in de Zinzone te komen.
Mijn evaluatie van Werkvuur
‘Ik vraag me af wat mijn ziel de hele dag doet als ik aan het werk ben’, is één van de mooie quotes die door het boek heen gesprinkeld zijn. Verder zijn er tabellen en modellen opgenomen, alles in zwart-wit en soms met heeeele kleine lettertjes. In het boek wordt heel veel gerefereerd naar andere schrijvers en denkers, en ook naar eigen onderzoek. Het PERMA-model van Martin Seligman (trekker van de positieve psychologie) zou veel op ACTIV lijken en geeft er dus wat geloofwaardigheid aan. Zoals alle boeken van deze auteurs is dit weer een zeer vlot leesbaar boek met veel herkenbare voorbeelden en een aantal (ook herkenbare) stappen die je kunt nemen om in de Zinzone te komen. Daarom is het eerder een boek over persoonlijke effectiviteit dan over verandermanagement.
Een mini-recensie van het managementboek De Fluitende leider van Erik Kaptein e.a. uit 2019. De fluitende leider in dit boek is scheidsrechter en mede-auteur Kevin Blom. Aan de hand van zijn ervaringen in voetbalwedstrijden op het hoogste niveau worden leiderschapslessen geformuleerd.
De beheersing van de spelregels (welke procedures hebben we in het bedrijf en kènt iedereen die wel?). Het spelinzicht, zodat je bent waar de bal is (weet ik wel hoe de hazen lopen?). De tribune, de spelers en coaches (alle stakeholders, die hun mening over je hebben). En de energie, je conditie en mentale weerbaarheid bij spreekkoren (je ambities, waar geef je aandacht aan, een veerkrachtig team bouwen). Het boek is mooi uitgevoerd en heeft handige checklists. Ook flink veel foto’s van Kevin in allerlei situaties die bij het hoofdstuk horen, waaronder eentje met het Ajax van vóór het vertrek van Frenkie en Matthijs.
Mini-recensie van dit managementboek
Het is een vrij compact boek dat je dus makkelijk tijdens / in de tijd van een voetbalwedstrijd uitleest. De metaforen zijn heel goed gekozen en soms grappig en de ervaringen van Kevin dragen echt bij aan de voorgeschotelde theorieën over leiderschap. Op zich staan er weinig eye-openers in, mij viel maar 1 opmerking op: de uitspraak dat communicatie 93% non-verbaal is, is een verkeerde quote. Dit geldt alleen bij boze mensen, die met hun lichaamstaal en harde stem alle aandacht van de inhoud wegtrekken. Bij ‘gewone’ gesprekken is non-verbaal maar 33%. Gelukkig maar! Jammer is dat er geen bronnenoverzicht is opgenomen, ook niet op de bijbehorende website, want die is puur commercieel.
Een mini-recensie van het managementboek Dialogisch leiderschap van Rens van Loon uit 2019. Leiderschapkan niet bestaan zonder dialoog, is de stelling van dit interessante boek met veel filosofische, psychologische en ronduit praktische onderdelen.
Dialogisch leiderschap ….
… begint met de dialoog met je zelf, het Dialogisch Zelf, en de diverse ik-posities (ik als perfectionist, ik als partner, ik als schrijver, ik als boeken-lezer, ik als wandelaar). Daarna komen bronnen, stijlen en basisrollen van leiderschap aan de orde. Het volgende deel gaat over communicatie: dialoog versus discussie en debat. Het eindigt met transformatie en zingeving. Daar tussendoor vinden we een aantal casussen uit de adviespraktijk van de auteur, en 5 bespiegelingen van respectievelijk een 35, 45, 53, 63 en 89-jarige.
Mini-recensie van dit managementboek
De wat meer filosofische delen vond ik wat moeilijk te volgen (immanentie en transcedentie), waarschijnlijk omdat ik niet goed genoeg ben ingevoerd in dit onderwerp. Ze leverden wel veel stof tot nadenken op. De casussen zijn supergoed geschreven, heel herkenbaar (tot twee keer toe een accountant) en ook goed geanalyseerd. Met name het hoofdstuk over communicatie was heel leerzaam (o.a. waarom je waarom niet moet gebruiken bij je open vragen). Auteur Rens van Loon is hoogleraar Dialogisch Leiderschap, en schreef ook een bijdrage voor het boek Management Control, waarvan je een Samenvatting kunt kopen.
